Hagfræðin og verðtryggingin

Auglýsing

Hver sá sem hefur fylgst með efna­hags­um­ræðu á Íslandi hefur lík­lega rekið augun í að ég er ekki hrif­inn af efna­hags­legum afleið­ingum verð­trygg­ing­ar. Á vaxta- og verð­trygg­ing­ar­fund­inum í Háskóla­bíói þann 7. októ­ber bar ég m.a. rök fyrir eft­ir­far­andi þegar kemur að verð­tryggðum lánum til ein­stak­linga (sjá ítar­legri rök­stuðn­ing m.a. á heima­síðu minni patre­on.com/olaf­ur­mar­geirs­son):

  • Þau tryggja lán­tökum ekki lægri raun­vexti m.v. óverð­tryggð lán

  • Þau ýta undir áhættu­töku á fast­eigna­mark­aði

  • Þau ýta undir lík­urnar á fjár­mála­legum óstöð­ug­leika

  • Þau draga úr áhrifa­mætti vaxta­stefnu Seðla­banka Íslands

  • Þau valda því að vaxta­stig verður almennt hærra m.v. ef lán væru almennt óverð­tryggð

  • Þau valda því að vaxta­stig verður almennt sveiflu­kennd­ara m.v. ef lán væru almennt óverð­tryggð

  • Þau ýta undir sveiflur í gengi krón­unnar

  • Þau ýta undir verð­bólgu

En þótt ég haldi þessu fram og telji mig með hag­fræði­lega skyn­söm rök að baki mér er auð­velt að finna hag­fræð­inga og aðra sem segja þennan lista tóma vit­leysu. Sam­kvæmt þeim hefur verð­trygg­ingin í besta falli góð áhrif á íslenskt hag­kerfi og í versta falli engin áhrif. Og þá er eðli­legt að spyrja: af hverju eru hag­fræð­ingar svona ósam­mála?

Auglýsing

For­sendur skipta máli

Þetta mis­ræmi í svörum hag­fræð­inga er, skilj­an­lega, erfitt að skilja. En ástæðan er ein­föld: mis­mun­andi aðferða­fræði.

Nýklass­ískir hag­fræð­ingar sam­þykkja almennt að verð­trygg­ing sé af hinu góða. Það eru flestir íslenskir hag­fræð­ing­ar. Post-Key­nes­ian hag­fræð­ing­ar, eins og ég, sam­þykkja það ekki. Og ástæðan er að mis­mun­andi við­horf okkar hag­fræð­inga, post-Key­nes­ian sem ann­arra, varð­andi hvernig hag­kerfið virkar leiða okkur til mis­mun­andi nið­ur­staðna: for­sendur um virkni efna­hags­legra stærða eru mis­mun­andi – og þessar for­sendur skipta máli.

Dæmi um mik­il­vægi þessa munar er t.d. þegar Ásgeir Dan­í­els­son, for­stöðu­maður á hag­fræði- og pen­inga­stefnu­sviði Seðla­banka Íslands, bendir á, í rit­inu Verð­trygg­ing og pen­inga­stefna (2009), að verð­trygg­ing dragi úr sveiflum á greiðslu­byrði lána.

Þetta er rétt og er, sam­kvæmt post-Key­nes­ian hag­fræði­heims­mynd, einmitt vanda­mál­ið: einmitt vegna þess að verð­trygg­ing ver lán­taka frá greiðslu­byrð­is­á­hrifum stýri­vaxta­breyt­inga verða stýri­vextir að breyt­ast meira en ella til þess að ná fram til­ætl­uðum áhrifum á eft­ir­spurn­ar­hlið hag­kerf­is­ins; ef ætl­unin er að minnka ráð­stöf­un­ar­tekjur heim­ila og fyr­ir­tækja um 10.000kr. á mán­uði til að minnka eft­ir­spurn í hag­kerf­inu og með því verð­bólgu­þrýst­ing þarf að hækka stýri­vexti meira ef lán eru almennt verð­tryggð m.v. ef þau væru óverð­tryggð. Þetta sam­þykkir Ásgeir.

En Ásgeir segir þetta ekki skipta meg­in­máli því ekki hefur verið sýnt fram á að verð­trygg­ingin á lánum til ein­stak­linga skerði getu pen­inga­stefn­unnar til að hafa áhrif á lang­tíma­vexti. Þá heldur hann því fram (rang­lega að mínu mati) að „[e]f verð­bólgu­horfur eru mjög óvissar er verð­trygg­ing for­senda fyrir fram­boði lang­tíma­lána“ (bls. 11). Þetta á aftur að styrkja pen­inga­mála­stefn­una. Þetta á, sam­kvæmt Ásgeiri, að vera það sem skiptir máli frekar en greiðslu­flæðin af lán­unum og hvernig greiðslu­flæðin breyt­ast við breyt­ingar á stýri­vöxtum Seðla­banka Íslands.

Ástæðan fyrir því að nýklass­ískir hag­fræð­ingar hugsa svona er m.a. sú for­senda þeirra að pen­ingar séu hlut­laus­ir, a.m.k. til langs tíma: pen­ingar eru hlut­laus hula í við­skiptum þar sem öll ákvörð­un­ar­taka bygg­ist á raun­töl­um, s.s. raun­vöxt­um, frekar en nafn­töl­um, s.s. samn­ings­bundnu greiðslu­flæði. Jafn­vel þótt samn­ingar séu aug­ljós­lega rit­aðir í nafn­töl­um, á borð við „kr.“, þá er fólk, í þeirra huga, haldið pen­ingag­lýju hugsi það í nafn­töl­um, á borð mán­að­ar­lega greiðslu­byrði af lán­um, frekar en í raun­töl­um, á borð við raun­vexti af lán­um.

En fyrir post-Key­nesíska hag­fræð­inga eins og mig skiptir þetta máli. Pen­ingar eru t.d. aldrei álitnir hlut­laus­ir, hvorki til skamms né langs tíma, í post-Key­nes­ian hag­fræði. Ég sér­hæfði mig í mínu dokt­ors­námi í fjár­mála­legum stöð­ug­leika og þar er áherslan á að skilja hvernig greiðslu­flæði hag­kerf­is­ins haga sér af þeirri ein­földu ástæðu að hag­kerfið er sam­tín­ingur samn­inga um greiðslur sem inntar eru af hendi að nafnvirði en ekki raun­virði. Og ef fólk stendur ekki við samn­ings­bundin greiðslu­flæði mun hag­kerfið verða fyrir áhrifum af slíku, bæði til skamms sem langs tíma.

Athugið í þessu sam­hengi að greiðslu­flæði fela í sér bæði breyt­ingar á raun­töl­um, t.a.m. raun­vöxt­um, sem og nafn­töl­um, t.a.m. nafn­vöxt­um. Nálgun nýklass­ískra hag­fræð­inga er því ekki eins tæm­andi og nálgun post-Key­nes­ian hag­fræð­inga.

Fyrir hinn almenna les­enda getur þetta hljó­mað sem ómerki­legt torf. En aðferða­fræði skiptir máli! Aðferða­fræðin og for­send­urnar sem í henni eru búa til ímynd­aðan heim sem reynt er að klæða hinn raun­veru­lega í til þess að skilja betur hinn síð­ar­nefnda. Hinn ímynd­aði heimur – líkanið – verður aldrei annað en ófull­komin skugga­mynd af hinum raun­veru­lega heimi en sé raun­hæfum for­sendum beitt í hinum ímynd­aða heimi eru a.m.k. meiri líkur á að réttum skiln­ingi á hinum raun­veru­lega heimi sé náð.

Popúlísmi eða raun­hæf­ari hag­fræði?

Með pólítíska sögu síð­asta ára­tugar eða svo í huga skil ég fólk vel sem þrykkir popúl­ismalím­mið­anum á hvern þann sem talar um afnám verð­trygg­ingar á lánum til ein­stak­linga (ég tönnlast á þessu því ég vil hafa þetta skýrt: öfugt við til­felli ein­stak­linga ætti að stór­auka útgáfu verð­tryggra ríkisskulda­bréfa). En per­sónu­lega hef ég engan hag af því að verð­trygg­ingu á lánum til heim­ila sé hætt: ég bý erlend­is, hyggst ekki flytja til Íslands í fyr­ir­sjá­an­legri fram­tíð, verð­tryggða náms­lánið mitt mun vera verð­tryggt áfram og ég hef engan áhuga á frama í pólítík. Ég finn mig ein­fald­lega knú­inn til að benda á, sam­kvæmt minni post-Key­nes­ian aðferða­fræði, eins aug­ljósan hlut og að verð­trygg­ing á lánum til ein­stak­linga hafi þau efna­hags­legu áhrif sem ég lista hér að ofan.

Ég treysti svo hinum almenna les­enda sem ekki er blind­aður af for­sendum nýklass­ískrar hag­fræði til að geta dæmt um það sjálfur hvort greiðslu­flæði af lánum skipti máli eða ekki.

Höf­undur er doktor í hag­fræði.

Meira úr sama flokkiAðsendar greinar