Af brottkasti og annarri óáran

Kjartan Jónsson segir að útgerðarfyrirtækjum hafi, með ítökum sínum í pólitík og fjölmiðlum, tekist að koma í veg fyri að þurfa að borga markaðsverð fyrir aðgang að sameiginlegri auðlind.

Auglýsing

Í gegnum tíð­ina hafa ein helstu rökin fyrir einka­eign­ar­rétti verið þau að hann tryggi að vel sé farið með eignir og hluti og þeir með­höndl­aðir á ábyrgan hátt. „Fé án hirð­is“ er hug­tak sem Pétri Blön­dal heitnum var hug­leikið og hann not­aði gjarn­an, t.d. í umræðu um rík­is­eign á bönkum eða óljóst eign­ar­hald á spari­sjóð­um. Slíkt fé yrði auð­veld­lega úlfum að bráð í einum skiln­ingi orðs­ins og því yrði illa varið í öðrum skiln­ingi þess. Þótt saga einka­væð­ingar og eign­ar­halds í bönkum á síð­asta ára­tug á Íslandi sé ekki bein­línis lof­gjörð um yfir­burði einka­eign­ar, þá sýnir saga rík­is­rekstr­ar, hér sem og erlend­is, að það er sann­leiks­korn í þessu. Tals­menn einka­eign­ar­réttar á kvóta hafa haldið svip­uðu fram, en brott­kast á íslenskum fiski­skipum er stað­fest­ing á hinu gagn­stæða.

Sam­kvæmt lögum um fisk­veiðar á þjóðin fisk­inn, en að öðru leyti er fyr­ir­komu­lagið með þeim hætti að það er eins og um einka­eign­ar­rétt sé að ræða – fyr­ir­tækin geta selt kvóta, leigt eða veð­sett hann. Nið­ur­staða hæsta­réttar í Vatns­eyr­ar­mál­inu svo­kallað var hins vegar afdrátt­ar­laus:

„Til þess verður og að líta að sam­kvæmt 3. máls­lið 1. gr. lag­anna myndar úthlutun veiði­heim­ilda ekki eign­ar­rétt eða óaft­ur­kall­an­legt for­ræði ein­stakra manna yfir þeim, eins og áður seg­ir. Afla­heim­ild­irnar eru þannig aðeins var­an­legar í þeim skiln­ingi að þær verða hvorki felldar niður né þeim breytt nema með lög­um. Í skjóli vald­heim­ilda sinna getur Alþingi því kveðið nánar á um rétt­inn til fisk­veiða, bundið hann skil­yrðum eða inn­heimt fyrir hann frekara fégjald en nú er gert vegna breyttra sjón­ar­miða um ráð­stöfun þeirrar sam­eignar íslensku þjóð­ar­inn­ar, sem nytja­stofnar á Íslands­miðum eru.“

Auglýsing

Málsvarar kvóta­eig­enda hafa brugðið á það ráð að vísa til atvinnu­rétt­inda, en þau falla undir einka­eign­ar­rétt, þau má ekki skerða bóta­laust. Hins vegar eru það und­ar­leg rök í máli sem snýst um hvert auð­lind­arentan eigi að renna. Í núver­andi kerfi rennur hún að mjög litlu leyti í vasa sjó­manna eða útgerð­ar­manna í sjáv­ar­þorp­un­um, hverra atvinnu­réttar þarf að gæta. Hún rennur að stærstum hluta í vasa hlut­hafa stór­fyr­ir­tækja. 

Úthlutun á kvóta er ekki úthlutun á fiski heldur úthlutun á rétt­inum til að veiða til­tekið magn af fiski. Brott­kast er stað­fest­ing á því að í augum ýmissa í útgerð er kvót­inn ekki veiddur fisk­ur, heldur sá fiskur sem skipin koma með í land. Hvat­inn sem fylgir þeim „eign­ar­rétti“ er ekki að fara vel með fisk­inn, heldur að landa sem verð­mætustum afla. Kost­ur­inn við einka­eign­ar­rétt hefur líka verið tal­inn sá að fela í sér ákveðna vald­dreif­ingu – fólk hefur vald yfir eignum sínum og það þarf ekki að stýra eða hafa eft­ir­lit með því að fólk hugsi vel um fast­eignir sínar eða bíla, fólk hefur sjálft hag af því. „Eign­ar­rétt­ur“ á kvóta þýðir hið gagn­stæða, hvað varðar veiddan fisk, hann felur bein­línis í sér hvatn­ingu til brott­kasts, þar sem und­ir­mál, með­-afli, sem ekki er kvóti fyr­ir, og óhent­ugar stærðir rýra bein­línis verð­mæti kvóta­hafans. Og það er ekki bara útgerð­ar­mað­ur­inn sem hagn­ast af brott­kast­inu, laun áhafn­ar­innar eru í hlut­falli við verð­mæti afl­ans, hún hefur líka hag af því. Með þessu er ekki verið að segja að meg­in­þorri íslenskra sjó­manna sé í miklum mæli þátt­tak­endur í þeim ljóta leik sem brott­kastið er, aðeins það að hvat­inn er til staðar og er inn­byggður í kerf­ið.

 „Til þess eru hags­mun­irnir ein­fald­lega of miklir í grein sem hefur tekist, með ítökum sínum í póli­tík og fjöl­miðl­um, að koma í veg fyrir jafn sjálf­sagða kröfu og að þurfa að borga mark­aðs­verð fyrir aðgang að sam­eig­in­legri auð­lind. Það verður fyrst þegar ríkið er búið að leysa til sín kvót­ann sem slík umræðu getur átt sér stað á óhlut­drægan hátt.“

Og hvaða val­kostir eru í stöð­unni? Það er hægt að auka eft­ir­lit, setja upp mynda­vélar á stærri skip, en reynslan af eft­ir­liti á hinum ýmsu sviðum íslenskrar stjórn­sýslu gefur ekki ástæðu til að ætla að slíkt eft­ir­lit yrði mjög skil­virkt. Önnur leið væri að bylta kerf­inu og taka upp sókn­ar­mark, þar sem sókn­in, í stað afl­ans, yrði tak­mörk­uð. Þar með væri búið að taka í burtu bæði hvatann til brott­kasts og þess vigt­un­arsvindls sem hefur við­geng­ist af sömu ástæð­um, og fjallað var um í þætt­inum Kveikjan á dög­un­um. Önnur rök með sókn­ar­marki eru þau að mæl­ingar á hrygn­ing­ar­stofni, mæl­ing á fisknum í sjón­um, geta aldrei orðið nákvæm vís­indi, en hrygn­ing­ar­stofn er sú við­miðun sem Hafró notar í til­lögum sínum um veiðar hvers árs (veiða má 20% af hrygn­ing­ar­stofni þorsks). Ef ég skil útreikn­ings­að­ferðir þeirra rétt eru skekkju­mörkin sem Hafró gefur sér um 15%, sem er gríð­ar­mikil skekkja. Fimmtán pró­sent af 250.000 tonnum er 37.500 tonn (Til við­mið­unar er strand­veiði­kvót­inn um 9.000 tonn). 

Helsta gagn­rýnin á sókn­ar­mark er að það leiði til offjár­fest­ingar í grein­inni, það yrði slæm nýt­ing á skipum og bátum sem yrðu bundnir við bryggju stóran hluta árs. Það er þó bara útfærslu­at­riði – hægt væri að bjóða út sókn­ar­daga fyrir hinar ýmsu gerðir báta og skipa, þannig að fyr­ir­tæki gætu keypt heppi­legan fjölda daga fyrir skip sín, sem tryggði hámarks­nýt­ingu á fjár­fest­ing­unni. Það er þó varla raun­sætt að ræða sókn­ar­mark af ein­hverri alvöru sem val­kost í dag. Til þess eru hags­mun­irnir ein­fald­lega of miklir í grein sem hefur tekist, með ítökum sínum í póli­tík og fjöl­miðl­um, að koma í veg fyrir jafn sjálf­sagða kröfu og að þurfa að borga mark­aðs­verð fyrir aðgang að sam­eig­in­legri auð­lind. Það verður fyrst þegar ríkið er búið að leysa til sín kvót­ann sem slík umræðu getur átt sér stað á óhlut­drægan hátt. Þangað til er hætt við að við munum við fá reglu­legar fréttir af brottkasti og vigt­arsvindli í grein­inni.   

Höf­undur er fram­kvæmda­stjóri Múltikúlti ís­lensku, pírati og stundar meist­ara­nám í heim­speki.

Helgi Hrafn hellti sér yfir Birgittu á átakafundi Pírata
Myndband hefur verið birt af átakafundi Pírata þar sem Helgi Hrafn Gunnarsson, þingmaður flokksins, gagnrýndi Birgittu Jónsdóttur harðlega.
Kjarninn 16. júlí 2019
Katrín kynnti innleiðingu á heimsmarkmiðum
Forsætisráðherra talaði fyrir mikilvægi aukinnar alþjóðlegrar samvinnu við innleiðingu á heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna.
Kjarninn 16. júlí 2019
Forstjóri Nova: Óþarfi að greiða tvo milljarða á ári fyrir leigu á myndlyklum
Forstjóri Nova segir að framtíð sjónvarpsins sé á netinu.
Kjarninn 16. júlí 2019
Jeppi prófaður á Íslandi fyrir ferð til Mars árið 2020
Prófun á Mars-Jeppa fer fram í nágrenni Langjökuls. Fjölmargir vísindamenn koma að verkefninu, þar á meðal nemendur frá Háskóla Reykjavíkur og starfsfólk Arctic Trucks.
Kjarninn 16. júlí 2019
Innleiðingarhalli EES-gerða innan við eitt prósent þriðja árið í röð
Innleiðingarhalli EES-gerða á Íslandi stendur í 0,7 prósentum. Hallinn náði hámarki árið 2013 þegar hann nam 3,2 prósentum.
Kjarninn 16. júlí 2019
Katrín Baldursdóttir
Flokksskírteini leið til frama
Kjarninn 16. júlí 2019
Lífeyrisjóður verzlunarmanna lækkar óverðtryggða vexti
Lífeyrissjóður verzlunarmanna hefur lækkað fasta vexti á óverðtryggðum lánum úr 6,12 prósentum í 5,14 prósent. Í kjölfar breytingarinnar eru þetta lægstu föstu vextir óverðtryggðra lána sem í boði eru.
Kjarninn 16. júlí 2019
Íslenska ríkið braut gegn Styrmi og Júlíusi
Mannréttindadómstóll Evrópu telur íslenska ríkið hafa brotið gegn Styrmi Þór Bragasyni, fyrrum forstjóra MP banka, og Júlíusi Sigurþórssyni, fyrrum framkvæmdastjóra vörustýringasviðs Húsasmiðjunnar.
Kjarninn 16. júlí 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar