Hagfræðin og verðtryggingin

Auglýsing

Hver sá sem hefur fylgst með efna­hags­um­ræðu á Íslandi hefur lík­lega rekið augun í að ég er ekki hrif­inn af efna­hags­legum afleið­ingum verð­trygg­ing­ar. Á vaxta- og verð­trygg­ing­ar­fund­inum í Háskóla­bíói þann 7. októ­ber bar ég m.a. rök fyrir eft­ir­far­andi þegar kemur að verð­tryggðum lánum til ein­stak­linga (sjá ítar­legri rök­stuðn­ing m.a. á heima­síðu minni patre­on.com/olaf­ur­mar­geirs­son):

  • Þau tryggja lán­tökum ekki lægri raun­vexti m.v. óverð­tryggð lán

  • Þau ýta undir áhættu­töku á fast­eigna­mark­aði

  • Þau ýta undir lík­urnar á fjár­mála­legum óstöð­ug­leika

  • Þau draga úr áhrifa­mætti vaxta­stefnu Seðla­banka Íslands

  • Þau valda því að vaxta­stig verður almennt hærra m.v. ef lán væru almennt óverð­tryggð

  • Þau valda því að vaxta­stig verður almennt sveiflu­kennd­ara m.v. ef lán væru almennt óverð­tryggð

  • Þau ýta undir sveiflur í gengi krón­unnar

  • Þau ýta undir verð­bólgu

En þótt ég haldi þessu fram og telji mig með hag­fræði­lega skyn­söm rök að baki mér er auð­velt að finna hag­fræð­inga og aðra sem segja þennan lista tóma vit­leysu. Sam­kvæmt þeim hefur verð­trygg­ingin í besta falli góð áhrif á íslenskt hag­kerfi og í versta falli engin áhrif. Og þá er eðli­legt að spyrja: af hverju eru hag­fræð­ingar svona ósam­mála?

Auglýsing

For­sendur skipta máli

Þetta mis­ræmi í svörum hag­fræð­inga er, skilj­an­lega, erfitt að skilja. En ástæðan er ein­föld: mis­mun­andi aðferða­fræði.

Nýklass­ískir hag­fræð­ingar sam­þykkja almennt að verð­trygg­ing sé af hinu góða. Það eru flestir íslenskir hag­fræð­ing­ar. Post-Key­nes­ian hag­fræð­ing­ar, eins og ég, sam­þykkja það ekki. Og ástæðan er að mis­mun­andi við­horf okkar hag­fræð­inga, post-Key­nes­ian sem ann­arra, varð­andi hvernig hag­kerfið virkar leiða okkur til mis­mun­andi nið­ur­staðna: for­sendur um virkni efna­hags­legra stærða eru mis­mun­andi – og þessar for­sendur skipta máli.

Dæmi um mik­il­vægi þessa munar er t.d. þegar Ásgeir Dan­í­els­son, for­stöðu­maður á hag­fræði- og pen­inga­stefnu­sviði Seðla­banka Íslands, bendir á, í rit­inu Verð­trygg­ing og pen­inga­stefna (2009), að verð­trygg­ing dragi úr sveiflum á greiðslu­byrði lána.

Þetta er rétt og er, sam­kvæmt post-Key­nes­ian hag­fræði­heims­mynd, einmitt vanda­mál­ið: einmitt vegna þess að verð­trygg­ing ver lán­taka frá greiðslu­byrð­is­á­hrifum stýri­vaxta­breyt­inga verða stýri­vextir að breyt­ast meira en ella til þess að ná fram til­ætl­uðum áhrifum á eft­ir­spurn­ar­hlið hag­kerf­is­ins; ef ætl­unin er að minnka ráð­stöf­un­ar­tekjur heim­ila og fyr­ir­tækja um 10.000kr. á mán­uði til að minnka eft­ir­spurn í hag­kerf­inu og með því verð­bólgu­þrýst­ing þarf að hækka stýri­vexti meira ef lán eru almennt verð­tryggð m.v. ef þau væru óverð­tryggð. Þetta sam­þykkir Ásgeir.

En Ásgeir segir þetta ekki skipta meg­in­máli því ekki hefur verið sýnt fram á að verð­trygg­ingin á lánum til ein­stak­linga skerði getu pen­inga­stefn­unnar til að hafa áhrif á lang­tíma­vexti. Þá heldur hann því fram (rang­lega að mínu mati) að „[e]f verð­bólgu­horfur eru mjög óvissar er verð­trygg­ing for­senda fyrir fram­boði lang­tíma­lána“ (bls. 11). Þetta á aftur að styrkja pen­inga­mála­stefn­una. Þetta á, sam­kvæmt Ásgeiri, að vera það sem skiptir máli frekar en greiðslu­flæðin af lán­unum og hvernig greiðslu­flæðin breyt­ast við breyt­ingar á stýri­vöxtum Seðla­banka Íslands.

Ástæðan fyrir því að nýklass­ískir hag­fræð­ingar hugsa svona er m.a. sú for­senda þeirra að pen­ingar séu hlut­laus­ir, a.m.k. til langs tíma: pen­ingar eru hlut­laus hula í við­skiptum þar sem öll ákvörð­un­ar­taka bygg­ist á raun­töl­um, s.s. raun­vöxt­um, frekar en nafn­töl­um, s.s. samn­ings­bundnu greiðslu­flæði. Jafn­vel þótt samn­ingar séu aug­ljós­lega rit­aðir í nafn­töl­um, á borð við „kr.“, þá er fólk, í þeirra huga, haldið pen­ingag­lýju hugsi það í nafn­töl­um, á borð mán­að­ar­lega greiðslu­byrði af lán­um, frekar en í raun­töl­um, á borð við raun­vexti af lán­um.

En fyrir post-Key­nesíska hag­fræð­inga eins og mig skiptir þetta máli. Pen­ingar eru t.d. aldrei álitnir hlut­laus­ir, hvorki til skamms né langs tíma, í post-Key­nes­ian hag­fræði. Ég sér­hæfði mig í mínu dokt­ors­námi í fjár­mála­legum stöð­ug­leika og þar er áherslan á að skilja hvernig greiðslu­flæði hag­kerf­is­ins haga sér af þeirri ein­földu ástæðu að hag­kerfið er sam­tín­ingur samn­inga um greiðslur sem inntar eru af hendi að nafnvirði en ekki raun­virði. Og ef fólk stendur ekki við samn­ings­bundin greiðslu­flæði mun hag­kerfið verða fyrir áhrifum af slíku, bæði til skamms sem langs tíma.

Athugið í þessu sam­hengi að greiðslu­flæði fela í sér bæði breyt­ingar á raun­töl­um, t.a.m. raun­vöxt­um, sem og nafn­töl­um, t.a.m. nafn­vöxt­um. Nálgun nýklass­ískra hag­fræð­inga er því ekki eins tæm­andi og nálgun post-Key­nes­ian hag­fræð­inga.

Fyrir hinn almenna les­enda getur þetta hljó­mað sem ómerki­legt torf. En aðferða­fræði skiptir máli! Aðferða­fræðin og for­send­urnar sem í henni eru búa til ímynd­aðan heim sem reynt er að klæða hinn raun­veru­lega í til þess að skilja betur hinn síð­ar­nefnda. Hinn ímynd­aði heimur – líkanið – verður aldrei annað en ófull­komin skugga­mynd af hinum raun­veru­lega heimi en sé raun­hæfum for­sendum beitt í hinum ímynd­aða heimi eru a.m.k. meiri líkur á að réttum skiln­ingi á hinum raun­veru­lega heimi sé náð.

Popúlísmi eða raun­hæf­ari hag­fræði?

Með pólítíska sögu síð­asta ára­tugar eða svo í huga skil ég fólk vel sem þrykkir popúl­ismalím­mið­anum á hvern þann sem talar um afnám verð­trygg­ingar á lánum til ein­stak­linga (ég tönnlast á þessu því ég vil hafa þetta skýrt: öfugt við til­felli ein­stak­linga ætti að stór­auka útgáfu verð­tryggra ríkisskulda­bréfa). En per­sónu­lega hef ég engan hag af því að verð­trygg­ingu á lánum til heim­ila sé hætt: ég bý erlend­is, hyggst ekki flytja til Íslands í fyr­ir­sjá­an­legri fram­tíð, verð­tryggða náms­lánið mitt mun vera verð­tryggt áfram og ég hef engan áhuga á frama í pólítík. Ég finn mig ein­fald­lega knú­inn til að benda á, sam­kvæmt minni post-Key­nes­ian aðferða­fræði, eins aug­ljósan hlut og að verð­trygg­ing á lánum til ein­stak­linga hafi þau efna­hags­legu áhrif sem ég lista hér að ofan.

Ég treysti svo hinum almenna les­enda sem ekki er blind­aður af for­sendum nýklass­ískrar hag­fræði til að geta dæmt um það sjálfur hvort greiðslu­flæði af lánum skipti máli eða ekki.

Höf­undur er doktor í hag­fræði.

Í upphafi árs 2020

Við á Kjarnanum göngum bjartsýn og einbeitt inn í nýtt ár og þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Þröngar skorður í hálaunalandi
Á að fella gengið til að örva efnahagslífið? Er aukin sjálfvirkni að fara eyða störfum hraðar en almenningur átta sig á? Gylfi Zoega hagfræðiprófessor skrifaði ítarlega grein í Vísbendingu þar sem þessi mál eru til umræðu.
Kjarninn 20. janúar 2020
Logi Einarsson, formaður Samfylkingarinnar.
Segir kominn tíma á stjórn án Sjálfstæðisflokks
Formaður Samfylkingarinnar segir tími til komin að hætta að láta Sjálfstæðisflokkinn velja sér dansfélaga og stjórna á eigin forsendum.
Kjarninn 20. janúar 2020
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra.
Katrín: Kólnun en ekki skyndileg djúpfrysting
Heilbrigðismál, atvinnuleysi, kaupmáttur, náttúruöfl og innviðafjárfestingar eru meðal þess sem forsætisráðherra ræddi um í ræðu sinni við upphaf þings í dag.
Kjarninn 20. janúar 2020
Sighvatur Björgvinsson
Enginn ber ábyrgð – bara þjóðin
Kjarninn 20. janúar 2020
Heimavellir eiga meðal annars húsnæði sem hefur verið í byggingu á Hlíðarendasvæðinu.
Norskt leigufélag komið með yfir tíu prósent í Heimavöllum
Norska leigufélagið Fredensborg er að koma sér fyrir á íslenskum fasteignamarkaði. Það keypti í dag 10,22 prósent hlut í stærsta leigufélagi landsins á almennum leigumarkaði.
Kjarninn 20. janúar 2020
Efnt var til fyrstu mótmæla þann 23. nóvember 2019 eftir að Samherjamálið komst upp.
Fyrsti þingfundur ársins í dag – Mótmælendur ætla að láta í sér heyra
Fyrsti þingfundur á Alþingi hefst í dag eftir jólafrí og munu formenn stjórnmálaflokkanna eða staðgenglar þeirra taka til máls. Við tilefnið verður blásið til mótmæla þar sem þess er meðal annars krafist að sjávarútvegsráðherra segi af sér.
Kjarninn 20. janúar 2020
Togarinn Heinaste.
Ríkisútgerðin í Namibíu á ekki fyrir launum rúmlega þúsund starfsmanna
Fischor, ríkisútgerðin í Namibíu, þurfti að fá viðbótarkvóta frá ríkinu til að geta átt fyrir launum. Fiskinn á mögulega að veiða á Heinaste, verksmiðjutogara sem Samherji er ásakaður um að vera að reyna að selja sjálfum sér á hrakvirði.
Kjarninn 20. janúar 2020
Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar, og Dagur B. Eggertsson, borgarstjóri í Reykjavík.
Efling sakar Reykjavíkurborg um að hafa dreift villandi upplýsingum
„Borgin er í okkar höndum!“ Þetta segir Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar í opnu bréfi til borgarstjóra, þar sem honum er tilkynnt um algjör viðræðuslit vegna kjarasamningagerðar. Efling segir borgina hafa brotið bæði trúnað og lög.
Kjarninn 20. janúar 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar