Mannréttindahreyfing gegn mismunun

Jón Baldvin Hannibalsson veltir því fyrir sér hvenær Íslendingar ætli að læra að þeir geta ekki rétt hlut sinn í glímunni við forréttindahópa fjármagnseigenda nema þeir sameinist í nýrri mannréttindahreyfingu undir merkjum sígildrar jafnaðarstefnu.

Auglýsing

Í fyrri grein var sýnt fram á, að á­kvörð­un­ar­vald­ið um fjár­fest­ingar og fram­kvæmdir er að stærstum hluta í höndum fámenns hóps eig­enda fjár­magns og fyr­ir­tækja. Valdið á vinnu­mark­aðnum til að ráða og reka er í höndum sama hóps. Ef stétt­ar­fé­lög eru veik­burða – eða jafn­vel ekki til – á vinn­andi fólk allt sitt undir valdi vinnu­veit­enda.

Þetta er mikið vald á fárra hönd­um. Í óbeisl­uðum kap­ít­al­isma – eins og t.d. í Banda­ríkj­unum – er fátt sem hemur þetta geð­þótta­vald, af því að verka­lýðs­hreyf­ingin hefur þar verið brotin á bak aft­ur. Ein­ungis 10% vinn­andi fólk er þar í stétt­ar­fé­lög­um. En í blönd­uðu hag­kerfi – stundum kallað lýð­ræð­is­legt mark­aðs­kerfi –  ­skiptir miklu máli, hverjir fara með póli­tíska valdið. Opin­beri geir­inn spannar víða 40-50% af vergri lands­fram­leiðslu og veitir um þriðj­ungi mann­afl­ans vinnu. Við þetta bæt­ist, að lög­gjaf­inn sem­ur leik­regl­urnar. Ef eig­endur fjár­magns og fyr­ir­tækja ná að sölsa undir sig póli­tíska valdið líka, verður fátt um varn­ir. Leik­regl­urnar verða þá sér­sniðnar þeim í hag. Afleið­ing­arnar birt­ast okkur í sam­tím­anum í sívax­andi ójöfn­uði eigna og tekna ann­ars veg­ar, en í rétt­leysi, arðráni og örygg­is­leysi almenn­ings hins veg­ar.

Helm­inga­skiptin

Sam­þjöppun fjár­mála­valds og stjórn­mála­valds býður heim hætt­unni á klík­u-kap­ít­al­isma og bækluðu lýð­ræði. Við þekkjum þetta sem ­rík­is­for­sjár- eða fyr­ir­greiðslu­kerfi sér­hags­muna. Rík­is­vald­inu er þá beitt til að setja lög og reglur í þágu fjár­magns­eig­enda, sem gera út ráð­andi stjórn­mála­flokka. Á Íslandi hafa Sjálf­stæð­is- og Fram­sókn­ar­flokk­ur farið með þetta sér­hags­muna­vald í stjórn lands­ins, lengst af á lýð­veld­is­tím­an­um. Hér áður fyrr gekk þetta undir nafn­inu helm­inga­skipta­reglan. Hrika­leg­asta dæmi um þetta er, þegar rík­is­valdið úthlutar hlið­hollum aðilum einka­rétti til nýt­ingar á auð­lindum í eigu þjóð­ar­inn­ar. Í stað­inn þiggja sér­hags­muna­flokk­arnir fjár­hags­stuðn­ing vegna halla­rekst­urs á mál­gögnum og fyrir kosn­ing­ar.

Auglýsing

Dæmin um hinn ban­eitr­aða kokk­teil fjár­mála­valds og stjórn­mála eru mýmörg. Við upp­lifum afleið­ing­arnar í dag­legri reynslu í formi okur­verðs yfir búð­ar­borð­ið. Rík­is­valdið tryggir hlið­hollum aðilum vernd frá sam­keppni og lætur afskipta­laust, þótt fákeppni – og jafn­vel ein­okun – sé ráð­andi á lyk­il­mörk­uð­um. Dæmi um þetta finnum við í land­bún­að­ar­kerf­inu, þar sem við borgum fyrir dag­legar lífs­nauð­synjar í tvígang: yfir búð­ar­borð­ið, þar sem afurða­stöðvar njóta verndar frá sam­keppni; og svo aftur í sköttum í formi styrkja og nið­ur­greiðslna til kerf­is­ins. Önnur dæmi af sama toga finnum við í smá­söl­unni, olíu­versl­un, skipa­flutn­ing­um, trygg­ing­um o.sfrv.

Ójafn­að­ar­fé­lagið

Sér­stakt dæmi er rík­is­á­byrgð á fjár­mála­stofn­unum. Inn­eignir spari­fjár­eig­enda í bönkum og spari­sjóðum njóta rík­is­á­byrgð­ar. Fyrir Hrun breytt­ust hefð­bundnir við­skipta­bankar við einka­væð­ingu í áhættu­sækna ávöxt­un­ar­sjóði fjár­magns­eig­enda. Eftir sem áður nutu þeir rík­is­á­byrgðar (trygg­ingar skatt­greið­enda). Eftir Hrun höfum við byggt upp nán­ast óbreytt kerfi. Amer­ískir ávöxt­un­ar­sjóðir – sem í sið­mennt­uðum löndum er bannað að reka banka – eiga nú Arion banka og njóta áfram rík­is­á­byrgð­ar, eins og ekk­ert hafi í skorist. Engu breytir þótt útlána­stefnan sé fyrst og fremst í þjón­ustu fjár­magns­eig­enda í fast­eigna- og verð­bréfa­braski. Ef ekki verður gripið strax í taumana, er voð­inn vís. 

Það er svo sér­ís­lenskt fyr­ir­bæri, að verð­trygg­ing lang­tíma­skulda firrir fjár­magns­eig­endur (lán­ar­drottna) mest allri áhættu, en leggur hana kyrfi­lega á herðar skuld­ur­um, sem margir hverjir verða skulda­þrælar ævi­langt. Þegar við þetta bæt­ist skatt­kerfi, sem leggur meg­in­þunga skatt­byrð­ar­innar á milli­stétt­ina, en lætur afskipta­lausan fjár­flótta fjár­magns­eig­enda og skatt­und­an­skot í skattaparadís­um, þá sitjum við uppi með kerfi, sem er sér­hannað til að við­halda sívax­andi mis­skipt­ingu auðs og tekna. Hinir ríku verða rík­ari, en hinir fátæku verða fátæk­ari. Þetta er að ger­ast á Íslandi í dag.

 Þetta er ekk­ert nátt­úru­lög­mál. Þetta er rök­rétt nið­ur­staða af sam­þjöppun valds fjár­magns­eig­enda og póli­tísku for­ræði þeirra fyrir atbeina stjórn­mála­flokka, sem eru þeim hand­gengn­ir. Sví­virði­leg­asta dæmið um þetta er, að arð­ur­inn af sjáv­ar­auð­lind­inni – auð­lind­arent­an, sem hlýst af rík­is­vernd­aðri ein­okun -  og nemur tugum millj­arða á ári hverju, hefur ekki runnið til almanna­þarfa, heldur í sjóði nýríkrar yfir­stétt­ar. Þannig hefur orðið til nýr léns­að­all, sem safnar auði í skjóli póli­tísks valds. Ímyndið ykk­ur, að Norð­menn hefðu farið svona að ráði sínu með olíu­auð­lindir sín­ar. Það er með öllu óhugs­andi. Arð­ur­inn af olíu­auð­lind­inni norsku hefur runnið í sam­eig­in­legan stöð­ug­leika­sjóð norsku þjóð­ar­inn­ar, sem er nú öfl­ugast­i fjár­fest­ing­ar­sjóð­ur í heimi. Ólíkt höf­umst við að, frænd­urn­ir.

Lausn­in: Nor­ræna mód­elið

Þessi nýríki léns­að­all á Íslandi er nú að kaupa upp fast­eignir og fyr­ir­tæki í stórum stíl, m.a. gegnum pen­inga­þvætti í skjóli Seðla­banka Íslands. Fast­eigna­verðs­bólan hefur úthýst ungu kyn­slóð­inni eða læst hana í fátækt­ar­gildru leigu­ok­urs. Þannig er kaup­mátt­ar­aukn­ing vegna upp­sveiflu tekin til bak­a.  Gróða­mynd­un­ar­kvörn sér­hags­muna af þessu tagi, sem þrífst í skjóli póli­tísks valds, væri óhugs­andi í nor­rænu vel­ferð­ar­ríki. Ástæðan er sú, að þar hefur fjár­mála­valdið ekki náð að sölsa undir póli­tíska valdið líka.

*Þetta snýst allt um póli­tískt vald. Þegar fjár­magns­eig­endur og for­stjóra­veldi fyr­ir­tækj­anna nær því að sölsa undir sig stjórn­mála­valdið líka, stendur almenn­ingur eftir ber­skjald­aður og varn­ar­laus á póli­tískum ber­angri. Svona er Ísland í dag. Þetta er afleið­ingin af því, að mót­vægið við ofur­vald fjár­magns­ins – öflug verka­lýðs­hreyf­ing í nánu sam­starfi við fjölda­hreyf­ingu jafn­að­ar­manna – er nú týnt og tröllum gef­ið. Mér hrýs hugur við þeirri til­hugs­un, að ótal póli­tískir sér­trú­ar­söfn­uðir und­ir­búa nú fram­boð í næstu sveit­ar­stjórn­ar­kosn­ing­um. Því­líkt feigð­ar­flan. Er ekki nóg, að kjós­endur voru hafðir að fíflum í nafni Við­reisnar og Bjartrar fram­tíðar – sem nú er orðin svört – í sein­ustu kosn­ing­um! 

Hvenær ætl­a Ís­lend­ing­ar að læra það af reynsl­unni, að sam­ein­aðir sigrum, við en sundraðir föllum við? Vinn­andi fólk á Íslandi má vita það, að feng­inni reynslu, að það getur ekki rétt sinn hlut í glímunni við for­rétt­inda­hópa fjár­magns­eig­enda nema það sam­ein­ist í nýrri mann­rétt­inda­hreyf­ingu undir merkjum sígildrar jafn­að­ar­stefnu. Nor­ræna mód­elið vísar enn veg­inn.

Höf­undur var for­maður Alþýðu­flokks­ins 1984-96.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Þorsteinn Már vonar að tímabundið brotthvarf rói umræðu um Samherja
Þorsteinn Már Baldvinsson segir í viðtali við Vísi að Samherji sé ekki sálarlaust fyrirtæki. Honum blöskrar umræða um fyrirtækið í kjölfar afhjúpandi þáttar Kveiks um starfsemi Samherja í Namibíu.
Kjarninn 14. nóvember 2019
Indriði H. Þorláksson
Samherji í gráum skugga
Kjarninn 14. nóvember 2019
Björgólfur í leyfi frá störfum sem stjórnarformaður Íslandsstofu
Björgólfur Jóhannsson tekur við sem forstjóri Samherja tímabundið.
Kjarninn 14. nóvember 2019
Leifur Gunnarsson
Takmarkanir á tímum tæknibyltinga – Staða fólks með sykursýki 1 í dag
Kjarninn 14. nóvember 2019
Mosfellsbær heldur áfram að stækka
Íbúum Mosfellsbæjar hefur fjölgað gríðarlega á síðasta áratug sem og nýjum íbúðum. Bæjarstjórn Mosfellsbæjar býst við áframhaldandi fjölgun íbúa á næsta ári.
Kjarninn 14. nóvember 2019
Haukur Arnþórsson
Hugleiðingar um tengsl stjórnmála og sjávarútvegs
Kjarninn 14. nóvember 2019
Svæðið sem um ræðir
Steypuvinna vegna Landsbankabyggingarinnar – Reikna með að fara 190 ferðir á einum degi
Botnplata nýju Landsbankabyggingarinnar á Austurbakka 2 verður steypt laugardaginn næstkomandi. Meðan unnið er þarf að loka hægri akrein Kalkofnsvegar í átt að Lækjargötu.
Kjarninn 14. nóvember 2019
Inga Sæland
„Ætlar utanríkisráðherra að láta þetta viðgangast?“
Formaður Flokks fólksins setur spurningarmerki við það að stjórnarformaður Íslandsstofu taki við embætti formanns Samherja.
Kjarninn 14. nóvember 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar
None