Hvenær segir ráðherra af sér og hvenær ekki?

Gunnar Hólmsteinn Ársælsson spyr hvernig það eigi að vera að ráðherra sem neiti að taka ábyrgð vegna gjörða sinna, og hefur fengið á sig dóm í Hæstarétti, geti setið áfram?

Auglýsing

Mona Sahlin, fyrrum ráð­herra í Sví­þjóð og ­síð­ar­ ­leið­togi jafn­að­ar­manna fór út af spor­inu sem atvinnu­mála­ráð­herra árið 1991 og keypti bæði Tobler­one-súkkulaði og bleyjur á börnin út á krít­ar­kort sænska rík­is­ins. Hún mis­not­aði þar með stöðu sína, en tók póli­tíska ábyrgð og sagði af sér. Að vísu ekki fyrr en eftir mikla fjöl­miðlaum­fjöll­un. 

Tveir hol­lenskir her­menn lét­ust á æfingu í Malí árið 2016 og í kjöl­farið sagði varn­ar­mála­ráð­herra Hollands af sér. 

Þró­un­ar­mála­ráð­herra Bret­lands fund­aði með ísra­elskum ráða­mönn­um, þar með talið ­for­sæt­is­ráð­herra lands­ins, Benja­mín Net­anjahú, án sam­þykkis bresku stjórn­ar­inn­ar, og þurfti að segja af sér í kjöl­far­ið. 

Auglýsing

Ekk­ert af þessum dæmum felur í sér lög­brot og í til­felli Monu Sahlin sagð­ist hún hafa litið á úttektir á Júrókorti sænska rík­is­ins sem „fyr­ir­fram greidd laun“. Hún skil­greindi þar með sjálf hlut­ina í eigin þág­u. Hins ­veg­ar mis­bauð ­sænskum al­menn­ingi og féll ef til vill þessi gjörn­ingur Mon­u undir flokk­inn „svona gerir maður ekki“. 

Afsagnir fátíðar hér­lendis 

Á Íslandi hafa mjög fáir ráð­herrar sagt af sér­ ­vegna þess að þeir hafi neyðst til þess og eftir að Ísland varð lýð­veld­i ­gerð­is­t það í raun ekki ­fyrr en árið 1994. Þá sagði þáver­andi félags­mála­ráð­herra, Guð­mundur Árni Stef­áns­son (Al­þýðu­flokki) af sér emb­ætti vegna gagn­rýni sem hann hafði fengið á sig vegna starfs­loka Björns Önund­ar­son­ar, trygg­inga­yf­ir­lækn­is. Málið sner­ist um starfs­loka­greiðsl­ur lækn­is­ins, það er pen­inga. Guð­mundur Árni var á þessum tíma ein helsta von­ar­stjarna íslenskar jafn­að­ar­manna.   

Í frétt í Morg­un­blað­in­u um málið seg­ir: „Með því að biðj­ast lausnar frá emb­ætti félags­mála­ráð­herra sagð­ist Guð­mundur Árni hafa brotið blað í íslenskri stjórn­mála­sögu. Hann hefði tekið ákvörðun um að láta minni hags­muni víkja fyrir meiri og sagt af sér emb­ætti án sak­ar­efna og þrýst­ings eftir að hafa ráð­fært sig við fjöl­marga stuðn­ings­menn sína sem hefðu látið í ljós mjög mis­jafnar skoð­anir á mál­in­u.“  (Morg­un­blað­ið, 12.nóv­em­ber 1994).  

Leka­málið 

Næsti ráð­herra sem þving­ast til að segja af sér á Íslandi er Hanna Birna Krist­jáns­dótt­ir, inn­an­rík­is­ráð­herra í stjórn Sig­mundar Dav­íðs Gunn­laugs­sonar (2013-2014). Þetta ger­ist í því ­máli ­sem kall­ast „Leka­mál­ið“. Það snýst um ólög­legan leka á upp­lýs­ingum um hæl­is­leit­and­ann Tony Omos til Morg­un­blaðs­ins, frá og út úr Inn­an­rík­is­ráðu­neyt­in­u.  

Aðstoð­ar­maður Hönnu Birnu, Gísli Freyr Val­dórs­son, ját­aði að hafa lekið upp­lýs­ing­unum (neit­aði fyrst) um Tony Omos og Hanna Birna sjálf sagði einnig ósatt í mál­inu. Þann 21. nóv­em­ber 2014 ­sagði Hanna Birna af sér emb­ætti, eftir mikla umfjöllun fjöl­miðla og á Alþing­i. En málið dró fleiri með sér, þar sem lög­reglu­stjóri höf­uð­borg­ar­inn­ar, Stefán Eiríks­son, sagði líka af sér vegna máls­ins. 

Þriðji ráð­herr­ann í stjórn­mála­sögu lýð­veld­is­ins til að segja ó­vilj­ug­ur af sér er svo Sig­mundur Davíð Gunn­laugs­son, vorið 2016. Hann sagði af sér emb­ætti for­sæt­is­ráð­herra eftir að hafa verið afhjúp­aður sem ósann­inda­maður í sænska frétta­skýr­inga­þætt­inum „Upp­drag granskning“, þ.e. eftir rann­sóknir og aðkomu fjöl­miðla. Í mál­in­u ­sagði Sig­mundur ósatt um tengsl sín og aðkomu að aflandseyja­fyr­ir­tæk­inu Wintris og málið því ein­fald­lega kallað „Wintris-mál­ið.“  

Til einna mestu mót­mæla Íslands­sög­unnar kom vegna máls­ins og sagði Sig­mund­ur af sér emb­ætti þann 5.apríl 2016. Aflandseyja­fyr­ir­tæki eru í flestum til­fellum notuð til þess að fela pen­inga og koma þeim undan skatt­heimtu, af þeim auð­mönnum sem eiga við­kom­andi pen­inga. Skattar eru not­aðir til þess að fjár­magna meðal ann­ars heil­brigð­is, ­mennta­kerfi og vega­kerfi landa, þ.e. í þágu almenn­ings. 

Sig­mundur braut í ­sjálfu ­sér­ ekki lög, en hann sagði ósatt. Bæði Hanna Birna og Guð­mundur Árni brutu í ekki lög held­ur. Heldur snýst þetta mun frekar um sið­ferði og traust. Traust er mjög lítið á íslenskum stjórn­málum og hefur verið svo allar götur frá Hrun­inu 2008. Og sið­ferði virð­ist skipta frekar litlu máli í íslenskum stjórn­málum yfir höf­uð. Hvers ­vegna ­skyldi það vera eitt af ein­kennum póli­tískrar menn­ingar á Íslandi? 

Dóms­mála­ráð­herra ­fær á sig dóm 

Og nú er svo komið að Íslend­ingar eru með dóms­mála­ráð­herra sem hefur fengið á sig dóm Hæsta­réttar lands­ins, sem slegið hefur því föstu að ráð­herr­ann hafi brot­ið stjórn­sýslu­lög í sam­bandi við skipan dóm­ara í nýtt ­dóm­stig, Lands­rétt, sem nú hefur hafið störf. Þetta er fáheyrt. 

En það merki­leg­asta er að dóms­mála­ráð­herr­ann (æðsti ­yf­ir­maður dóms­mála í land­inu) seg­ist ein­fald­lega vera ósam­mála ­dómi Hæsta­rétt­ar og hyggst halda áfram störfum eins og ekk­ert hafi gerst. Verður það að teljast ó­venju­legt. 

Í frétt á RÚV frá 19. des­em­ber seg­ist Sig­ríð­ur And­er­sen vera „efn­is­lega ósam­mála“ dómn­um. Hvað þýðir það? Er hún þá sið­ferði­lega sam­mála dómn­um? Eða hvernig ber að túlka þessi orð? Í sömu frétt seg­ist hún „ekki ætla að deila við dóm­ar­ann.“ Hvað þýðir það? Ætlar hún þá að hlíta ­dómn­um?  

Í dómi Hæsta­réttar segir meðal ann­ars: „...verður að telja að með­ferð ráð­herra á umsóknum um emb­ætti dóm­ara Lands­réttar í kjöl­far þess að henni barst umsögn dóm­nefndar og það mat sem ráð­herra lagði í fram­hald­inu á umsókn­irnar hafi verið haldin slíkum ann­mörkum að ekki séu for­sendur til að full­yrða hvort ráð­herra hafi lagt til skipun 15 hæf­ustu umsækj­end­anna til Alþing­is."  

Nú er sá sem ritar þessi orð ekki lög­lærður maður en finnst það eigi að síður liggja beint við að ef æðsti maður dóms­mála rík­is­ins fær á sig dóm frá Hæsta­rétt­i ­rík­is­ins beri við­kom­andi að ­segja af sér­. ­Sér­stak­lega ef litið er til orða á borð við þau sem eru hér að ofan, þ.e. að hæfust­u um­sækj­end­urn­ir hafi ekki verið ráðnir við skipun hins nýja dóm­stigs. 

Skipta lög máli? 

Hvernig eiga lög og regl­ur, já og allt rétt­ar­ríkið ann­ar­s að virka þegar menn geta bara sagst vera ósam­mála dómum og ekk­ert ger­ist? Það er látið eins og ekk­ert sé og svo segj­ast menn bara ætla að setja nýjar regl­ur! ­Virkar rétt­ar­ríkið og lagapraxís á Íslandi virki­lega bara svona? ­Skipta lög­in þá ein­hverju máli? Og hvað með okkur hin? 

Ráð­herrar eru þeir aðilar sem eru æðstir í stjórn­kerfi Íslands­ og þeirra landa sem við berum okkur við. Aðeins for­set­inn er æðri hér á land­i. Ráð­herr­ar eru ein­stak­lingar sem eru fyr­ir­myndir í sam­fé­lag­inu og þeir eru kosnir af almenn­ingi til trún­að­ar­starfa, gagn­vart almenn­ingi og þeir eiga að gæta almanna­hags­muna. Þeir eru í kast­ljósi fjöl­miðla ­vegna verka sinna og í eru raun mið­punktur stjórn­kerf­is­ins.  

Það er ítar­lega fylgst með því sem ráð­herrar gera og í til­felli Íslands eru ráð­herrar líka alþing­is­menn, sem setja öllum almenn­ingi lög og regl­ur. Hvernig á það því að vera að ráð­herra sem neitar að taka ábyrgð vegna gjörða sinna, og hefur fengið á sig Hæsta­rétt­ar­dóm, ­geti setið áfram? Er ekki ákveðin þver­sögn í því? Þurfum við þá Hæsta­rétt? Ekki að undra þó maður spyrji. 

Höf­undur er stjórn­mála­fræð­ingur og þarf að fara eftir lands­lögum hvort sem honum líkar betur eða verr.  

Meira úr sama flokkiAðsendar greinar