Horfum í norður

Ari Trausti Guðmundsson, þingmaður Vinstri grænna, skrifar um norðurslóðarmál.

Auglýsing

Allt sem ger­ist á norð­ur­slóðum varðar heims­byggð­ina. Þessa setn­ingu hafa menn stundum yfir til þess að leggja áherslu á hve stóran þátt umhverf­is­breyt­ingar norðan heim­skauts­baugs eiga í lofts­lags­breyt­ing­um. Í henni felst vissu­lega sann­leik­ur. Stefna Íslands í mál­efnum norð­ur­slóða er um margt ágæt en líka gagn­rýn­is­verð. Guð­laugur Þór Þórð­ar­son utan­rík­is­ráð­herra flutti Alþingi lög­boðna skýrslu um umhverf­is­mál í vor. Í grein­inni fjalla ég lít­il­lega um mál­efni norð­ur­slóða út frá skýrsl­unni.

Mik­il­vægur mála­flokk­ur, en…

Í skýrsl­unni segir um mál­efni norð­ur­slóða að þau séu for­gangs­mál og tengj­ast land­grunns- og full­veld­is­kröfum Íslands. Mik­il­vægi mála­flokks­ins er aug­ljóst. Þátt­taka okkar í allri vinnu land­anna átta í Norð­ur­skauts­ráð­inu er ákaf­lega þýð­ing­ar­mik­il. Áhersla á þau er fylli­lega rétt­mæt. Flest mál­efni norð­ur­slóða hafa tvær hlið­ar. Önnur snýr að auð­lindum norð­ur­heim­skauts­svæð­is­ins og nýt­ingu þeirra en hin að umhverf­is­málum og nátt­úru­vernd. Þar flétt­ast inn hags­munir um fjög­urra milljón íbúa (þar af um 400 þús­und frum­byggja) og ýmis konar rétt­ur, t.d. full­veldi, ákvarð­ana­réttur íbúa og jafn­rétti. Fyrr­greindar land­grunns­kröfur varða öll ríkin átta en með mis­mun­andi hætti. Þær taka mið af jarð­fræði á hafs­botni og snú­ast auð­vitað um auð­lind­a­nytjar, aðal­lega olíu, jarð­gas og málma, og hafa ákvarð­ast í sam­ræmi við haf­rétt­ar­sátt­mála SÞ. Hingað til virð­ast rök­færður grunnur þess­ara krafna verið haf­inn yfir umræður eða gagn­rýni. Ég tel hann smám saman hafa orðið úrelt­an. Í stað krafna um auð­linda­rétt á úthafs­botni hund­ruð mílna á haf út með jarð­sögu­legum rökum verður að koma sam­á­byrgð á vel­ferð alls líf­ríkis í hafi. Þar með talið á hafs­botni, sem myndar heild með sjónum fyrir ofan hann. Sam­á­byrgðin er lyk­ill að vel­ferð mann­kyns. 

Ísland rís upp af Norð­ur- Atl­ants­hafs­hryggn­um. Þar með krefj­umst við réttar á auð­lindum vestur fyrir Bret­landseyjar að eigin mati og einnig norður úr, út fyrir efna­hags­lög­sög­una. Rúss­land beitir skyldum jarð­fræði­legum rökum til þess að eigna sér hafs­botns­rétt til norð­urs, alla leið upp á Norð­ur­pól. Stóra ­þrí­hyrn­ings­laga ­sneið á landa­korti. Fjögur önnur norð­ur­slóða­ríki, Kana­da, Banda­rík­in, Dan­mörk (Græn­land) og Nor­egur leggja í sama leið­angur og krefj­ast yfir­ráða yfir sinni sneið norður á pól­inn. Um þetta gerðu ríkin fimm með sér sam­komu­lag án sam­ráðs við Ísland, Sví­þjóð og Finn­land. Í raun réttri er þessi gleypi­gangur ekki í þágu mann­kyns. Hafs­botn­inn í norðri, utan 200 mílna lög­sögu hvers rík­is, ætti að vera sam­eig­in­legt vernd­ar­svæði allra þjóða og nýt­ing líf­ríkis í úthafi háð alþjóð­legu sam­komu­lagi. Ekki er þó útlit fyrir að svo verði í bráð og íslensk yfir­völd tala ekki með þessum hætt­i. 

Auglýsing

Vissu­lega hefur orðið árangur af sam­starfi norð­ur­slóða­ríkj­anna átta. Nægir að nefna reglu­verk um skip og sigl­ingar á norð­ur­slóð­um, sam­starf um björgun og við­brögð við meng­un­ar­slysum, marg­vís­legt vís­inda- og rann­sókna­sam­starf í sam­fé­lags- og nátt­úru­vís­indum og sam­starf um mennt­un. Um þessar mundir er unnið að því að ná sam­komu­lagi um fisk­veiðar á haf­svæðum sem enn eru að mestu lokuð vegna haf­íss. Er þá vænt­an­lega stefnt að því að þær nytjar verði sem mest sjálf­bær­ar. Loks má benda á þátt­töku sam­taka frum­byggja í Norð­ur­skauts­ráð­inu og stöðu ríkja utan heim­skauta­svæða, og all­marga sam­taka, sem áheyrn­ar­að­ila á fundum ráðs­ins. Ísland tekur við for­mennsku þess 2019 og gegnir henni til 2021. Fram að því þarf ekki aðeins að und­ir­búa starfið vel heldur líka end­ur­skoða stefnu lands­ins í mál­efnum norð­ur­slóða eins og boðað hefur ver­ið. Þá verður fram­sækni, nýsköp­un, umhverf­is­hyggja og sam­fé­lags­á­byrgð á ráða mestu um meg­in­drætt­ina.

Nátt­úr­u­nytjar og nátt­úru­vernd veg­ast á

Nýt­ing nátt­úru­auð­linda með sjálf­bærni að leið­ar­ljósi er annað þema í skýrsl­unni. Í þeim efnum er ekki allt sem sýn­ist. Allar þjóðir í Norðu­skauts­ráð­inu stefna að námu­vinnslu norðan heim­skauts­baugs, vinnslu kolefn­iselds­neytis og verð­mætra jarð­efna. Hvort tveggja er auð­vitað ósjálf­bærar nátt­úr­u­nytj­ar. Lítt dugar að blekkja sjálfan sig og aðra með því að búa til orða­leppa á borð við þann sem kín­verskur ræðu­maður not­aði á Arctic Circle 2015. Hann ræddi um "sjálf­bæra vinnslu olíu og gass" á norð­ur­slóð­um. Önnur jarð­efna­vinnsla kann að vera nauð­syn­leg í norðrinu, vegna skorts á mik­il­vægum efn­um, en hún verður þá að vera mjög var­kár, undir sér­stöku eft­ir­liti og með þátt­töku heima­manna.

Veiðimenn skammt frá Qaanaaq á N-Grænlandi.MYND: Ragnar Th. Sigurðsson.Ráð­stefn­an Arctic Circle er stærsti sam­ræðu­vett­vangur norð­ur­slóða. Þar koma saman stjórn­mála­menn, fjár­fest­ar, full­trúar rík­is­stjórna, sam­tök áhuga­fólks, full­trúar menn­ing­ar­strauma  og vís­inda­menn. Á ráð­stefn­unni fæst ágætt, árlegt yfir­lit yfir stöðu umræðna og ákvarð­ana um sígilda mót­sögn: Auð­lind­a­nytjar og hagn­aður af þeim frammi fyrir nátt­úru­vernd og and­ófi gegn hlýnun lofts­lags og afleið­ingum þess. Á fyrstu ráð­stefnu Arctic Circle yf­ir­gnæfðu hug­myndir og stefnu­mál um hams­lausar auð­lind­a­nytjar umhverf­is­vernd­ina. Smám saman hefur staðan í umræðum og á sér­fundum breyst, nátt­úru­vernd og lofts­lags­málum í hag. Enn er þó svo að tæki­færin og gríð­ar­legur fram­tíð­ar­hagn­aður af vinnslu jarð­efna, sigl­ing­um, fisk­veiðum og mann­virkja­gerð vegur miklu þyngra en umhyggjan fyrir nátt­úru og íbú­um. Reyndar leggj­ast íbúa norð­ur­slóða víða á sveif með auð­mönnum og stór­fyr­ir­tækjum sem stefna í norð­ur. Græn­lend­ingar margir hverjir telja þessar auð­lind­a­nytjar lykil að sjálf­stæði og frum­byggja­hópar sjá þær sem leið til vel­sældar og auk­innar heima­stjórn­ar. Ein­angrun Rúss­lands á alþjóða­vísu ýtir undir sókn ráða­manna þar og stór­fyr­ir­tækja í jarð­efna­elds­neyti á landi í Síberíu og á hafi úti.

Ef ekki á illa að fara verða allir að horfast í augu við stað­reynd: Engar nátt­úr­u­nytjar sem herða á hröðum og hættu­legum lofts­lags­breyt­ingum af manna völdum mega í raun fara fram á norð­ur­slóð­um. Það sama á að gilda þar og ann­ars staðar í heim­in­um: Sér­hver aðgerð sem minnkar losun gróð­ur­húsa­loft­teg­unda (GHL) á að ganga fyrir auk­inni ásókn í jarð­efni og mann­virkja­gerð. Ósjálf­bær orku­öflun (kol, olía og gas) í norðri má aðeins fara fram til þess að afla íbú­unum nauð­syn­legrar orku á meðan sú sjálf­bæra er ekki í boði á nær­liggj­andi land­svæð­um. Vinda verður ofan af ósjálf­bærri orku­öflum í norðr­inu eins fljótt og auðið er. Sam­tímis verður að tryggja næga orku og láta nýsköpun snú­ast um orku­öflun með vist­vænum hætti: Vindi, sól­geisl­un, jarð­varma, vatns­afli og sjáv­ar­orku, t.d. öldu­virkj­un­um. Löngu er kunn­ugt að við náum hvergi nærri að draga úr hlýnun lofts­lags og snúa þró­un­inni við nema að leyfa 2/3 hlutum þekktra kolefn­isauð­linda að liggja kyrr­ar. 

Nefnd um norð­ur­slóða­mál

Eflaust kann­ast fáir les­endur þessa pistils við þá alþjóða­nefnd þings­ins sem oft gengur undir heit­inu Þing­manna­nefnd um norð­ur­slóða­mál eða Þing­manna­ráð­stefna um norð­ur­skauts­mál. Í henni sitja jafnan þrír þing­menn. Nú eru það Njáll Trausti Frið­berts­son (S), Óli Björn Kára­son (S) og höf­undur grein­ar­innar (VG) sem er for­maður henn­ar. Nefndin á sér langa sögu og var stofnuð 1994. Á fyrstu árum sínum vann þing­manna­nefndin ötul­lega að stofnun Norð­ur­skauts­ráðs­ins. Þarna varð um leið til sam­starfs­vett­vangur þing­manna aðild­ar­ríkja Norð­ur­skauts­ráðs­ins, auk Evr­ópu­þings­ins, og er hópnum ætlað að hafa áhrif á stefnu og störf Norð­ur­skauts­ráðs­ins. Ráðið sjálft er skipað full­trúum fram­kvæmda­valds­ins og á æðsta stigi eru það þá utan­rík­is­ráð­herrar land­anna. Með þing­manna­starf­inu er aug­ljós­lega verið að brúa mærin á milli lög­gjafans og fram­kvæmda­valds­ins. Áheyrn­ar­full­trúar frá Norð­ur­landa­ráði og Vest­nor­ræna ráð­inu eru við­staddir alla vinnufundi og ráð­stefn­ur. Á þessu ári eru þar Stein­grím­ur J. Sig­fús­son  (VG) frá Norð­ur­landa­ráði og  Bryn­dís Har­alds­dóttir (S) frá Vest­nor­ræna ráð­inu.

Annað hvert ár (2017) hitt­ast for­menn lands­nefnda og aðrir full­trúar þrisvar sinnum sem stjórn­ar­nefnd. Þá er farið yfir störf lands­nefnda og mótuð stefna fyrir ráð­stefnu sem haldin er annað hvert ár (næst 2018 í Finn­land­i). Á ráð­stefnu­ár­inu hitt­ist stjórn­ar­nefndin a.m.k. tvisvar en meg­in­þung­inn er á ráð­stefnu þar sem allar lands­nefndir hitt­ast sem og aðrir full­trú­ar. Þá er gengið frá sam­eig­in­legum álykt­unum og sam­þykktum þing­manna land­anna. Með þær fer for­maður stjórn­ar­nefndar á fund Norð­ur­skauts­ráðs­ins og leggur fram til umfjöll­unar og áhrifa. Nú er for­maður stjórn­ar­nefnd­ar­innar norskur, Erik Sivert­sen, og eins manns skrif­stofa hennar er í Helsinki. Á ráð­stefn­una mætir einnig hópur sér­fræð­inga frá rík­is­stjórn­um, háskóla­stofn­unum og félaga­sam­tökum sem láta sig mál­efni norð­urs­ins varða. Helstu verk­efni í sam­starfi þing­manna­nefnd­anna lúta að sjálf­bærri þróun og umhverf­is- og nátt­úru­vernd. Sér­stök áhersla er einnig lögð á varð­veislu menn­ing­ar­arf­leifðar og lífs­hátta íbúa norð­urs­ins, eink­an­lega frum­byggja, sem og á aukna efna­hags­lega og félags­lega vel­ferð í byggðum og bæj­um. Ár hvert er lögð fram á Alþingi skýrsla þing­manna­nefnd­ar­inn­ar. Skýrslu fyrir árið 2016 má finna hér:. Þar koma fram áherslur okkar á liðnu ári, svo sem á sjáv­ar­nytjar, kynja­jafn­rétti og ferða­þjón­ustu. Á þessu ári hafa bæst við lofts­lags­mál og nýsköpun svo eitt­hvað sé nefnt. Ef marka má við­töl mín við ýmsa erlenda þing­menn á árinu hafa áherslur þing­manna­ráð­stefn­unn­i  hverju sinni skilað sér inn í stefnu Norð­ur­skauts­ráðs­ins. Þá er vel af stað far­ið.

Vilt þú vera með?

Frjálsir, hugrakkir fjölmiðlar eru ómetanlegir en ekki ókeypis. Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda og með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og við ætlum að standa vaktina áfram og bjóða almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Fyrir þá lesendur sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Magn kókaíns í frárennsli höfuðborgarinnar fjórfaldaðist milli áranna 2016 og 2018. Í sumar hafði verulega dregið úr því miðað við apríl í fyrra.
Mun minna kókaín í skólpinu
Kórónuveirufaraldurinn hefur breytt mynstri fíkniefnanotkunar í Reykjavík, segir doktorsnemi sem hefur í fimm ár rannsakað magn ólöglegra fíkniefna í frárennsli borgarinnar. Magn kókaíns í skólpinu var 60 prósent minna í júní en í apríl í fyrra.
Kjarninn 5. desember 2020
Rússneska bóluefnið Spútnik V er á leið í dreifingu. Um helgina geta Moskvubúar í forgangshópum fengið fyrri sprautu sína.
Spútnik sprautað í Rússa: Hefja bólusetningu í stórum stíl eftir helgi
Um helgina hefjast bólusetningar á forgangshópum í Moskvu með bóluefninu Spútnik V. Tvær milljónir skammta eru sagðar til. Reuters-fréttastofan segir suma ríkisstarfsmenn upplifa þrýsting um að taka þátt í klínískum tilraunum á virkni bóluefnisins.
Kjarninn 4. desember 2020
Sigurjón Njarðarson
Fullveldið
Kjarninn 4. desember 2020
Haukur Logi Karlsson
Innansveitarkronikan og evrópska réttarríkið
Kjarninn 4. desember 2020
Notkun reyktóbaks og rafrettna ekki tengd við alvarlegri einkenni COVID-19
Niðurstöður nýrrar rannsóknar á Íslandi sýna ekki fram á aukið algengi eða alvarleika COVID-19 sjúkdóms meðal notenda reyktóbaks eða rafrettna en benda til tengsla lungnasjúkdóma við alvarlegri einkenni.
Kjarninn 4. desember 2020
Konur ættu að hafa rétt til þess að hverfa frá störfum sínum eftir 36 vikna meðgöngu að mati Félags íslenskra fæðinga- og kvensjúkdómalækna.
Læknar ítreka að þeim finnst að konur ættu að geta farið í orlof eftir 36 vikur án skerðinga
Fæðinga- og kvensjúkdómalæknar telja að konur ættu að hafa rétt til að fara í orlof eftir 36 vikna meðgöngu, án þess að orlof eftir fæðingu skerðist. Starfshópur heilbrigðisráðherra um stefnumótun í barneignarþjónustu er einróma á sömu skoðun.
Kjarninn 4. desember 2020
Tólf ný smit – allir í sóttkví
Allir sem greindir voru með kórónuveiruna í gær innanlands voru í sóttkví. Eftir fjölgun smita í síðustu viku hefur þeim fækkað jafnt og þétt síðustu daga.
Kjarninn 4. desember 2020
Ítrustu varúðar gætt við greftrun manneskju sem lést vegna COVID-19 í Indónesíu. Hálf milljón Indónesa hafa greinst með veiruna.
Bóluefnið ekki „töfralausn“ – dauðsföll vegna COVID komin yfir 1,5 milljónir
Brýnt er að allir haldi vöku sinni áfram næstu vikur og mánuði. Bóluefni gegn COVID-19 er væntanlegt en það mun engan veginn útrýma öllum þeim vandamálum sem faraldurinn hefur skapað.
Kjarninn 4. desember 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar