#efnahagsmál#stjórnmál

Öðlingar og ölmusumenn

Það er ekki nýtt að Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn sæki hug­mynda­fræði sína til Repu­blik­ana í Banda­ríkj­unum ekki síst til þeirrar öfga­frjáls­hyggju­afla sem rutt hafa Trump braut í valda­há­sæti sem ógnar nú stöð­ug­leika og friði í heim­in­um. Hafa þeir gagn­rýn­is­laus étið upp flestar bábiljur sem and­legir frændur þeirra vestra nær­ast á svo sem brauð­mola­kenn­ing­una, dýrð skatta­lækk­ana og óskeik­ul­leika mark­að­ar­ins svo eitt­hvað sé nefnt. Hitt er þó fremur til undr­unar að í dýrkun sinni skuli þeir álp­ast í allar þær gryfjur sem grafnar eru þeim sem feta þá slóð.

Á leyni­fundi með auð­ugum stuðn­ings­mönnum sagði Mitt Rom­ney for­seta­fram­bjóð­andi Repu­blik­ana 2012 að nærri helm­ingur banda­rískra kjós­enda þægi meira frá rík­inu en þeir greiddu til þess. Ekk­ert þýddi fyrir flokk­inn að elt­ast við þá. Flokkun hans á banda­rískum kjós­endum í gef­endur og þiggj­endur er talin hafa snúið kosn­inga­bar­áttu hans í varn­ar­báráttu sem hann að lokum tap­aði. Þessi orð hans voru ekki gripin úr lausu lofti en end­ur­óm­uðu orð­ræðu sem hafði verið innan flokks­ins. Erik Pritt fyrrum pen­inga­sjóðs­maður og fjár­mála­stjóri hjá Rom­ney þegar hann var rík­is­stjóri í Massachu­settes hafði tjáð sig á svip­aðan hátt árið 2003 og Paul Ryan nú leið­togi Repu­blik­ana í full­trúa­deild­inni, vara­for­seta­efni Rom­neys, hafði tveimur árum áður full­yrt að 60% banda­ríkja­manna væru “ta­kers” en ekki “ma­kers” í þessum skiln­ingi.

Þrátt fyrir að dýr­keypt mis­tök Mitt Rom­ney séu flestum kunn birt­ast þessi við­horf enn innan Sjálf­stæð­is­flokks­ins. Á heima­síðu Fjár­mála- og efna­hags­mála­ráðu­neyt­is­ins í maí 2015 birt­ist „frétt”, sem virð­ist hafa lít­inn til­gang annan en þann að koma á fram­færi boð­skap svip­uðum þeim sem að framan grein­ir. Í októ­ber 2016 leggur þáver­andi fjár­mála­ráð­herra út af frétt­inni sem und­ir­sátar hans höfðu samið svo listi­lega fyrir mála­til­búnað hans og birtir á heima­síðu sinni. Núver­andi fjár­mála­ráð­herra, þá stuðn­ings­maður Sjálf­stæð­is­flokks­ins, hafði uppi svipuð við­horf í grein í blaði sín­u,Vís­bend­ing, á árinu 2006 með upp­færslu á árinu 2014 til rök­stuðn­ing því að afnema beri per­sónu­af­slátt til að koma í veg fyrir að til séu „ölm­usu­menn” sem ekki greiða neitt til sam­fé­lags­ins og taka ætti upp flatan tekju­skatt til að koma í veg fyrir þá „mein­loku” að þeir sem hafa hærri tekjur eigi að greiða hlut­falls­lega hærri skatta. Í umræðum fyrir kom­andi kosn­ingar hefur orðið vart við sam­bæri­legar stað­hæf­ingar og því ástæða til að rýna í rökin fyrir þeim og þær for­sendur sem gengið er út frá.

Auglýsing

Uppsafnaðar nettótekjur ríkissjóðs af tekjuskatti eftir tekjutíundum.Fyrrum fjár­mála­ráð­herra og núver­andi for­sæt­is­ráð­herra stað­hæfði og rit­aði á Face­book fyrir tæpu ári í aðdrag­anda kosn­inga þá: „Ég sé að menn eru víða að skrifa mis­virt­urt (sic) um skatt­byrð­ina. Hér er graf sem sýnir frá hvaða tekju­hópum ríkið fær meira í skatt en það greiðir í bæt­ur.” Hér gefur hann í skyn að verið sé að leið­rétta skrif mis­vit­urra um skatt­byrði og línu­ritið sýni hvaða tekju­hópar greiði skatt til rík­is­ins og lætur eins og almennur tekju­skattur sé eini skatt­ur­inn og lítur fram hjá því að meiri hluti skatt­tekna þess koma frá öðrum sköttum sem greiddir eru af öll­um. Í fram­haldi færslu hans kemur þó fram að hér er aðeins um að ræða almennan tekju­skatt til rík­is­ins án útsvars til sveit­ar­fé­laga og án fjár­magnstekju­skatts en að frá­dregnum barna­bótum og vaxta­bót­um.

Gefum okkur að fram­setn­ing ráð­herr­ans sé hand­vömm. Ekki er ástæða til að efa að tölur þær sem ráð­herr­ann byggir stað­hæf­ingu sýna á séu réttar sem slíkar en það á ekki við um rétt­mæti þeirrar álykt­unar sem ráð­herr­ann dreg­ur.

Hóp­ur­inn „fram­telj­end­ur” er of ósam­stæður til að tala eins og sú sem nefnd er hafi ein­hverja vit­ræna merk­ingu í því sam­hengi sem hún er not­uð, þ.e. sem mæli­kvarða á dreif­ingu skatt­byrði. Í þessum ríf­lega 200 þús­und „fram­talsein­inga” sem miðað er við má reikna með að um 40 þús­und manns eða um 20% af þeim séu ung­lingar í skólum og náms­fólk sem ráð­herr­ann vill líta á sem eðli­lega skatt­greið­end­ur. Auk þess eru þús­undir eldri borg­arar sem hafa aðal­lega fram­færslu af elli­líf­eyri.

Þýði sem ekki er eins háð mann­fræði­legum breytum eins og stærð yngstu árganga, skóla­sókn o.fl., er t.d. hjón og annað fólk í sam­búð. Sá hópur nær til meiri­hluta fram­telj­enda og tekna þeirra. Sé sá hópur skoð­aður verður myndin nokkuð önnur en hjá ráð­herr­an­um. Álagn­ing almenns tekju­skatts án útsvars á tekjur þess hóps á árinu 2015 sýnir að 80% hjóna og sam­búð­ar­fólks greiðir tekju­skatt sem, er hærri en þær bætur sem sami hópur fær. Á árinu 2012 var þessi tala 72% og er aukn­ingin enn einn vitn­is­burður um aukna skatt­byrði á þessu tíma­bili. Þessar tölur eru til sam­an­burðar við þau 30% sem ráð­herra til­greinir og sýnir glöggt áhrifin af óvönd­uðu vali á við­mið­un­ar­hópi og hvað þær tölur sem hann nefnir eru vill­andi.

Ráð­herr­ann notar ein­göngu almennan tekju­skatt til rík­is­ins en sleppir útsvars­hluta hans. Almennur tekju­skattur og útsvar er lagt á í einu lagi með sama skatt­hlut­falli í hverju sveit­ar­fé­lagi og með sama hlut­falli í flestum sveit­ar­fé­lögum og með einum og sama per­sónu­af­slætti. Eft­ir­tekj­unni er svo skipt þannig að sveit­ar­fé­lagið fær í sinn hluta fjár­hæð sem er fast hlut­fall af öllum almennum tekjum í sveit­ar­fé­lag­inu en ríkið fær afgang­inn. Í reynd er þannig um einn skatt að ræða þar sem eft­ir­tekjan skipt­ist milli sveit­ar­fé­lags og ríkis og lítil rök að baki því að deila álagn­ing­unni með þeim hætti eins og gert er en ekki t.d. að skipta skatti hvers og eins hlut­falls­lega.

Sé heild­ar­á­lagn­ing almennra tekju­skatta, þ.e. almenns tekju­skatts og útsvars að frá­dregnum bót­um, á tekju­ár­inu 2015 skoðuð kemur í ljós að 96% hjóna og sam­býl­is­fólks greiddi almenna tekju­skatta sem voru hærri en þær bætur sem þau fengu og hafði það hlut­fall hækkað úr 94% fyrir árið 2013. (Tölur þær sem not­aðar eru hér eru mið­aðar við tekju­bila­töflur á heima­síðu RSK)

Sú mynd af tekju­skatt­leysi alls almenn­ings sem fyrr­ver­andi  fjár­mála­ráð­herra lands­ins reynir að draga upp með tölum sínum á sér litla stoð í raun­veru­leik­an­um.  

Fram­an­greint er þó ekki það alvar­leg­asta við þennan mál­flutn­ing. Með honum er verið að gefa í skyn að stór hluti almenn­ings sé ölm­usu­fólk á fram­færi hinna göf­ugu ríku sem beri af þeim sökum miklar byrð­ar. Þetta er gert með því að draga fram tekju­skatt­inn einan en líta fram hjá öðrum sköttum og hverjir greiða þá. Aðrir skattar eru að vísu nefndir í fram­hjá­hlaupi í frum­gögnum ráð­herr­ans en engu að síður segir hann: Hér er graf sem sýnir frá hvaða tekju­hópum ríkið fær meira í skatt en það greiðir í bæt­ur.”

Hafa þarf tvennt í huga. Í fyrsta lagi er tekju­skattur ekki nema hluti af heild­ar­skatt­tekjum rík­is­ins og ekki sá stærsti. Virð­is­auka­skatt­ur, trygg­inga­gjald og margs konar vöru­gjöld eru mikið umfangs­meiri tekju­stofnar fyrir rík­ið. Í öðru lagi þarf að athuga að tekju­skattur og aðrir beinir skattar eru einu skatt­arnir sem eru eða eiga að vera stíg­andi, þ.e. hækka með stíg­andi tekj­um. Allir aðrir skattar eru fallandi þ.e. leggj­ast þyngra á fólk með lágar tekjur en á fólk með háar tekj­ur. Það er ávísun á ranga nið­ur­stöðu og falskar álykt­anir að stað­hæfa um dreif­ingu skatt­byrði og skatt­greiðslur með því að líta bara á einn skatt af mörgum og þá þann sem hvorki er veiga­mestur né dæmi­gerður fyrir það sem um er fjall­að.

Til þess að fá mynd af dreif­ingu skatt­byrði í heild og svör við spurn­ingu eins og þeirri sem ráð­herra þyk­ist vera að svara þarf athugun á dreif­ing­ar­á­hrifum alls skatt­kerf­is­ins. Slíkar athug­anir hafa verið gerðar í mörgum löndum og eru þar oft fastur liður við breyt­ingar á skatta­lögum öfugt við þau vinnu­brögð hér að keyra skatta­laga­breyt­ingar í gegnum þingið með lág­marks­upp­lýs­ingum og hjá­fræða­hjali. Í grein sem birt­ist í tíma­rit­inu Stjórn­mál og stjórn­sýsla árið 2007 gerði ég til­raun til að greina áhrif stærstu skatt­stofna rík­is­ins á dreif­ingu skatt­byrði og eru með­fylgj­andi línu­rit sótt í þá grein. Í þeim er sýnd sam­an­lögð skatt­byrði, þ.e. skattar sem hlut­fall af heild­ar­tekjum fyrir helstu skatt­teg­undir og sam­tölu þeirra á árinu 2005 flokkað eftir tekju­bilum þeirra sem töldu fram sem hjón eða sam­búð­ar­fólk. Miðað var við tekju­skatta, þ.e. almennan tekju­skatt og útsvar, fjár­magnstekju­skatt, virð­is­aukaskatt og trygg­inga­gjald. Ekki er ástæða til að ætla að veru­leg breyt­ing hafi orðið í þessum efnum til dags­ins í dag.

Fyrra línu­ritið sýnir að sam­an­lögð skatt­byrði hjóna af þessum sköttum fór stíg­andi með hækk­andi tekjum allt upp í 12. tekju­bil af þeim 20 sem notuð voru við grein­ing­una. Eftir það fór skatt­byrin fallandi. Síð­ara línu­ritið sýnir hið sama en þar hefur skal­anum verið breytt yfir í tekj­ur.

Af línu­ritum má lesa að skatt­byrði hjóna var mest hjá hjónum í tekju­bil­unum þar sem um 60% hjóna höfðu lægri tekjur og um 40% höfðu hærri tekj­ur. Þetta sýnir glöggt þá firru sem fyrr­ver­andi fjár­mála­ráð­herra reynir að bera á borð að ein­ungis tekju­hæstu fram­telj­endur greiði meira í skatt en þeir fá í bæt­ur. Allir fram­telj­endur greiða skatt með einum eða öðrum hætti. Það sést einnig að þeir tekju­hæstu bera ekki þyngstu byrð­arn­ar. Þær falla á herðar fólks með ríf­lega miðl­ungs­tekj­ur. Skatt­byrði allra tekju­hæstu hópanna er ámóta og hjá þeim sem eru í neðsta hluta tekju­ska­l­ans og minni en hjá fólki með með­al­tekj­ur. Skýr­ingar á því liggja í mörgum þátt­um, litlum stíg­anda tekju­skatts í efsta hluta tekju­ska­l­ans, sam­þjöppun eigna­tekna hjá þeim tekju­hæstu og lágum fjár­magnstekju­skatti og mik­illi mis­skipt­ingu eigna og tekna. Áhrif þess­ara þátta eru að lík­indum van­metin í tölum þessum og línu­riti þar sem mikið vantar upp á að allar raun­veru­legar fjár­muna­eignir og -tekjur birt­ist í fram­töl­um.

Þessar stað­reyndir sýna glöggt að kostn­aði við opin­bera þjón­ustu sem allir nýta, tekju­háir ekki síður en tekju­lágir, verður ekki deilt á borg­ar­ana með sann­gjörnum hætti nema að nýta til þess beina skatta, þ.e. tekju­skatta og eign­ar­skatta í meira mæli en nú er. Til þess þarf nýtt skatt­þrep á ofur­tekjur og auð­legð­ar­skatt. Með öðrum móti verður ekki náð til raun­veru­legra tekna hinna fáu í alhæstu tekju­bil­unum sem nú eiga stærstan hluta af eignum í sam­fé­lag­inu og hafa mestar tekjur í sam­ræmi við það.

Meira úr sama flokkiAðsendar greinar