Ráði frjáls markaður veiðiheimildum – eða fákeppni?

Auglýsing

Um mitt sumar sem leið rit­aði Bene­dikt Jóhann­es­son, for­maður Við­reisn­ar, athygl­is­verða grein í Kjarn­ann um mark­aðs­lausn í sjávar­út­vegi þar sem hann leggur til að hluti veiði­heim­ilda verði settur á markað á ári hverju, með þeim hætti að afskrifa ákveðið hlut­fall út­hlut­aðra veiði­heim­ilda og bjóða þann hluta heim­ild­anna upp á almennum til­boðs­mark­aði ár hvert.

Í grein sinni – Við­reisn vill mark­aðs­lausn í sjávar­út­vegi - Hluti kvóta ár­lega á markað – tekur Bene­dikt ann­ars vegar mið af leigu­mark­aði húsnæð­is, þar sem ekki sé óal­gengt að 8 til 12% af verð­mæti fast­eignar sé greitt í húsa­leigu, og ávöxtun hluta­bréfa hins veg­ar, sem sé að jafn­aði um 7% af mark­aðs­verði til lengri tíma lit­ið, til sam­an­burðar við mark­aðs­lausn í sjávar­út­vegi:

V/H-hlut­fallið svo­nefnda (verð­mæti félags deilt með árs­hagn­aði) virð­ist yfir­leitt enda nálægt 15 þó að sveiflur séu auð­vitað mikl­ar. Þetta svarar til um 6,7% ávöxtunar. „Rétt tala“ er eflaust nær arðinum en húsa­leig­unni. Við getum miðað við að ríkið geti fengið milli 5 og 8% arð af auð­lind­inni. Talan yrði ekki fastákveðin frá ári til árs heldur réð­ist af mark­aðs­að­stæðum og verði á afla­heim­ild­um. Fram­boð og eft­ir­spurn ráða sem sagt för en ekki stjórn­mála­menn.

Auglýsing

Með hlið­sjón af þessu leggur Bene­dikt síðan til að út­hlut­aðar veiði­heim­ild­ir, eins og við höfum átt þeim að venj­ast frá ári til árs, yrðu skertar á hverju fisk­veiði­ári um 5 til 8%, sem svar­aði þá jafn­framt til þess hlut­falls heim­ilda sem settar yrðu á til­boðs­markað ár hvert. Hver og ein út­gerð ætti þá tveggja kosta völ á hverju fisk­veiði­ári – að sætta sig við 5 til 8% skerð­ingu afla­marks eða að ná skerð­ing­unni til baka að hluta eða öllu leyti með því að kaupa veiði­heim­ildir á til­boðs­mark­að­in­um, auk þess að eiga jafn­framt kost á að auka við sig heim­ildir með kaupum á enn meira ef því væri að skipta. Og eðli­lega ætti hver og einn nýliði í út­gerð þess þá ekki síður kost að kaupa heim­ildir að svo miklu marki sem hann treysti sér til, á því verði sem mark­að­ur­inn mótaði, svo lengi sem eitt­hvað væri í boði.

Hand­hafar afla­marks – kvóta – á hverjum tíma, myndu því ávallt greiða „leig­u“ fyrir út­hlutun á hverju fisk­veiði­ári, annað hvort með skerð­ingu um 5 til 8% miðað við afla­marks­hlut­deild síð­asta árs eða með kaupum á sam­svar­andi afla­marks­hlut­deild á til­boðs­mark­aði, eða að hluta til á annan hvorn veg­inn.

Nýliðar og vaxt­ar­sprotar í út­gerð væru á hinn bóg­inn ofur­seldir 100% kaupum á hverju kílói eða tonni afla­marks­hlut­deildar og veiði­réttar til fram­búðar og mættu því glíma við afskriftir og vexti af kaup­unum um langt ára­bil – en horfa jafn­framt upp á rýrnun hlut­deild­ar­innar um 5 til 8% á ári hverju vegna þess hluta veiði­rétt­ar­ins sem af væri tek­inn og settur á til­boðs­mark­að.

Réttur eða for­gangs­rétt­ur?

Eign­ar­réttur er frið­helgur og styðst við margra alda gamla þinglýs­ing­ar­hefð sem öllu jöfnu tryggir ævar­andi rétt til eignar og erfða svo lengi sem eig­andi hefur vilja til að að greiða gjöld, skatta og skyldur af eign­inni, svo lengi sem eign­arnám er ekki knúið fram í krafti almanna­þarfar að fyr­ir­mælum laga og þó gegn sann­virði að bestra manna og laga mati. Hand­hafar afla­marks­hlut­deildar á Ís­lands­miðum eiga á hinn bóg­inn ekki og hafa aldrei átt neinn fisk í krafti hlut­deildar sinn­ar, hvað þá heilu fisk­stofn­ana, heldur hafa þeir ein­ungis öðl­ast mjög umdeildan for­gangs­rétt til veiða á fiski og þó aldrei lengur en eitt ár í senn. Gildir þá einu hvort þeim hefur upp­haf­lega hlotn­ast rétt­ur­inn við út­hlutun án end­ur­gjalds eða að þeir hafi keypt hlut­deild­ar­rétt­inn í skjóli ára­tuga­gam­alla og væg­ast sagt vafa­samra gjafagjörn­inga, sem jafn­vel brjóta í bága við ákvæði hegn­ing­ar­laga um þá hluta rík­is­ins sem séu ráðnir undan for­ræði þess og stjórn­ar­skrárá­kvæði um að fullt verð, m.ö.o. sann­virði, vegi rétti­lega móti eign, eða nýt­ing­ar­heim­ild fyrir eign, er látin sé af hendi í krafti laga­fyr­ir­mæla – og þá að sjálfsögðu að engum eignum und­an­skyld­um, hvorki rík­is­ins né ann­arra.

Því skyldu afla­marks­hand­hafar lið­inna ára­tuga njóta réttar umfram nýliða? Eða því skyldi Jón nýbúi þurfa að kaupa nýt­ing­ar­rétt til lang­frama í æðar­varp­inu fullu verði og stað­greiða, e.t.v. í krafti 16 ára láns með 8% vöxtum eða bind­ingu jafn­vel alls eigin fjár til við­líka tíma, og þó með 5 til 8% afföllum nýt­ing­ar­rétt­ar­ins á ári hverju – sem svarar til upp­töku alls rétt­ar­ins á nær sömu 16 árum – á meðan séra Jón skyldi nú ein­ungis greiða 5 til 8% af sann­virði nýt­ing­ar­réttar hverrar kollu í ársleigu, og væri þó jafn­vel búinn að fá að sitja að stórum hluta varps­ins frítt ára­tugum sam­an?

Eða hvort væru þá rýr­ari dún­tekjur Jóns eða allar eft­ir­tekjur séra Jóns?

I Have a Dream

Í ræðu sinni á lands­þingi Við­reisnar 24. sept­em­ber s.l. lýsti Bene­dikt for­maður hug­myndum sínum um Ís­land, m.a. með þessum orð­um:

Ég á mér draum um Ís­land þar sem leik­regl­urnar eru þær sömu fyrir alla. Ís­land, þar sem allir njóta sann­gjarns afrakst­urs af sam­eig­in­legum auð­lind­um. Ís­land, þar sem jafn­rétti gildir á öllum svið­um. Ís­land, þar sem landsmönnum er ekki skipt í lið eftir bú­setu, kyni, aldri, mennt­un, stjórn­mála- skoð­unum eða eign­um.

Hver er þá hug­mynd eða draumur Bene­dikts um leigurétt – eða eign leigurétt­ar, ná­kvæm­legar orð­að? Að þeir sem sitji að rétti, jafn­vel að afar óskil­greindum rétti, sem jafn­vel kann að stang­ast á við lög og rétt, t.d. til afnota af auð­lind, dún­tekju eða hvers lags veiði í þjóð­lendu eða í við­ur­kenndri fisk­veiði­lögsögu, greiði ein­ungis ígildi leigu á meðan aðrir fá ekki kom­ist að kötl­unum nema að kaupa þann rétt fullu og dýru verði – eða m.ö.o. að greiði fyrir öll afnot til fjölmargra ára áður en veið­ar­færum sé dýft í sjó, en horfi engu að síður upp á 5 til 8% afföll rétt­ar­ins á ári hverju er fram líði stund­ir?

Það var draumur Mart­ins Luthers Kings að ekki ein­ungis skyldu hvítir menn virða blökku­menn heldur blökku­menn jafn­framt þá hvítu – að alls burt­séð frá lit­ar­hætti og raunar kyn­þætti einnig og trú, fjöl­skyldu­bönd­um, við­skipta­hags­munum eða hvað­eina, skyldu allir vera jafnir fyrir lögum og rétti. Að sjálf­gefnu skyldu leik­regl­urnar vera þær sömu fyrir alla – án und­an­tekn­inga: We hold these truths to be sel­f-evident, that all men are created equ­al.

Nema að til sé hálf­gert jafn­ræði? Að sumir séu jafn­vel ofur­lítið jafn­ari en aðr­ir? That only some men were created equ­al?

Eða því skyldu nýliðar og vaxta­sprotar vera settir skör lægra en þeir sem löngum hafa setið að soð­kötl­un­um? Og hvers mega þeir gjalda sem keypt hafa þennan vafa­sama fisk­veiði­rétt dýrum dómum hin síð­ari ár án nokk­urrar með­gjaf­ar, ein­fald­lega af því að þeir áttu engra ann­arra kosta völ nema þá að þjóna sem leigu­liðar í skjóli hand­hafa gjafagjörn­ing­anna, en eiga þó enn langt í land með að afskrifa kaup­in?

Afnám sérafla­marks – upp­taka veiði­rétt­ar­gjalds

Því skyldi skrefið þá ekki vera tekið til fulls og öllum boðið að sitja jafnt að kötl­un­um? Eða til hvers að út­hluta sérafla­marki, mis­miklum kvóta, til ein­stakra aðila, til þess eins að skerða að hluta og bjóða til baka til kaups eða hverjum þeim öðrum sem frekar vildu kaupa, nýliðum eða gömlum og grónum í grein­inni – þegar eðli­leg­ast væri sam­kvæmt jafn­ræð­is­reglu að bjóða allan veiði­rétt, og þá und­an­tekn­ing­ar­laust allan, á kjörum sem ein­fald­lega réð­ust af fram­boði og eft­ir­spurn, líkt og gengi gjald­miðla ræðst á pen­inga­mark­aði, líkt og stýri­vextir ráð­ast af löngun okkar í krón­ur, líkt og verð hluta­bréfa ræðst í kauphöll­inni eða verð á baunum í Bónus eða Iceland, allt eftir fram­boði og eft­ir­spurn, alls burt­séð frá lit­ar­hætti, bú­setu, pólit­ík, trú?

Heild­ar­afla­mark ein­stakra fisk­teg­unda ræðst af ákvörðun stjórn­valda á hverjum tíma, með hlið­sjón af fiski­fræði­legri ráð­gjöf. Þannig hefur heild­ar­fram­boðið verið ákvarðað um langt ára­bil með góðum árangri, án þess að veru­lega hafi um það hafi verið deilt hin síð­ari ár. Bendir enda margt til að hin fiski­fræði­lega ráð­gjöf sé almennt á tals­verðum rökum reist.

Í stað þess að veiði­rétt­inum væri út­hlutað á mjög svo umdeildan hátt líkt og verið hefur und­an­farna ára­tugi, væri allt sérút­hlutað afla­mark upp­haf­ið, öll afla­marks­hlut­deild felld nið­ur, og allur sér­stakur stuðn­ingur í formi kvótaút­hlut­ana til ein­stakra byggða eða sókn­ar­marks í nafni strand­veiða aflagð­ur, en öll­um, sem á annað borð upp­fylltu almenn skil­yrði um búnað veiði­skipa sinna, væri heim­iluð frjáls veiði gegn greiðslu fyrir veiði­réttin þegar afla væri land­að, eðli­lega að teknu til­liti til reglu­gerða um tíma­bundnar lok­anir svæða og ann­arra slíkra tak­mark­ana. Veiði­rétt­ar­gjald­ið – krónur pr. kíló land­aðs afla – myndi ein­fald­lega mót­ast af heild­ar­fram­boði fisk­teg­undar sam­kvæmt ákvörðun stjórn­valda en á hinn bóg­inn af eft­ir­spurn, sókn í hverja fisk­teg­und á hverjum tíma.

Jafn­framt væri lagt strangt mat á raun­veru­leg kaup ein­stakra út­gerð­ar­manna á veiði­heim­ildum ákveð­inn ára­fjölda aftur í tí­mann, að frá­dregnum heim­ildum sem þeir kynnu að hafa selt frá sér á sama tíma, til grund­vallar hugs­an­legum sann­girn­is­bótum vegna nið­ur­fell­ingar sérút­hlut­aðs afla­marks, og kæmu þá ein­ungis til álita heim­ildir sem sann­ar­lega hefðu gengið beinum kaupum og sölum milli óskyldra aðila. Væri þá sér­stak­lega horft til þess hve sérafla­marks­kerfið hefur verið andsnúið nýliðum í út­gerð og þeim sem kosið hafa að vaxa innan grein­ar­innar án þess að hafa til þess for­skot gjafagjörn­inga eða á hinn bóg­inn langan tíma til að afskrifa gömul kaup á sérafla­marki, afla­marks­hlut­deild, í skjóli fákeppni. Verða þessum atriðum um sann­girn­is­bætur gerð frek­ari skil í síð­ari köflum grein­ar­inn­ar.

Við­mið veiði­rétt­ar­gjalds

Hér að neðan er sýndur mán­að­ar­legur þorskafli á ár­unum 2005 til 2016. Hlut­falls­leg skipt­ing afla frá einum mán­uði til ann­ars er nokkuð áþekk öll ár­in – er veiðin yfir­leitt mest þegar nokkuð er liðið á vetur en minnst um mitt sumar en eykst síðan á ný á haustin þar til að úr henni dregur í des­em­ber og jan­ú­ar. Á hverjum tíma árs er því nokkuð greini­legt hvað má kall­ast hlut­falls­lega lítil eða miðl­ungs eða mikil veiði sam­an­borið við veiði­hlut­föll á hinum ýmsu tíma­bilum hinna ýmsu ára eða ein­hvers sem kalla mætti með­al­ár.

Heimild: Hagstofa Íslands Ljóst má vera að vert­íð­ar­göngur og fiski­gengd almennt, veð­ur­far og gæftir hafa áhrif á afla­brögð, auk þess sem t.d. neta­veiði­tak­mark­anir á hrygn­ing­ar­t­ím­anum og sum­ar­frí og jóla­frí fisk­vinnslu­fólks og sjó­manna hamla veið­um, en meg­in­línur eru svip­aðar frá ári til árs í grófum drátt­um.

Veiði­rétt­ar­gjald – krónur pr. kíló land­aðs afla – myndi vera ákvarðað á hverjum tíma, frá degi til dags eða viku til viku eða frá einum mán­uði til ann­ars, allt eftir því hver sóknin væri á hverjum tíma, en ekki síður að teknu til­liti til hinna ýmsu ofan­greindu þátta. Væri veiði óvenju lítil þrátt fyrir góðar gæftir og afla­brögð væri það vís­bend­ing um að gjaldið væri of hátt, en á hinn bóg­inn að það væri of lágt ef land­aður afli teg­undar stefndi í að verða meiri en út­hlutað heild­ar­afla­mark veiði­t­íma­bils.

Úfærsla veiði­rétt­ar­gjalds

Útfærsla veiðiréttargjalds.Myndin sýnir ímyndað framtíð­ar­ár eða við­mið­un­ar­t­íma­bil, með þorsk­veiði sem dæmi. Við ímynd­um okkur að dökk­blái fer­ill­inn sé settur fram í upp­hafi árs (eða tíma­bils sem gæti verið styttra eða lengra eða náð yfir venju­legt fisk­veiði­ár), sem spá um lík­lega eða venju­bundna skipt­ingu þorskafla frá mán­uði til mán­aðar að teknu til­liti til heild­ar­afla­marks árs­ins og með­al­lags ár­stíða­bund­inna sveiflna fyrri ára, sbr. súlu­ritið hér ofar er sýnir afla í ein­stökum mán­uðum ár­anna 2005 til 2016. Ljós­bláu súl­urnar sýna á hinn bóg­inn raun­veru­legan afla hvers mán­að­ar – og veit þá eng­inn í lok hvers mán­aðar hvernig veiðin mun þró­ast það sem eftir er árs­ins.

Afl­inn í febrúar og þó sér í lagi í mars umfram með­al­lagið kann að stafa af góðum gæftum og fiski­gengd en hafi á hinn bóg­inn ekki svo verið má ætla að veiði­rétt­ar­gjaldið hafi verið of lágt. Gerum ráð fyrir hinu síð­ar­nefnda og hefur veiði­rétt­ar­gjaldið því verið hækk­að. Þegar kemur fram í júní er ljóst að veiði er undir því sem vænta mætti að gefnum ágætum gæftum og ekki slakri fiski­gengd miðað við ár­stíma. Veiði­rétt­ar­gjaldið er því lækkað og kann það að vera skýr­ingin á því að veiðin nær jafn­vægi í júlí miðað við með­al­ár en er hlut­falls­lega heldur umfram hið venju­bundna í ág­úst. Það sem eftir er árs­ins er hlut­falls­leg veiði frá einum mán­uði til ann­ars nálægt hlut­falls­legu með­al­lagi við­mið­un­aráranna, sem bendir til þess að veiði­rétt­ar­gjaldið hafi verið ákvarðað sem næst rétt, þá e.t.v. með því að hækkað hafi verið eða lækkað frá einum tíma til ann­ars þetta haust fram á vet­ur, og kann þess þó ekki endi­lega að hafa verið þörf. En mark­miðið með breyti­legu gjaldi er einmitt að stemma veiði hverrar teg­undar svo af – á hverjum tíma árs­ins, að teknu til­liti til alls – að heild­ar­afli árs­ins verði sem næst út­hlut­uðu heild­ar­afla­marki.

Með þessum hætti má auð­veld­lega stýra sókn í allar eða all­flestar fisk­teg­und­ir, og mætti raunar með mis­háu/mis­lágu veiði­rétt­ar­gjaldi fyrir mis­mun­andi stærðir eða þunga fisks, t.d. fyrir stór­þorsk, miðl­ungs­þorsk, smáþorsk og und­ir­mál, eða stórlúðu og smálúðu, eða stóran humar og smáan, eða nán­ast fyrir hvaða fisk­teg­und sem væri, hafa áhrif á sókn í hina ýmsu stærð­ar­flokka eða ár­ganga teg­und­anna, allt eftir því hvað fiski­fræð­ingar teldu æski­legt til efl­ingar eða við­halds hinna ýmsu fiski­stofna, og þó ávallt eftir ákvörðun eða heim­ild stjórn­valds.

Vegna þess hve heild­ar­afla­mark upp­sjávar­teg­unda er ákvarðað með ólíkum hætti miðað við botn­fisk, oft með stuttum fyr­ir­vara eða fyrir stutt tíma­bil í senn, jafn­vel oft á hverju fisk­veiði­ári og út frá for­sendum sem geta breyst mjög hratt hvenær sem er á veiði­t­íma­bili, ein­fald­lega vegna nátt­úru­legs eðlis og við­kvæmni upp­sjávar­fiska fyrir umhverf­is­breyt­ing­um, kann að vera að veiði­rétt­ar­gjald fyrir upp­sjávarafla væri betur ákvarðað með öðrum hætti en hér hefur verið lýst, e.t.v. með reglu­legum upp­boðum í kjölfar ákvörð­unar um afla­mark hverrar teg­undar eða breyt­ingu þess á hverjum tíma.

Hér verður ekki tekin afstaða til þess hvaða aðferð myndi henta best til gjald­töku af upp­sjávarafla en fyrst og fremst miðað við að gjaldið væri í hlut­falls­legri sam­svörun við annan sjávarafla – að helg­að­ist af fram­boði og eft­ir­spurn. En væri veiði­rétt­ar­gjald fyrir upp­sjávarafla út­fært á þann veg sem hér hefur verið lýst, líkt og fyrir annan sjávarafla, þá væri m.a. sá mögu­leiki fyrir hendi að bjóða tíma­bund­ið nei­kvætt gjald fyrir land­aðan afla, m.ö.o. greiðslu fyrir hvert landað tonn, þegar svo hátt­aði til að t.d. loðna væri til í miklu magni að áliti fiski­fræð­inga en hún væri ein­hvers staðar týnd í hafi. Greiðslan væri þá hvatn­ing til út­gerð­ar­manna, þeim væri þá bein­línis greitt fyrir að leita loðn­unn­ar – en þegar hún væri fundin og farin að veið­ast í umtals­verðu magni þá sner­ist dæmið við og gjald­takan tæki mið af eft­ir­sókn­inni. Myndi þessi aðferð­ar­fræði að sjálfsögðu gilda um allan vand­fund­inn fisk þegar svo hátt­aði til að hann hlyti engu að síður að halda sig ein­hvers staðar í vel veið­an­legu magni að áliti fiski­fræð­inga.

Fyrstu mán­uði og miss­eri eftir upp­töku veiði­rétt­ar­gjalds má gera ráð fyrir að það myndi sveifl­ast nokkuð á meðan stöð­ug­leika væri leit­að. Það kynni jafn­vel að taka fáein ár að ná góðu jafn­vægi og þó því skemmri tíma sem ljósar lægi fyrir hvers eðlis slíkt gjald er. Frelsi til veiða væri sann­ar­lega ekki algjört, a.m.k. ekki fjár­hags­lega, enda héldi eng­inn út­gerð­ar­maður það út til lengdar að greiða hærra veiði­rétt­ar­gjald en afkoma út­gerðar hans heim­il­aði í bráð og lengd. Það má því telja lík­legt að veiði­rétt­ar­gjaldið tæki fremur litlum breyt­ingum frá einum ár­stíma til ann­ars eftir að jafn­vægi væri náð, hvað þá frá degi til dags, en að sveiflur myndu fremur mót­ast af langt­íma­áhrifum mark­aðs­verðs á fiski og fiskaf­urð­um, olíu­verði, skipta­kjörum sjó­manna og öðrum áhrifa­þáttum út­gerð­ar­kostn­aðar frá ári til árs eða einu ára­bili til ann­arra.

Slæmar horfur á afurða­mörk­uð­um, hátt olíu­verð eða erf­iðir kjara­samn­ingar myndu leiða til minni fjárráða út­gerð­ar­manna og þar með minnk­andi áhuga á veið­um – nema gjaldið lækk­aði til mót­væg­is. Að öðrum kosti væri hætta á að veiði næði ekki að vega á móti út­hlut­uðu afla­marki. Á sam­svar­andi máta myndi góð afkoma og vax­andi veiði­áhugi leiða til hækk­unar gjalds­ins, allt eftir því hver væri eft­ir­spurn í hina ýmsu veiði­stofna, eða þyngd­ar- og stærð­ar­flokka stofn­anna, til mót­vægis fram­boðnum veiði­heim­ildum stjórn­valda.

Ákvörðun veiði­rétt­ar­gjalds

Stjórn­ar­skráin heim­ilar ekki að neitt gjald megi leggja á né breyta né af taka nema með lög­um, ekki frekar en að neitt gjald megi greiða af hendi nema heim­ild sé til þess í fjár­lögum eða fjárauka­lög­um. Veiði­rétt­ar­gjald yrði því á einn eða annan veg að vera ákvarðað með lögum út frá skýrum, skil­greindum mark­mið­um. Fram­kvæmda­vald­inu væri þá falin nán­ari ákvörðun gjalds­ins innan lag­ara­mmans. Hvort löggjaf­inn ákvarð­aði jafn­framt að sér­stök stofnun hefði hlut­verkið með hönd­um, t.d. veiði­rétt­ar­stofa, er væri þá undir þar til bært ráðu­neyti sett, eða að löggjaf­inn setti þar til bæru ráðu­neyti þá skyldu að fela við­ur­kenndri fjár­mála­stofnun umsjón með reikni­verki gjalds­ins, það væri alfarið í höndum löggjafans að ákvarða. Á hvorn veg sem væri þá væri það ávallt hlut­verk fram­kvæmd­ar­að­il­ans að ákvarða veiði­rétt­ar­gjaldið frá einum tíma til annars – innan lag­ara­mmans – með þeim hætti að veiðar mynd­uðu því sem næst jafn­vægi mót út­hlut­uðu heild­ar­afla­marki hvers veiði­t­íma­bils – ekki ólíkt og þegar pen­inga­stefnu­nefnd seðla­banka er falið að ákvarða stýri­vexti með hlið­sjón af nánar skil­greindum mark­mið­um.

Hver sem sá við­ur­kenndi aðili væri sem hefði með höndum að reikna álagn­ingu gjalds­ins á hverjum tíma, þá væru það fyrst og fremst líkinda­fræð­ingar sem ynnu hin dag­legu störf. Reikni­meist­arar er ynnu á ekki ólíkum for­sendum og trygg­inga­fræð­ingar sem reikna iðgjöld út frá líkindum atburða, og þá eðli­lega að teknu til­liti til marg­vís­legra orsaka­valda og ráð­gjafar á hinum ýmsu sviðum fiski­fræði, fisk­veiða, fisk­vinnslu og sjávar­af­urða­mark­aða. Það væri þeirra hlut­verk að horfa yfir allt sviðið og meta á hverjum tíma alla þá þætti sem hafa áhrif á veiði, áhrif á sókn, og ákvarða veiði­rétt­ar­gjaldið á þann veg að veiði hverrar teg­und­ar, og e.t.v. eftir þyngd­ar- og stærð­ar­flokkum jafn­framt, myndi vera sem næst í jafn­vægi við út­hlutun stjórn­valda á heild­ar­afla­marki hvers fisk­veiði­árs eða veiði­t­íma­bils.

Laga­legur réttur og róm­ant­ík

Hvers mega þeir þá gjalda sem keypt hafa fisk­veiði­rétt, sérafla­mark, kvóta, án nokk­urrar með­gjaf­ar, og eiga enn langt í land með að afskrifa kaup­in? Raunar hefur eng­inn átt slíkan rétt nema til árs í senn, svo skýrt sem það hefur verið sam­kvæmt lög­um, þó að ára­tugum saman hafi hann gengið kaupum og söl­um, líkt og treysta mætti því að rétt­ur­inn yrði smám saman og jafn­vel af sjálfum sér ævar­andi. Líkt og eign­ar­rétt mætti öðl­ast fyrir ein­hvers konar hefð­ar­rétt í róm­ant­ískum skiln­ingi, líkt og leigj­andi gæti eign­ast íbúð fyrir ára­tuga hefð og vana­festu, jafn­vel erfða­festu, og selt frá sér fast­eign­ina eða leigt út frá sér að vild af því að íbúð­ar­eig­and­inn hefði ekki hirt um að gæta réttar síns, jafn­vel varla rétt­ar­ins til að taka leigu.

Kristjanía í Kaupmannahöfn.Því verður ekki í móti mælt að und­an­farna ára­tugi hafa ýmsir af áhrifa­mestu ráða­mönnum þjóð­ar­innar einmitt ljáð máls marg­ítrekað á slíkum skoð­unum í ræðu og riti sem túlka mætti á þann veg, líkt og aldagamlar laga- og þinglýs­ing­ar­hefðir ættu sér nú enga stoð gagn­vart ný­upp­fund­inni kvóta­hefð­inni, og fóru slík sjón­ar­mið allsnemma að skjóta rótum jafn­vel innan laga­stofn­ana. Hefur fáum tek­ist betur að lýsa þessu róm­ant­íska við­horfi í hnot­skurn en Sig­urði Líndal, lög­fræð­ingi og löngum pró­fessor við laga­deild Háskóla Ís­lands, í grein­ar­korni í Frétta­blað­inu í til­efni af fyr­ir­hug­uðu stjórn­laga­þingi 2011:

Með veiði­reynslu öfl­uðu menn sér upp­haf­lega veiði­rétt­inda með námi eða töku á eig­enda­lausum verð­mætum - fiski - sem síðar voru nánar afmörkuð með lögum þegar nauð­syn­legar reynd­ist að tak­marka sókn í nytja­stofn­ana.

Þannig var rót tísku­orðs­ins kvóta, rót allrar róm­ant­ík­ur­inn­ar, rakin nán­ast aftur í ár­daga, með þeim rök­stuðn­ingi að menn, sem sagt út­gerð­ar­menn, hefðu upp­haf­lega aflað sér veiði­rétt­inda á við­líka hátt og forn­menn er þeir námu hér land og tóku sér eig­enda­laus verð­mæti með friði og spekt. Líkt og ís­lenska ríkið hefði aldrei staðið að námi eða töku veiði­rétt­ar­ins á haf­svæð­inu kringum Ís­land með ein­hliða út­færslu fisk­veiði­lögsögu fyrst frá 3 mílum út að 4 mílum eða þaðan út að 12 míl­um. Hvað þá út að 50 mílum eða loks að 200 míl­um. Hvað þá að það sama ríki hefði átt í þrálátum deil­um, hvað þá staðið í ströngum stríð­um, við ríki er einmitt töldu sig eiga þennan veiði­rétt og til­kall til verð­mæt­anna ekk­ert síð­ur, ekki síst í krafti langvar­andi veiði­reynslu, jafn­vel margra alda reynslu.

Líkt og það hefðu verið þeir sömu menn, út­gerð­ar­menn, sem rit­uðu undir Haf­rétt­ar­sátt­mála Sam­ein­uðu þjóð­anna til alþjóð­legrar þinglýs­ingar og stað­fest­ingar á efna­hagslögsögu og óskor­uðum veiði­rétti allt út að 200 míl­um, en ekki ís­lenska rík­ið, hinn raun­veru­legi hand­hafi verð­mæt­anna.

Líkt og Alþingi hefði aldrei afmarkað nein þrjú ár veiði­reynslu – allrar þús­aldar gam­allar fisk­veiðis­ögu þjóð­ar­inn­ar – til grund­vallar út­deil­ingu á hlut­deild í fisk­veiði­rétti til eins árs í senn, í senn – heldur hefðu út­gerð­ar­menn ein­ungis aflað sér rétt­ind­anna með námi eða töku verð­mæt­anna í friði og spekt, líkt og þorsk­inum mætti jafna til Dafnis en Klói til gamla LÍÚ, eða á hvorn veg­inn sem það nú væri.

Þver­sögn laga og réttar

Hvert er þá við­horf löggjaf­ar­sam­kom­unnar til þeirra er í tímans rás hafa keypt sérafla­mark, kvóta, með allt traust sitt á hinum ýmsu ráða­mönnum þjóð­ar­inn­ar, hinum ýmsu stjórn­mála­leið­togum allra flokka, er leitt hafa ríkis­stjórnir und­an­far­inna ára­tuga? Á meðan lögin sögðu eitt, og aðeins eitt – eitt ár í senn – létu þeir að allt annarri túlkun liggja eða létu iðu­lega kyrrt liggja, eða létu sér jafn­vel í léttu rúmi liggja, og jafn­vel með full­tingi virt­ustu lög­spek­inga þjóð­ar­inn­ar, svo sem hér hefur verið rifjað upp, að fisk­veiði­rétt­ur­inn hlyti með tíð og tíma að öðl­ast ævar­andi gildi, að væri jafn­vel búinn að öðl­ast sitt sér­eign­ar­rétt­ar­gildi, líkt og um nám forn­manna á eig­enda­lausum verð­mætum væri að ræða. Alls burt­séð frá hvað lögin ann­ars segðu. Lögin sem þeir höfðu þó flestir ýmist ljáð atkvæði sitt bein­línis eða sam­þykkt í ár­anna rás með þegj­andi þögn­inni, með þau þó vok­andi yfir sér.

Eða hvert var við­horf banka þjóð­ar­inn­ar – rík­is­bank­anna gömlu – Lands­bank­ans, Út­vegs­bank­ans (síðar Ís­lands­banka/Glitn­is/Ís­lands­banka), Bún­að­ar­bank­ans (síðar Kaup­þings/­Arion­banka), til löggjaf­ar­inn­ar? Að út­hlutuð afla­marks­hlut­deild til eins árs í senn gæti sann­ar­lega jafn­gilt marg­földu veð­hæfi jafn­vel fún­ustu fleyja og ryð­kláfa, enda skipti veð­stofn­inn, fley­ið, litlu, heldur fyrst og fremst veiði­rétt­ur­inn, afla­mark­ið, veð­hæfi kvót­ans, sem að samdóma áliti banka­stjóra og stjórn­ar­manna allra bank­anna jafn­gilti a.m.k. langvar­andi eign ef ekki ævar­andi – alls burt­séð frá því hvað lögin segðu. Voru þeir þó flestir hrein afsprengi Alþing­is, sjál­frar löggjaf­ar­sam­kom­unnar sem lögin hafði sett, sumir jafn­vel fyrrum ráð­herrar eða hrein­rækt­aðir flutn­ings­menn laga­frum­varpa, nema hvorttveggja væri, þar sem ót­vírætt var kveðið á um að út­hlutun veiði­heim­ilda mynd­aði ekki eign­ar­rétt eða óaft­ur­kall­an­legt for­ræði ein­stakra aðila yfir verð­mæt­un­um. Mátti því engum vera ljós­ara en einmitt þeim, að heim­ildum var aldrei út­hlutað að lögum nema til eins árs í senn – hvað þá að nokkur banki hefði raun­veru­legar laga­legar stoðir til að hreppa slíkar heim­ildir lög­taki á ein­hverjum tíma­punkti fisk­veiðis­ög­unn­ar.

Sið­rofið var algjört. Sömu menn og settu lög er tak­mörk­uðu veiði­rétt­ar­heim­ildir til ein­ungis eins árs í senn í nafni rík­is­valds er ætti rétt­inn – eða með öðrum orðum skil­greindu svo nytja­stofna á Ís­lands­miðum að þeir væru sam­eign ís­lensku þjóð­ar­inn­ar – þeir hik­uðu ekki við að taka veð í sömu heim­ildum fyrir lánum er þeir veittu til margra ára í nafni rík­is­banka, án þess að Alþingi eða dóm­stólar gyldu minnsta var­hug við þver­sögn­inni. Þannig voru lín­urnar lagðar af ráða­mönnum og fylgdu með í kaupum er bank­arnir voru einka­vædd­ir, að í raun­inni væri alls óhætt að versla með eign­ar­rétt rík­is­ins líkt og sér­eign­ar­réttur ein­stak­linga eða fyr­ir­tækja væri, og virð­ist áhættan af þessum væg­ast sagt vog­uðu við­skiptum engu breyta þótt bank­arnir séu nú að miklu leyti orðnir ríkis­eignir á ný, engu líkara en að nátt­úruréttur villtasta dýr­aríkis gilti en ekki þús­ald­ar­gömul sið­menn­ing þjóðar sem með lögum vildi land byggja.

Hvers mega þeir út­gerð­ar­menn þá gjalda sem lögðu allt traust sitt á æðstu ráða­menn þjóð­ar­inn­ar, innan þings eða berj­and­ist bljúgir við þá í bönkum? Skyldi þeim þó síst vor­kennt er í upp­hafi hrepptu gjafa­for­skotin og veitt hafa ómældum fjármunum til efl­ingar þver­sögn­inni, ekki síst með stuðn­ingi við þá stjórn­mála­flokka og fjölmiðla er mæra mest ráðs­menn hins laga­lega tvískinn­ungs.

Sann­girn­is­bæt­ur?

Vissu­lega eru dæmi þess að löggjaf­ar­sam­koma þjóð­ar­innar hafi beitt sér fyrir leið­rétt­ingu á gjörðum sín­um. Skemmst er að minn­ast Leið­rétt­ing­ar­innar með stórum staf, þá er stjórn­mála­flokkar með meiri­hluta á Alþingi haustið 2014, bak­hjarlar ríkis­stjórnar Sig­mundar Dav­íðs og Bjarna Bene­dikts­son­ar, kusu að leið­rétta stór­felld mistök er ríki­stjórn­um, með stuðn­ingi aðal­lega sömu stjórn­mála­flokka og þó einum bet­ur, hafði orðið á, á ár­unum fyrir hrun.

Stór­felldri fjáröflun ríkis­sjóðs, skatt­tekjum af gríð­ar­legum hrakvirð­is­gróða gömlu bank­anna, var deilt út til fast­eigna­skuld­ara nær einna í stað þess, sem ýmsir hefðu e.t.v. talið sann­gjarn­ara, að lækka skuldir ríkis­sjóðs, sem var þó lík­lega grátt leikn­ast­ur, og efla þá jafn­framt þær stofn­anir á ný sem verst urðu úti í hrun­inu. En á meðan stofn­unum hélt áfram að blæða og innviðum rík­is­ins hrak­aði og hrakar enn, fór fast­eigna­mark­að­ur­inn á flug, að all­nokkru leyti vegna um 100 millj­arða króna stuðn­ings – leið­rétt­ing­ar – rík­is­ins, að teknu til­liti til affalla vegna hlið­ar­áhrifa. Afleið­ing­arnar eru m.a. þær að ungt fólk og eigna­lítið hefur sjaldan átt minni mögu­leika á að eign­ast þak yfir höf­uð­ið, enda blómstrar leigu­mark­að­ur­inn sem aldrei fyrr. Fast­eigna­skuld­arar hrunár­anna fengu vissu­lega bæt­ur, þó ekki síst væri í formi veru­legrar eigna­aukn­ingar vegna síhækk­andi fast­eigna­verðs frekar en að til­lagið frá ríkis­sjóði hefði skipt sköpum eitt og sér, nema til að ýta undir hækk­an­irn­ar, en eftir sitja smæ­lin­gj­arn­ir, sjaldan lakar sett­ir.

Til þess eru vítin að var­ast. Eða er ger­legt að leið­rétta ára­tuga gam­alt mis­rétti laga­legs tvískinn­ungs, þá miklu þver­sögn laga­setn­ingar og fram­kvæmdar laga um veiði­rétt í ís­lenskri fisk­veiði­lögsögu, sem ráðið hefur lögum og lofum í ís­lenskri pólit­ík und­an­farna þrjá ára­tugi? Eða verður spill­ing upp­rætt aftur í tí­mann? Eða verður ein­ungis skorið fyrir rætur spill­ing­ar­innar þannig að blóm­stri ei meir?

Djúpavogshöfn um miðja 20. öld. Auður þeirra sem blómg­uð­ust í krafti gjafagjörn­inga verður ekki aftur tek­inn. Sann­ast sagna, sem betur fer, auðn­að­ist þó fleirum en færri að spila svo úr auð­fengnum gróð­anum að skilað hefur þjóð­ar­búinu rentum á ýmsan máta. Þó að vit­laust væri gefið hefur mörgum meg­in­mark­miðum ís­lenska fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerf­is­ins engu að síður verið náð, kannski ekki síst vegna þess, sem betur fer, hve margir þeirra sem hlotn­að­ist náðin í upp­hafi höfðu þó nógu sterk bein til að þola með­gjöf­ina og létu sam­félag sitt njóta blóm­legs rekstrar og a.m.k. hluta afrakst­urs­ins. Af hinum fer minni sögum sem seldu frá sér lífs­af­komu jafn­vel heilu byggð­ar­lag­anna og glutr­uðu svo niður auðnum í við­skipta­braski sem þeir höfðu ekki hunds­vit á.

Hér verður ekki leitað söku­dólga né heldur spurt hvort draga ætti fjölmarga ráða­menn und­an­far­inna ára­tuga fyrir dóm vegna órétt­læt­is­ins sem þeir hafa stuðlað að, ýmist með aðgerðum sínum eða aðgerð­ar­leysi, hvað þá hvort taka ætti einn eða annan út úr og hengja svo bak­ara fyrir smið, jafn­vel fyrir lands­dómi. Heldur snýst spurn­ingin um hvort gera megi slíka leið­rétt­ingu á fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerfi, sem á ýmsan hátt hefur þó jafn­vel reynst vera það skásta í afar spilltum heimi sjávar­auð­lind­anýt­ingar jarð­ar, að það gæti a.m.k. státað af slíkum leik­regl­um, að væru hinar sömu fyrir alla – án und­an­tekn­inga.

Upp­gjör/­leið­rétt­ing

Sam­kvæmt því sem hér hefur verið rakið verður sérafla­mark varla afnumið né veiði­rétt­ar­gjald lagt á afla fyrr en sam­þykktar hafa verið upp­gjörs­reglur um sann­girn­is­bætur til handa þeim sem keypt hafa afla­marks­hlut­deild, kvóta, á hinum síð­ari árum án þess að hafa haft tæki­færi til að afskrifa kaup­in, þannig að staða þeirra, við upp­töku veiði­rétt­ar­gjalds, væri leið­rétt gagn­vart þeim sem litlar eða engar afskriftir hefðu að glíma við vegna kvóta­kaupa. Þetta væru í raun­inni bætur til út­gerð­ar­að­ila vegna við­skipta sem stjórn­mála­menn og fjár­mála­stofn­anir hafa lagt blessun sína yfir og bein­línis hvatt til á marg­vís­legan máta, beint og óbeint, þrátt fyrir að flest laga­leg skil­yrði skorti, enda um að ræða við­skipti, kaup- og sölu­gern­inga, óskyldra aðila með eign er ávallt hefur þó verið á hendi rík­is­valds­ins, án þess að það hafi þó nokkurn tí­mann afsalað sér eign­inni á nokkurn hátt, heldur ein­ungis út­hlutað nýt­ing­ar­rétti á henni til eins árs í senn hið lengsta.

Strangt mat væri lagt á raun­veru­leg kaup ein­stakra út­gerð­ar­manna á veiði­heim­ildum ákveð­inn ára­fjölda aftur í tí­mann, að frá­dregnum heim­ildum sem þeir kynnu að hafa selt frá sér á sama tíma, og kæmu þá ein­ungis til álita heim­ildir sem sann­ar­lega hefðu gengið beinum kaupum og sölum milli óskyldra aðila.

Væri þetta mat vegið á marg­vís­legan máta með til­liti til ákveð­ins afskrift­ar­t­íma, e.t.v. 16 ára, eða eftir því hvað sann­gjarnt þætti. Með því væri ekki endi­lega við­ur­kennd laga­leg skylda hins opin­bera til greiðslu skaða­bóta, þrátt fyrir ósann­girni laga um sérafla­mark – en engu að síður væri komið til móts við sann­girniskröfur þeirra sem ekki hafa átt þess kost hin síð­ari ár að öðl­ast hlut­deild eða að auka við sig hlut­deild í ár­leg­um, út­hlut­uðum veiði­heim­ildum nema með kaupum á sérafla­marki, afla­marks­hlut­deild.

Ef 16 ára afskrift­ar­t­ími væri lagður til grund­vallar upp­gjöri/­leið­rétt­ingu, kæmu ein­ungis til álita við­skipti með afla­marks­hlut­deild frá þess­ari öld. Þá væri litið svo á að út­gerð­ar­menn sem keyptu kvóta fyrir aldamótin hefðu afskrifað kaupin og ættu því að vera vel í stakk búnir til að greiða veiði­rétt­ar­gjald án þess að kvóta­kaup fyrri ára íþyngdu þeim. En væru kvóta­kaup t.d. helm­ingi yngri, eða um átta ár liðin frá þeim, væru þau ein­ungis afskrifuð til hálfs og geta út­gerð­ar­manns­ins til greiðslu veiði­rétt­ar­gjalds eftir því lak­ari án leið­rétt­ing­ar. Á sam­svar­andi máta myndi út­gerð­ar­maður sem keypti kvóta fyrir ári síðan eiga hann næstum því allan óaf­skrif­að­an, eða að 15/16 hlut­um, og ætti því afar litla mögu­leika á að greiða veiði­rétt­ar­gjald, nema fyrir til­stuðlan leið­rétt­ing­ar, sam­an­borið við þá sem hefðu skilið við sinn kvóta sem næst afskrif­að­an.

Öll kvóta­kaup síðast­lið­inna 16 ára milli óskyldra aðila, að frá­dregnum kvóta­sölum til óskyldra aðila, yrðu þannig lögð til grund­vallar og bæt­urnar reikn­aðar því minni hlut­falls­lega sem lengra væri frá lið­ið, allt að 16 ár­um. Hver og einn yrði að leggja fram sönnur fyrir kaupum sín­um, sbr. m.a. lög um bók­hald, um varð­veislu­skyldu bók­halds­gagna a.m.k. 7 ár aftur í tí­mann, auk þess sem það má telja eðli­lega kröfu til kaup­enda kvóta að þeir geymdu gögn til sann­inda­merkja um kaupin væru þau eldri en það, enda um það veru­leg áhættu­kaup að ræða að ávallt hefur mátt gera ráð fyrir að þau gætu orðið vé­fengd ein­hverntí­mann, allt frá upp­töku kvóta­kerfis og sérafla­marks.

Við upp­gjör og út­reikn­ing leið­rétt­ingar væri jafn­framt horft til þess hve sérafla­marks­kerfið hefur ávallt verið andsnúið nýliðum í út­gerð og þeim sem kosið hafa að vaxa innan grein­ar­innar án þess að hafa til þess for­skot gjafagjörn­inga eða mjög langs tíma til að afskrifa gömul kaup á kvóta, afla­marks­hlut­deild. Kaup byggð á slíku for­skoti, þ.e.a.s kvóta­kaup sem stydd­ust við höf­uð­stól gam­allar hlut­deildar eða upp­safn­aðrar afla­marks­hlut­deildar á mjög löngum tíma, nytu eftir því minni leið­rétt­ingar sem vægi höf­uð­stóls­ins gagn­vart kaup­unum væri meira – allt eftir nán­ari reglum þar um, hve þungt slíkt for­skot skyldi vega til frádráttar leið­rétt­ingu, að mati löggjafans, þó eðli­lega að teknu til­liti til jafn­ræð­is­reglu.

Bætur hvers og eins væru reikn­aðar alls óháð stöðu eða framtíð umsækj­anda, hvort héldi áfram út­gerð eða ekki, og væru greiddar út á jafn­lengd þess tíma afskrifta sem eftir væri. Væru bæt­urnar einnig alls óháðar því hvort kvóta­kaup hefðu upp­haf­lega verið fjár­mögnuð með lánum eða hreinu eigin fé, að hluta eða öllu leyti. Sá sem hefði keypt kvóta fyrir 12 árum fengi þannig eft­ir­stöðvar af afskriftum greiddar út á næstu 4 árum, svo dæmi sé tek­ið, en eft­ir­stöðvar afskrifta 8 ára gam­alla við­skipta fengjust greiddar á 8 árum, en 1 árs gam­alla við­skipta á 15 árum – ef miðað væri við 16 ára heild­ar­af­skrift­ar­t­íma allra kaupanna – þó ávallt að teknu til­liti til for­skots við kvóta­kaup, vægi höf­uð­stóls eldri og afskrif­aðs kvóta gagn­vart kaup­un­um.

Tekj­ur/gjöld

Leið­rétt­ing stjórn­valda vegna mis­réttis af völdum van­stjórnar eða slæmrar efna­hags­stjórn­unar á lið­inni tíð verður aldrei reiknuð svo aftur í tí­mann að full sátt náist, svo sem Leið­rétt­ingin 2014 hefur sýnt og sann­að. Slík stjórn­valds­leið­rétt­ing getur heldur aldrei orðið annað en mis­góð nálg­un. Fjöldi þeirra aðila sem leið­rétt­ing nær til og ekki síður marg­breyti­leiki þess mis­réttis sem leið­rétta skal skiptir þó ekki síst sköpum um flækju­stig rétt­læt­is­ins. Leið­rétt­ingin 2014 náði til tug­þúsunda skuld­ara u.þ.b. ára­tug aftur í tí­mann og taka þurfti til­lit til fjölmargra forma á láns­samn­ing­um, og voru þó ófá láns­formin úti­lok­uð, fjölda skuld­ara til hrell­ingar og jafn­vel dóms­dags.

Leið­rétt­ing vegna mis­réttis við út­hlutun á afla­heim­ild­um, eða í fram­haldi af nið­ur­fell­ingu útlána á slíkum heim­ildum ef svo má segja, tæki varla til nema örfárra hund­raða aðila, rétt rúman einn og hálfan ára­tug aftur í tí­mann, miðað við 16 ára afskrift­ar­t­íma, og þó með því meira vægi sem skemmra væri um lið­ið. Væru það þó varla nema örfáir tugir aðila sem gætu gert til­kall til veru­legrar leið­rétt­ingar í tugum eða hund­ruðum millj­óna króna talið en því færri til millj­arða króna, og myndu greiðsl­urnar þó dreifast yfir langt tíma­bil, eða yfir hálfan annan ára­tug.

Það sem skiptir þó sköpum við sam­an­burð þess­ara tvenns­konar leið­rétt­inga er tekju­hlið­in. Leið­rétt­ingin 2014 mun kosta ríkis­sjóð alls um 100 millj­arða króna þegar upp verður stað­ið, en tekjur til mót­væg­is, af banka­skatti, vega þar a.m.k. nokkurn veg­inn á móti. Tekjur af veiði­rétt­ar­gjaldi myndu hins vegar að öllu jöfnu hlaupa á tugum millj­arða króna á ári, nema að ís­lensk út­gerð væri því verr á vegi stödd, en út­gjöld af völdum leið­rétt­ingar vegna afnáms sérafla­marks, sam­hliða upp­töku veiði­rétt­ar­gjalds, myndu ein­ungis nema mjög litlum hluta þess og þó fara minnk­andi frá ári til árs og heyra sög­unni nær alfarið til að hálfum öðrum ára­tug liðn­um.

Fákeppn­is­mark­að­ur­/frjáls mark­aður

Út­hlutað afla­mark á yfir­stand­andi fisk­veiði­ári, án upp­sjávarafla, nemur alls tæp­lega 430 þúsund tonn­um, eða sem svarar til um 370 þúsund tonnum í þorskí­gildum talið. Með­al­tals­verð fyrir leigu á afla­marki þorsks sl. ára­tug nemur um 223 krónum á kíló, sam­kvæmt vef Fiski­stofu, og hefur mjög lítið sveifl­ast á þeim tíma. Þó ekki væri miðað við að veiði­rétt­ar­gjald næmi til jafn­aðar nema um helm­ingi þess leigu­verðs fyrir heild­ar­botn­fisk­afla umreikn­aðan í þorskí­gildiskíló, að næmi um 110 krónum á kíló, þá myndu tekjur af veiði­rétt­ar­gjaldi fyrir sam­svar­andi botn­fisk­afla og þessa fisk­veiði­árs engu að síður nema góðum 40 millj­örðum króna.

Þorskí­gild­is­stuðlar hinna ýmsu fisk­teg­unda gefa aðeins mjög grófa hug­mynd um verð á ein­stökum fisk­teg­und­um, ekki síst þegar upp­sjávar­afli á í hlut, auk þess sem upp­sjávar­afli sveifl­ast oft veru­lega frá einu ári til ann­ars, og þá ekki síður mælt í afla­verð­mæti. Til ein­föld­unar má e.t.v. mjög gróft á litið miða við að heild­ar­afli botn­fisks og upp­sjávar­fisks gæti numið um 500 þús. þorskí­gildistonnum til jafn­aðar á ári, horft til óskil­greinds ára­bils fram og aftur í tí­mann og þá án þess að tekin sé afstaða til hins mjög svo breyti­lega hlut­falls verð­mætis og magns teg­und­anna frá ári til árs, sér­stak­lega upp­sjávarafla, og almennt með öllum fyr­ir­vörum um áreið­an­leika og gildi hrárra þorskí­gild­isút­reikn­inga. En sam­kvæmt því myndi 110 króna veiði­rétt­ar­gjald að með­al­tali fyrir þorskí­gildiskíló jafn­gilda 55 millj­arða króna heild­ar­tekjum fyrir allan veiði­rétt, en til frádráttar kæmu út­gjöld vegna leið­rétt­ing­ar­inn­ar, þó til­tölu­lega lítil og lækk­andi frá ári til árs.

Ekk­ert skal hér full­yrt um hver sé geta ís­lenskra út­gerða til greiðslu veiði­rétt­ar­gjalds, en sam­kvæmt þeirri aðferð­ar­fræði sem hér hefur verið lögð til grund­vall­ar, réð­ist gjaldið alfarið á mark­aði veiði­heim­ilda er stjórn­að­ist af vilja manna til að stunda út­gerð á Ís­landi, m.ö.o. stjórn­að­ist af afkomu út­gerðar og út­gerð­ar­manna, og þó í raun af afkomu sjávar­út­vegs á Ís­landi í heild sinni. Inn­heimt veiði­gjald rík­is­ins á síð­ustu fimm árum, 2012 til 2016, nemur á bil­inu 7,4 til 9,8 millj­örðum króna, eða til jafn­aðar um 8,6 millj­örðum króna – sem jafn­gildir rúm­lega 15% af 55 millj­örð­unum í ofan­greindu dæmi, eða um 17 krónum fyrir hvert þorskí­gildiskíló alls sjávarafla. En 17 krónu gjald til jafn­aðar fyrir veiði­rétt fyrir hvert kíló óslægðs þorsks, sem e.t.v. væri seldur á 300 kr kílóið á mark­aði, myndi sam­svara um 1 krónu og 70 aurum í gjald af u.þ.b. 30 króna kílóverði t.d. loðnu, mak­ríls eða kolmunna eða um 3 krónum og 40 aurum af 60 króna kílóverði síld­ar.

Hugs­an­lega er ís­lensk út­gerð almennt svo illa á vegi stödd að ráði ekki við að greiða nema um 8 til 9 millj­arða króna í veiði­rétt­ar­gjald á ári, eða sem næst um 17 krónur fyrir hvert kíló þorskí­gild­is. En hvernig má þá vera að leigu­liðar sem litla eða enga afla­marks­hlut­deild hafa feng­ið, flestir úr geira minni skipa og smábátaút­gerð­ar, hafa þó getað greitt um 223 kr. í leigu til jafn­aðar fyrir hvert veitt þorsk­kíló und­an­far­inn ára­tug án þess að fara umsvifa­laust og beint á höf­uð­ið?

Nokkuð ljóst má vera að ís­lensk út­gerð í heild sinni myndi aldrei ráða við að greiða 223 kr í veiði­rétt­ar­gjald fyrir hvert þorskí­gildiskíló alls sjávarafla, eða sem svar­aði til um 110 millj­arða króna á ári, enda tæki það þá til lang­sam­lega stærsta hluta allra tekna út­gerð­ar­inn­ar! Enda er það svo að stærsti hluti sérafla­marks sem fram­seldur er á hverju ári í formi leigu snýr fyrst og fremst að inn­byrðis skipt­ingu afla milli út­gerða – aðal­lega stórút­gerða sem notið hafa gjafagjörn­inga eða/og afar langs tíma til afskrifta kvóta­kaupa í skjóli fákeppni. Fram­sals­heim­ild­irnar eru þá nýttar til að jafna afla milli út­gerða og ekki síst sam­setn­ingu mis­mun­andi fisk­teg­unda niður á ein­stök skip og ein­stakar veiði­ferð­ir, einnig að teknu til­liti til ófyr­ir­séðra frátafa frá veiðum vegna við­halds eða ógæfta, þannig að dæmið gangi upp gagn­vart heild­ar­út­hlutun sérafla­marks á ári hverju.

Að öllum föstum kostn­aði greiddum þykir það alveg vera þess virði að greiða hátt verð fyrir afla­mark­s­við­bót, sér­stak­lega í ljósi þess að stærsti hluti breyti­lega kostn­að­ar­ins er fólg­inn í hluta­skiptum sjó­manna sem mið­ast að drjúgum hluta við verð undir mark­aðs­verði, sam­kvæmt ákvörðun Verð­lags­stofu skipta­verðs – eða á hinn bóg­inn ekki síður gróða­væn­legt að selja frá sér heim­ildir fyrir ofur­verð þegar ekki næst að veiða upp í þær. Með sam­tök­um – og jafn­vel samráði – um að halda verð­inu uppi, hefur hinum rót­grónu út­gerðum kvóta­kerf­is­ins tek­ist að halda nær öllum öðrum frá soð­kötlum fisk­veiði­heim­ilda­miðl­unar fákeppn­is­mark­að­ar­ins, nema þá helst örfáum trillu­köllum sem hafa látið sig hafa það að greiða him­in­hátt leigu­verðið fram í rauðan dauð­ann frekar en að leggja upp laupana og jafn­vel fara að bíta gras.

Nið­ur­lag

Þegar allt kemur til alls er það út­flutn­ings­verð­mæti sjávar­af­urða sem ræður afkomu jafnt út­gerðar sem fisk­vinnslu. Kakan er ávallt ein og söm – að and­virði í kringum 250 millj­arðar króna hin síð­ari ár – og spurn­ingin því ávallt hin sama, hvernig á að skipta þessum verð­mætum milli grein­anna, og hvaða áhrif hefur auð­linda­gjald hins opin­bera á sjávar­út­veg­inn í heild sinni.

Útflutningsverðmæti sjávarafurða (ma. kr. á föstu verðlagi 2014) Heimild: Íslandsbanki (Hagstofa Íslands): Íslenski sjávarútvegurinn – nóvember 2015, bls. 14Með veiði­rétt­ar­gjaldi, líkt og hér hefur verið lýst, sem myndi stjórn­ast af fram­boði og eft­ir­spurn og lyti reglum frjáls, opins mark­að­ar, væri sjávar­út­veg­inum í raun í sjálfs­vald sett að ákvarða getu sína til greiðslu gjalds fyrir afnotin af sam­eig­in­legri auð­lind þjóð­ar­inn­ar – eða e.t.v. laga­tækni­legar betur orð­að, fyrir afnot af veiði­rétti ís­lenska rík­is­ins, hvort sem væri innan ís­lenskrar fisk­veiði­lögsögu eða á veiði­svæðum utan hennar sam­kvæmt milli­ríkja­samn­ingum sem ís­lenska ríkið er aðili að.

Að lokum skal varpað upp tveimur sviðs­myndum þar sem sama ímynd­aða framtíð­ar­ár eða við­mið­un­ar­t­íma­bil og fyrr var fjallað um í grein­inni er lagt til grund­vall­ar. Dökk­blái fer­ill­inn táknar sem sagt spá um lík­lega eða venju­bundna skipt­ingu þorskafla frá mán­uði til mán­aðar að teknu til­liti til heild­ar­afla­marks árs­ins en ljós­bláu súl­urnar sýna á hinn bóg­inn raun­veru­legan afla hvers mán­að­ar – og veit þá eng­inn í lok hvers mán­aðar hvernig veiðin mun þró­ast það sem eftir er árs­ins.

Sviðsmynd 1.Hér er gert ráð fyrir að veiði­rétt­ar­gjald fyrir þorsk er lægi nálægt 80 kr. til jafn­aðar yfir árið, eða á bil­inu 70 til 90 krón­ur, myndi stemma veið­ina svo af að heild­ar­þorskafli næmi u.þ.b. út­hlut­uðu heild­ar­afla­marki. Sam­svar­andi gjald fyrir 500 þús. þorskí­gildistonn (þá e.t.v. um 40 kr. jafn­að­ar­verð fyrir ufsakíló, um 80 aurar fyrir loðnu­kíló eða 1 króna og 60 aurar fyrir síld­ar­kíló – og þó allt eftir fram­boðnum heim­ildum og eft­ir­sókn í hverja teg­und á hverjum tíma) myndi skila um 40 millj­arða króna tekjum í heild fyrir veiði­rétt að öllum sjávarafla.

Sviðsmynd 2.Hér er á hinn bóg­inn gert ráð fyrir að veiði­rétt­ar­gjald fyrir þorsk er lægi í kringum 35 til 40 kr. til jafn­aðar yfir árið myndi stemma veið­ina svo af að heild­ar­þorskafli næmi u.þ.b. út­hlut­uðu heild­ar­afla­marki. Sam­svar­andi gjald fyrir 500 þús. þorskí­gildistonn (þá e.t.v. um 18 kr. jafn­að­ar­verð fyrir ufsakíló, um 35 aurar fyrir loðnu­kíló eða 70 aurar fyrir síld­ar­kíló – og þó allt eftir fram­boðnum heim­ildum og eft­ir­sókn í hverja teg­und á hverjum tíma) myndi skila um 17 til 18 millj­arða króna tekjum í heild fyrir veiði­rétt að öllum sjávarafla.

Ljóst má vera, að veiði­rétt­ar­gjaldið réð­ist alfarið af fram­boði og eft­ir­spurn fyrir hverja fisk­teg­und á hverjum tíma. Ljóst má líka vera að því hærra veiði­rétt­ar­gjald sem stórút­gerðir lands­ins treystu sér til að greiða fyrir hvert þorsk­kíló – enda myndu þær móta mark­aðs­verð­ið – eða jafn­vel allt að 223 krón­um, eða sam­svar­andi fyrir hvert ígildiskíló ann­arra teg­unda, eða hvernig skyldi orða það, að þá stæðu hinar ýmsu veik­ari sjávar­út­vegs­byggðir lands­ins svo höllum fæti gagn­vart ofur­gjald­inu að hlytu jafn­vel að deyja út – nema því stór­felld­ari aðgerðir hins opin­bera kæmu til.

Á hinn bóg­inn – réðu stórút­gerðir lands­ins ekki við að greiða nema e.t.v. um 35 til 40 krónur fyrir veiði­rétt hvers þorskí­gildiskílós, eða jafn­vel ekki nema í kringum 17 krón­ur, líkt og má ætla að hafi mótað þolmörk þeirra und­an­farin ár, miðað við álagt veiði­gjald rík­is­ins árin 2012 til 2016, svo sem hér hefur verið rakið og rifjað upp, þá hlyti afar blóm­leg tíð að blasa við hinum ýmsu sjávar­út­vegs­byggðum lands­ins sem svo mörg und­an­farin ár hafa staðið hvað höll­umstum fæti gagn­vart arðrán­inu, og jafn­vel hafa mátt þola það að vera nán­ast á fram­færi hins opin­bera. Og það þrátt fyrir að plássin hefðu fyrir ára­tug­um, eða sam­svar­andi sveitir og hreppar fyrir öldum síð­an, aflað sér upp­haf­lega veiði­rétt­inda með námi eða töku á sínum hluta einna auð­ug­ustu fiski­miða jarð­kringl­unnar er svo vildi jafn­vel til að lágu nán­ast upp í tún­garð­inn hjá þeim.

Augljós­lega væri þá sér­stakur stuðn­ingur við sjávar­út­vegs­byggðir lands­ins óþarf­ur. Hver sá sem treysti sér til að gera út skip eða bát myndi ein­fald­lega gera það alls óháð okur­skilmál­um, og enn síður undir vernd­ar­væng hins opin­bera í nafni náð­ar­sam­legra kvótaút­hlut­ana eða strand­veiða. Samt sem áður og einmitt því frekar sem frelsi til veiða væri meira, því strangar skyldi fylgja eftir kröfum um með­ferð alls afla – að harð­sækn­ustu trillu­körlum væri gert það jafn ljóst sem hinum stóru, að ekki væri heim­ilt að landa illa aðgerðum eða illa kældum afla, enda varð­aði öll slæm með­ferð afla veiði­leyf­is­svipt­ingu.

Eða er það ann­ars virki­lega svo, að stórút­gerðir þessa eylands, sem ein auð­ug­ustu fiski­mið jarðar liggja að, fái alls ekki þrif­ist nema fyrir stór­fellda og sí­fellda leið­rétt­ingu á rót­grón­ustu mark­aðslög­málum alls jarð­rík­is­ins, þeim er snúa að frjálsri versl­un, fram­boði og eft­ir­spurn? Hvað þá heldur nema fyrir sí­fellda leið­rétt­ingu á hinum ýmsu efna­hags­stærðum eyr­ík­is­ins, ef ekki fyrir stór­felldan skatt á alla þjóð­ina í formi geng­is­fell­inga, líkt og 100 ára saga ís­lensku stórút­gerð­anna sann­ar, þá a.m.k. fyrir stór­felldan skatt stórút­gerða á smáút­gerð­ir, eða eitt­hvað í kringum 223 kr. pr. hvert veitt þorsk­kíló, miðað við skatt­inn s.l. ára­tug til jafn­að­ar, eða sam­svar­andi fyrir aðrar teg­undir í hinum ýmsu hlut­föllum reikn­að?

Eða hvort myndi Jón Sig­urðs­son nú kjósa, ætti hann þess völ? Frjálsa verslun eða fákeppni?

Höf­undur er áhuga­maður um fisk­veiði­stjórn­un.

Helstu heim­ildir og ít­ar­efni:

Bene­dikt Jóhann­es­son: Við­reisn vill mark­aðs­lausn í sjávar­út­vegi - Hluti kvóta ár­lega á markað, Kjarn­inn, skoð­un – aðsendar grein­ar, 15. júlí 2016. 

Mbl.is: Lof­orð er lof­orð – og lof­orðið var svikið, Morg­un­blaðsvef­ur, inn­lendar frétt­ir, 24. sept­em­ber, 2016.

Wikipedi­a: Martin Luther King, Jr. 

Sig­urður Líndal: Merk­ing­ar­laus stjórn­ar­skráFrétta­blað­ið, skoð­un – aðsendar grein­ar, 31. jan­ú­ar 2011, bls. 13. 

Árni B. Helga­son: Þjóð­ar­at­kvæði um eign­ar­rétt? Stjórn­lag­aráð 2011, almenn erindi, 6. júní 2011.

Leið­rétt­ing­in – sam­kvæmt lögum nr 35/2014.

Fiski­stofa, frétt 1. sept. 2016: Út­hlutun á afla­marki 2016/2017

Fiski­stofa > Veiðar > Afla­heim­ildir > Afla­mark­s­við­skipt­i: Við­skipti með afla­mark



Fimm fjölmiðlamenn með yfir milljón á mánuði á RÚV
Egill Helgason var tekjuhæsti fjölmiðlamaðurinn á RÚV á síðasta ári en þar á eftir kemur Rakel Þorbergsdóttir, fréttastjóri.
Kjarninn 20. ágúst 2019
Tryggvi Felixson
Norrænt samstarf – öflugt eða orðin tóm?
Kjarninn 20. ágúst 2019
Ásakar Samtök atvinnulífsins um valdarán
Formaður VR vill að atvinnurekendur víki úr stjórnum lífeyrissjóða þar sem þeir vilji hafa sjóðina út af fyrir sig „svo hægt sé að halda braskinu áfram með peninga og fjármuni launafólks.“
Kjarninn 20. ágúst 2019
Eigendur Aton.JL. Frá vinstri: Agnar Tr. Lemacks, Ingvar Sverrisson, Viggó Örn Jónsson og Huginn Freyr Þorsteinsson.
Jónsson & Le’macks og Aton sameinast
Ráðgjafarfyrirtækið Aton og auglýsingastofan Jónsson & Le‘macks hafa nú sameinast undir nafninu Aton.JL.
Kjarninn 20. ágúst 2019
Sýn ofmat tekjur sínar og vanmat kostnað við útsendingu miðla
Sýn sendi frá sér afkomuviðvörun í dag. Tekjur 2019 verða tæplega 400 milljónum krónum lægri en áætlað var. Félagið mun kynna stefnumótun til framtíðar samhliða næsta uppgjöri sínu, sem birt verður í næstu viku.
Kjarninn 20. ágúst 2019
Mike Pence, varaforseti Bandaríkjanna.
Undirbúa mótmæli vegna komu Pence
Samtök hernaðarandstæðinga boða til opins fundar þar sem skipulögð verða mótmæli vegna heimsóknar Mike Pence, varaforseta Bandaríkjanna til landsins.
Kjarninn 20. ágúst 2019
Þórdís Lóa Þórhallsdóttir
Fyrirtækjarekstur, Secret Solstice, samgöngustyrkir og Hinsegin dagar
Kjarninn 20. ágúst 2019
Björn Ingi Hrafnsson.
Björn Ingi segir kyrrsetningu hafa valdið sér fjártjóni og vandræðum
Ritstjóri Viljans segir að íþyngjandi og óréttmæt kyrrsetning eigna hans sé ástæða fjárhagsvandræða sem hann hafi átt við. Hann býst við að tjón sitt verði bætt af hinu opinbera.
Kjarninn 20. ágúst 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar
None