Fjallið sem yppti öxlum og Ríkisútvarpið

Arnþór Helgason skrifar ritdóm um Fjallið sem yppti öxlum.

Auglýsing

Í haust kom út merk­is­ritið Fjallið sem yppti öxlum eftir Gísla Páls­son. Gísli er kunnur af því að rita afar læsi­legan texta og leggja efni þannig fyrir les­endur að það veki áhuga, hrifn­ingu og löngun til að fræð­ast meira.

Í bók þess­ari setur Gísli Heima­eyj­ar­gosið í sam­hengi við jörð­ina og sitt­hvað sem þar hefur gerst. Einnig rifjar hann upp minn­ingar úr æsku sinni í Eyjum og setur þær í sam­hengi við nútíð og for­tíð um leið og hann ræðir áskor­anir þær sem bíða okkar allra á næstu grös­um.

Gísli hefur aflað sér heim­ilda um hvað eina sem gosið snertir og margt birt­ist nú á prenti sem fáir höfðu hug­mynd um. Þótt Gísli hafi verið í Bret­landi á meðan á gos­inu stóð hefur honum tek­ist að skapa betri heild­ar­mynd af rás atburð­anna en ég hef áður séð enda þraut­þjálf­aður fræði­maður og glögg­skyggn.

Auglýsing

Þegar menn lesa bók­ina fer ekki hjá því að menn máti sjálfa sig við efni henn­ar. Mér þótti vænt um að hann skyldi greina frá jarð­fræði­at­hug­unum míns gamla vin­ar, Jóns Ó. E. Jóns­son­ar, sem var gam­all nágranni minn, eðl­is­greindur maður og námfús eins og Gísli minn­ist á. Eitt er víst, að þegar ég hafði lokið við að nota sumar náms­bækur í mennta­skóla tók Jón við þeim og síðan voru háðar miklar umræður um það sem honum þótti mark­verð­ast. Þar á meðal var jarð­fræði og saga land­mót­unar á Íslandi.

Hlut­verk Eyjapistils

Gísli Páls­son getur einnig laus­lega um hlut fjöl­miðla í allri atburða­rásinni og minn­ist þar m.a. á Eyjapistil sem var á dag­skrá Rík­is­út­varps­ins frá 7. febr­úar 1973 til 25. mars árið eft­ir. Greinir hann frá því að við tví­bura­bræður hefðum verið umsjón­ar­menn þátt­ar­ins auk Stef­áns Jóns­son­ar, þáver­andi dag­skrár­full­trúa og Hrafns Bald­urs­son­ar, tækni­manns.

Þarna hefur Gísli ekki kannað heim­ild­ir. Hrafn kom ekki meira nærri þátt­unum en aðrir tækni­menn Rík­is­út­varps­ins, en ann­að­ist öðru hverju sam­setn­ingu þeirra. Af því spratt ein­læg vin­átta sem stendur enn.

Þátta­skil í fjöl­miðlum

Þá þótti mér nokkuð á skorta að Gísli gerði grein fyrir þeim þátta­skilum sem urðu í raun í sögu Rík­is­út­varps­ins þegar þessum þáttum var hrundið úr vör. Þetta var í raun í fyrsta sinn sem Rík­is­út­varpið hóf þjón­ustu við lands­menn með mark­vissri upp­lýs­inga­gjöf og tengdi um leið saman ákveð­inn hóp.

For­tíð­ar­hyggjan

Rúmum tveimur ára­tugum eftir að Eyjapistl­arnir hurfu af dag­skrá Rík­is­út­varps­ins sett­ist ég aftur á skóla­bekk í Háskóla Íslands og lagði stund á svo kall­aða hag­nýta fjöl­miðl­un. Mér til mik­illar furðu kom í ljós að tveir fyr­ir­les­ar­ar, þeir Þor­björn Brodda­son og Hilmar Thor Bjarna­son, fjöll­uðu dálítið um þætt­ina og hlut­verk þeirra. Töldu þeir að um tíma­mót hefði verið að ræða og nefndu ýmis­legt sem dæmi. Greindi annar þeirra m.a. frá því að komið hefði í ljós við hlust­enda­könnun að þætt­irnir nutu mik­illa vin­sælda á meðal lands­manna.

Það væri full ástæða til þess að ein­hver fræði­lega þenkj­andi sál tæki saman efni um hlut­verk þátt­anna og Rík­is­út­varps­ins á þessum vett­vangi. Þá þyrfti að hafa uppi á hlust­endum og athuga um leið hvernig umsjón­ar­menn brugð­ust við ýmsum atburð­um.

Bug­aðir hlust­endur og góð­vilj­aðir lands­menn

Því er ekki að leyna að mjög var leitað til okkar vegna ýmissa mála. Við gáfum jafnan upp heima­síma okkar til þess að gera fólki auð­veld­ara að koma alls konar til­kynn­ingum á fram­færi.

Ýmis sam­töl bár­ust umsjón­ar­mönnum og voru flest þeirra sprottin af vel­vild til Eyja­manna. Má sem dæmi nefna að kona nokkur stakk upp á að séra Karl Sig­ur­björns­son yrði beð­inn að segja af sér enda gæti það ráðið úrslitum um gosið (þjóð­saga í tveimur útgáfum þess efnis að næði byggðin upp að Helga­felli og inn fyrir Hástein eydd­ust eyj­arnar öðru sinn­i).

Fyrir kom að örvænt­ing­ar­fullt fólk úr Vest­manna­eyjum hringdi í sjálfs­vígs­hug­leið­ingum og fór þá iðu­lega nokkur tími í að ræða við ein­stak­ling­inn og reyna um leið að beina honum á aðrar slóð­ir.

Þegar tíma­móta­at­burðir urðu svo sem gerð varn­ar­garða og hús­brunar fór iðu­lega allt á annan end­ann. Gísli hafði ekki við að svara og ég, sem vann að nokkru leyti heima við efn­is­söfn­un svar­aði einnig.

Að lokum skal þess getið til gam­ans að við hættum að gefa upp síma­núm­erið um miðjan maí 1973 enda var þá orðið rórra yfir fólki en á meðan atgang­ur­inn var sem mest­ur.

Síð­asta sam­talið kom kl. hálf fimm að morgni laug­ar­dags í maí. Það var drukkin hús­móðir á Nes­kaup­stað, eins og hún kynnti sig, sem bað mig að koma því til skila að sjón­varpið sæist ekki, en hún næði ekki í neinn hjá Rík­is­sjón­varp­inu. Ég taldi það engin undur þegar mið væri tekið af þessum tíma sól­ar­hrings­ins. 

Blessuð kon­an, sem þá kynnti sig sem fer­tuga hús­móð­ur, varð klumsa og baðst afsök­un­ar. Hún hafði hald­ið af­mæl­is­veislu af mann­inum sínum fjar­stöddum og síð­ustu gest­irnir væru nýfarn­ir. Sagð­ist hún dást mjög að þraut­seigju Vest­mann­ey­inga og þætti henni vænna um þá en aðra lands­menn. Kvödd­umst við síðan með virktum og fékk hún kveðju í Eyjapistli þá um dag­inn með þakk­læti fyrir hlý­hug í garð Vest­mann­ey­inga.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Farandverkamenn í haldi lögreglumanna í lok maí.
„Blaðamennska er ekki glæpur“
Yfirvöld í Malasíu hafa ítrekað yfirheyrt fréttamenn sem fjallað hafa um aðstæður farandverkamanna í landinu í faraldri COVID-19. Hópur fréttamanna Al Jazeera var yfirheyrður í dag vegna heimildarmyndar sem varpar ljósi á harðar aðgerðir gegn verkamönnum.
Kjarninn 10. júlí 2020
Svandís Svavarsdóttir, heilbrigðisráðherra.
Dóttir Svandísar alvarlega veik
Heilbrigðisráðherra ætlar með hjálp samstarfsfólks og fjarfunda að sinna áfram störfum sínum.
Kjarninn 10. júlí 2020
Saga Japans
Saga Japans
Saga Japans – Fall Soga-ættarinnar
Kjarninn 10. júlí 2020
Faraldurinn í faraldrinum
Ef hægt er að líkja heimsfaraldri COVID-19 við hvirfilbyl má líkja faraldri ópíóðafíknar við loftslagsbreytingar: Þær gerast hægt og bítandi en stundum í stökkum og eru stórhættulegar.
Kjarninn 10. júlí 2020
Ungmenni mótmæla aðgerðum stjórnvalda í loftslagsmálum.
„Loftslagsváin fer ekki í sumarfrí“
Ungmenni á Íslandi halda áfram að fara í verkfall fyrir loftslagið þrátt fyrir COVID-19 faraldur og sumarfrí. Greta Thunberg hvetur jafnframt áfram til mótmæla.
Kjarninn 9. júlí 2020
Afkoma ríkissjóðs jákvæð um 42 milljarða í fyrra
Tekjur ríkissjóðs námu samtals 830 milljörðum króna í fyrra en rekstrargjöld voru 809 milljarðar. Fjármagnsgjöld voru neikvæð um 57 milljarða en hlutdeild í afkomu félaga í eigu ríkisins jákvæð um 78 milljarða.
Kjarninn 9. júlí 2020
Guðmundur Hörður Guðmundsson
Menntamálaráðherra gleymdi meðalhófsreglunni
Kjarninn 9. júlí 2020
Kári Stefánsson, forstjóri ÍE.
„Þetta verður í fínu lagi“
Forstjóri Íslenskrar erfðagreiningar segir að starfsfólk fyrirtækisins muni rjúka til og hjálpa við skimun ef Landspítalinn þurfi á því að halda. Spítalinn sé þó „ágætlega í stakk búinn“ til þess að takast á við verkefnið.
Kjarninn 9. júlí 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar