Að hækka til að lækka

Listin að lækka skatta.

Auglýsing

Aug­lýs­ingar geta verið spaugi­leg­ar. Ein slík frá Múr­búð­inni sýndi mark­aðs­mann leið­beina henni á þann veg að hækka hjá sér verð og setja vör­unua svo á útsölu á fyrra verði. Þessi ráð féllu í grýttan jarð­veg og var ráð­gjaf­anum sparkað út. Hvers vegna að hækka til að lækka.

Ráð­gjaf­inn hefði lík­lega fengið vinnu hjá þeim rík­is­stjórnum á síð­ustu ára­tugum sem not­uð­uði valda­tíma sinn til að hækka skatta á alla nema á inn­múr­aða og auð­hringa og lofa öðrum lækkun án efnda. Nú ganga tals­menn þeirra um að hausti og syngja gömlu mön­tr­una um lækkun skatta og lofa áfram­haldi. Þeir minn­ast þó lítt á afrek sín í þeim efn­um, lækkun skatta á þá rík­ustu og tekju­hæstu um tugi millj­arða, lækkun veiði­gjalda á stór­út­gerðir um marga millj­arða og afnám orku­skatts á álbræðslur sem flytja hagnað sinn í skatta­skjól.

Yfir­lit yfir skatta frá 2005 til 2013, sem ég átti í fórum mín­um, hef fram­lengt til árs­ins 2017. Tölur í því eru úr rík­is­reikn­ingi hvers árs nema fjár­lögum fyrir 2017. Vísi­tölur og aðrar hag­stærðir eru sóttar í gögn Hag­stofu Íslands en eru áætluð fyrir árið 2017. Gögnin ná til allra skatt­tekna rík­is­ins í 13 ár og eru of umfangs­mikil til að birt­ast þau í stuttri grein en verða gerð aðgengi­leg á heima­síðu minni indri­di­h.com. Hér á eftir eru dregnar saman nokkrar nið­ur­stöður þess­arar athug­unar í töflum og mynd­um.

Auglýsing

Töl­urnar taka til áranna frá 2005 til 2017. Þær spannar feril þrenns konar rík­is­stjórna,  hrun­stjórn­anna 2005 til 2008, end­ur­reisn­ar­innar 2009 til 2013 og silf­ur­skeiða­stjórn­anna 2013 til 2017. Þróun skatt­heimtu innan og milli þess­ara tíma­bila er skoð­uð, m.t.t. þess hvaða áherslu þeir flokkar sem við völd voru hverju sinni lögðu á lækkun eða hækkun skatta.

Á tíma­bil­inu urðu miklar breyt­ingar í efna­hags­málum og verð­lags­málum og því segir sam­an­burður talna á verð­lagi hvers tíma tak­mark­aða sögu. Til að gera töl­urnar sam­bæri­legri milli ára og tíma­bila verða töl­urnar einnig sýndar þannig að sam­an­burður þeirra sé eðli­legri. Í fyrsta lagi verða skattar hvers árs upp­færðir til verð­lags á árinu 2016 með vísi­tölu vöru­verðs sem gefur nokkra mynd af “kaup­mætti” skatt­tekna í sam­an­burði milli ára. Í öðru lagi og til að taka mið af breyttum íbú­fjöldi og tekjum eru skatt­arnir reikn­aðir sem hlut­fall af vergri lands­fram­leiðslu, sem er mæli­kvarði á heild­ar­tekjur í sam­fé­lag­inu.

Skattekjur á verð­lagi hvers árs

Á árunum 2005 til 2017 hækk­uðu skatt­tekjur rík­is­ins úr 328 mrd. kr. í 691 mrd. kr. þ.e. rúm­lega tvö­föld­uð­ust. Aðrar stærðir hag­kerf­is­ins tóku einnig miklum breyt­ing­um. Þótt nafn­verð­breyt­ingar séu ekki góður mæli­kvarði til langs tíma er rétt að hafa í huga að þær eru jafnan not­aðar í umræðu um skatta á hverjum tíma og þá oft sem mæli­kvarði á það hvort skattar hafi hækkað eða lækk­að. Verða þær því skoð­aðar hér í byrj­un.

Á þessu tíma­bili breytt­ist hluti stærstu skatt­stofn­anna ekki veru­lega. Virð­is­auka­skattur var að jafn­aði um 30 - 35% tekn­anna, tekju­skattur ein­stak­linga á bil­inu 25 - 30% tekn­anna og trygg­inga­gjaldið 10 - 15% þeirra. Hlut­deild ann­arra skatta og skatt­flokka var innan við 10% hjá hverjum og einum að frá­töldum síð­ustu árum að sér­stakur fjár­sýslu­skattur lyfti tekju­sköttum lög­að­ila yfir það mark. Sam­tala skatta ann­arra en þeirra þriggja fyrst­nefndu var jafnan milli 25 og 30%.

Hækkun á skatt­tekjum eru mis­miklar innan þeirra tíma­bila sem afmörkuð eru að framan eins og eft­ir­far­andi tafla sýn­ir:

Skattekjur.

Hækkun skatt­tekna á tíma­bil­inu er úr 328 millj­örðum kr. í 691 millj­arð kr. Hækk­unin er mis­mikil á hinum til­greindu tíma­bilum og ástæð­urnar mis­mun­andi. Í hruna­dans­inum réði fjár­mála­bólan mestu um 74 millj­arða kr. á þremur árum, fjár­magnstekjur hvers konar uxu, hagn­aður banka og eign­ar­halds­fyr­ir­tækja var mik­ill og launa­hækk­anir mikl­ar. Við­brögð stjórn­valda voru ómark­viss og röng. Lækkun skatt­hlut­falla án þess að breyta per­sónu­af­slætti og bótaliða leiddi ein­ungis til hækk­unar skatta á lægri tekju­hópa en skatts­byrði hæstu launa lækk­aði. Tekju­skattar ein­stak­linga hækk­uðu um 42 millj­arða kr. eða nærri 50% milli áranna 2005 og 2008. Tíma­bilið og árin þar á undan ein­kennd­ust af and­vara­leysi og aðgerða­leysi stjórn­valda, sem létu sjálf­virkar breyt­ingar á sköttum í bólu­hag­kerfi að mestu ráða ferð og inn­gripin urðu til þess að draga úr aðhald í rík­is­fjár­málum og auka ójöfnuð í skatt­kerf­inu.

Á end­ur­reisn­ar­tím­anum voru aðstæður allt aðrar og aðgerðir stjórn­valda í sam­ræmi við þær. Miklar breyt­ingar urðu á verð­lagi, gengi, launum og öðrum und­ir­liggj­andi þátt­um, sem mætt var með skipu­legum aðgerðum á sviði skatta­mála og rík­is­út­gjalda í því augn­miði að ná jafn­vægi í rík­is­fjár­mál­um, sem tókst á tíma­bil­inu. Beindust breyt­ingar að því mark­miði að jafna dreif­ingu skatta um leið og óhjá­væmi­legra tekna var afl­að. Hækkun skatta á tíma­bil­inu var alls 104 millj­aðar króna eða 21 millj­arðar á ári að jafn­aði.

Silf­ur­tíma­skeiðið eftir hrun hefur í skatta­málum verið sam­bæri­legt árunum fyrir hrun. Á end­ur­reisn­ar­tím­anum hafði jafn­vægi náðst í rík­is­fjár­málum og upp­sveifla í efna­hags­lífi fyrir til­stilli ferða­manna sá rík­is­sjóði sjálf­virkt fyrir sívax­andi tekjum gerði stjórn­völdum kleift að sinna hags­munum þeirra sem þeir mátu mest og lækka veiði­gjöld, auð­legð­ar­skatt, sem ein­ungis hafði lent á stór­eigna- og hátekju­fólki, og raf­orku­skatt sem álverin greiddu að mestu. Að öðru leyti voru stjórn­völd aðgerða­lítil í skatta­mál­um.

Skattar á föstu verð­lagi

Fjár­hæðir á verð­lagi hvers árs eru lítt not­hæfur mæli­kvarði yfir langt tíma­bil og var­lega þarf að álykta um raun­veru­legar skatt­breyt­ingar á grund­velli þeirra. Skattar til rík­is­ins á tíma­bil­inu rúm­lega tvö­föld­uð­ust að krónu­tölu. Verð­vísi­tölur VLF og vöru­verðs hækk­uðu um yfir 80% á þessum sama tíma. Þjóð­inni fjölg­aði, efna­hagur batn­aði og verg lands­fram­leiðsla hækk­aði úr rúm­lega 1.000 m.kr. í yfir 2.500 m.kr. eða um nálægt 150%. Til að losna að ein­hverju leyti við áhrif verð­lags­breyt­inga við mat á sköttum er unnt að miða skattt­tekjur við fast verð­lag. Hér á eftir er það gert með því að nota vísi­tölu verð­lags og miða við verð­lag árs­ins 2016. Með þeirri aðferð fæst eft­ir­far­andi mynd af breyt­ingum á sköttum á tíma­bil­inu 2005 til 2007.



Breyt­ingar á verð­gildi skatta á fram­an­greindum tíma­bilum eru sýnd er í eft­ir­far­andi töflu:

Skatttekjur.

Frá 2005 til 2008 lækk­aði verð­gildi skatt­tekna um 18 mrd. kr. Verð­gildið hafði þó auk­ist um 48 mrd. kr. til 2007 en tekju­fallið 2008 var 65 mrd. kr. að verð­gildi sem þurrk­aði þá hækkun út og vel það. Verð­rýrnun skatt­tekna hélt áfram á næsta tíma­bili og var verð­gildi þeirra 33 mrd. kr. lægra á árinu 2013 en það hafði verið 2008. Sú lækkun kom öll á árinu 2009 þegar það var 100 mrd. kr. lægra en það hafði verið 2008. Eftir það hækk­aði það um 67 mrd. kr. til 2013 en var þó þá enn um 50 mrd. kr. lægra en það var 2005. Engu að síður hafði tek­ist að ná jöfn­uði í rík­is­fjár­málum á þeim tíma. Frá 2013 hefur verð­gildi skatt­tekna hækkað um 139 mrd. kr. eða um 35 mrd. kr. á ári að jafn­aði.

Skattar sem hlut­fall af VLF

Þótt verð­gildi skatt­tekna hefur auk­ist frá 2005 til 2017 um nærri 90 millj­arða króna en rétt er að hafa í huga að und­ir­liggj­andi stærðir hafa einnig breyst mik­ið, fólki í land­inu hefur fjölgað og verg lands­fram­leiðsla hefur auk­ist mik­ið. Aukið verð­gildi skatta yfir svo langt tíma­bil segir því ekki þá sögu hvort skattar hafa hækkað hlut­falls­lega eða ekki. Til þess að leggja mat á það er yfir­leitt litið til þess hvað skattar eru mikið hlut­fall af vergri lands­fram­leiðslu á hverjum tím. Sá mæli­kvarði er rök­réttur fyrir þær sakir að VLF er eða á að vera sam­tala tekna allra í sam­fé­lag­inu, ein­stak­linga sem lög­að­ila. Eft­ir­far­andi mynd sýnir skatta til rík­is­ins sem hlut­fall af VLF á árunum 2005 til 2017.

Hlut­fall skatta af VLF náði sögu­legu hámarki á árunum fyrir hrun. Þrátt fyrir meinta bar­áttu þáver­andi stjórn­valda við að lækka skatta höfðu þeir vaxið nær sam­fellyt og voru orðnir um og yfir 30% af VLF á árunum 2005 til 2007. Á þetta við um skatt­tekjur í heild sem og stærstu skatt­stofn­ana, tekju­skatt ein­stak­linga og virð­is­auka­skatt. Frá og með 2007 verður sam­dráttur í skatt­tekjum og síðan hrun þeirra á árunum 2008 og 2009 þegar þær fara niður í rúm­lega 23% af VLF. Tekjur rík­is­sjóðs lækk­uðu um nálægt 1/3 eða um 7% af VLF.  Það svarar til um 140 millj­arða króna miðað við verð­lag og þjóð­ar­fram­leiðslu nú.

Á end­ur­reisn­ar­tím­anum fóru tekjur rík­is­sjóðs hægt en örugg­lega vax­andi. Fyrst að mestu vegna aðgerða stjórn­valda í skatta­málum og síðan einnig vegna umsnún­ing og vaxtar efna­hags­lífs­ins. Á árinu 2013 höfðu skatt­tekjur rík­is­ins vaxið úr 23,2% af VLF í 26,7% af VLF, þ.e. hækkað um 3,5% af VLF. Langt var þó í land að skatt­tekj­urnar næðu þeim hæðum sem þær höfðu haft fyrir hrunið þegar þær voru um og yfir 30%.

Á silf­ur­skeið­inu eftir end­ur­reisn hélt vöxtur skatt­hlut­falls­ins áfram þó í minna mæli en áður enda þörfin minni eftir á jöfn­uður hafði náðst í rík­is­fjár­mál­um. Engu að síð­ur, þvert á lof­orð um lækkun skatta, og þrátt fyrir afnám skatta á hátekju- og stór­eigna­fólk, sægreifa og álver hélt skatt­hlut­fallið áfram að hækka og er nú um hálfu pró­sentu­stigi af VLF hærra en það var 2013. Þessi hækkun skatta sem og lækkun skatta á vild­ar­vini rík­is­stjórn­ar­innar er borin uppi af hinum almenna skatt­borg­ara, sem sést m.a. á því að tekju­skattur ein­stak­linga og viris­auka­skatt­ur, þ.e. þeir skatt­stofnar sem skipta almenn­ing mestu eru hvor um sig 0,5 - 1 pró­senttu­stigi af VLF hærri en þeir voru á end­ur­reisn­ar­tím­an­um.

Nið­ur­stöður

Í hrund­ans­inum voru að völdum rík­is­stjórnir sem hömp­uðu þeirri stefnu að lækka skatta og hrósuðu sér af árangri í þeim efn­um. Þær böð­uðu sig í lofi Sam­taka atvinnu­lífs­ins, Við­skipta­ráðs og fleiri hags­muna­að­ila, sem kvöttu þær til dáða og stýrðu aðgerðum þeirra að ein­hverju leyti. Rík­is­stjórnir silf­ur­skeiðs­ins fetuði í slóð hinna fyrr­nefndu og syngja sjálfum sér nú lof fyrir skatta­lækk­anir og lofa að halda áfram að „lækka” skatta.

Rík­is­stjórn end­ur­reisn­ar­tím­ans ásetti sér vissu­lega að hækka skatta. Hún tók við rík­is­fjár­málum í halla og nið­ur­brotnu skatt­kerfi. Til að ná jafn­vægi beitti hún í senn mark­vissu aðhaldi í rík­is­út­gjöldum og hóf­legri skatt­lagn­ingu sem jafn­framt mið­aði að auknum jöfn­uði í skatt­lagn­ingu. Á starfs­tíma sínum sætti hún mik­illi and­spyrnu þáver­andi stjórn­ar­and­stöðu og fyrr­nefndra fylgi­hnatta henn­ar. Var hún ásökuð um að skera of lítið niður en hækkað skatta meira en dæmi voru um. Hefur sá söngur haldið áfram í mál­flutn­ingi við­kom­andi stjórn­mála­flokka svo og í Morg­un­blað­inu, Við­skipta­blað­inu og öðrum mál­pípum þeirra.

Fyrir þessa orð­ræðu eru fram­an­greindar tölur afar áhuga­verð­ar. Það sýnir sig sem sé að á stjórn­ar­árum „skatta­lækkana­flokk­anna” fyrir og eftir hrun hækk­uðu skattar meira og náðu hærri hæðum en þeir gerðu á end­ur­reisn­ar­tím­anum þegar nauð­syn steðj­aði að. Sú rík­is­stjórn, sem þá sat, reynd­ist ekki hálf­drætt­ingur þeirrar rík­is­stjórna, sem stýrðu land­inu inn í hrun­ið, og hafa baðað sig í vel­gengni sem lögð var upp í hendur hennar eftir það.

Múr­búðin vildi ekki blekkja með því að hækka til að lækka” en það vilja aðrir gera. Lætur þjóðin blekkjast?

Tillagan um breytingu á skilyrðum fyrir stjórn FME kemur frá fjármálaráðuneytinu
Starfshópur fjallaði um hæfisskilyrði þeirra sem geta tekið sæti í stjórn Fjármálaeftirlitsins.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Trump styður Sádi-Arabíu og olían hríðfellur
Eftir að Donald Trump lýsti yfir stuðningi við Sádí-Arabíu vegna morðsins á Jamal Khashoggi hrundi verðið á hráolíu.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Raunverð fasteigna hækkað um 1,3 prósent undanfarið ár
Að teknu tilliti til verðbólgu hefur fasteignaverð lítið sem ekkert hækkað í eitt ár.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Til lítils að fjölga leikskólarýmum ef leikskólarnir standa ómannaðir
Sjálfstæðismenn telja áætlanir meirihlutans í borginni ekki ganga upp.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Baldur Blöndal
Gleymdur tími
Kjarninn 20. nóvember 2018
Bláa lónið
Grímur kaupir hlut Horns II í Bláa lóninu
Breyting hefur orðið á eignarhaldi í Bláa Lóninu en samningur hefur verið gerður um kaup Kólfs ehf., eignarhaldsfélags í meirihlutaeigu Gríms Sæmundsen, á hlut Horns II í Hvatningu hf. en Hvatning heldur á um 40% hlut í Bláa Lóninu hf..
Kjarninn 20. nóvember 2018
Heimavellir voru skráðir á markað fyrr á þessu ári.
Heimavellir ákveða að selja fleiri fasteignir
Í skráningarlýsingu Heimavalla frá því í vor kom fram að félagið ætlaði að selja fasteignir fyrir tíu milljarða fyrir árslok 2020. Nú hefur það ákveðið að selja eignir fyrir 17 milljarða á tímabilinu.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Vandræði á Facebook
Gengið hefur brösulega fyrir notendur samfélagsmiðilsins Facebook að skoða efni á síðunni síðan í hádeginu í dag.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar