Fjallið sem yppti öxlum og Ríkisútvarpið

Arnþór Helgason skrifar ritdóm um Fjallið sem yppti öxlum.

Auglýsing

Í haust kom út merk­is­ritið Fjallið sem yppti öxlum eftir Gísla Páls­son. Gísli er kunnur af því að rita afar læsi­legan texta og leggja efni þannig fyrir les­endur að það veki áhuga, hrifn­ingu og löngun til að fræð­ast meira.

Í bók þess­ari setur Gísli Heima­eyj­ar­gosið í sam­hengi við jörð­ina og sitt­hvað sem þar hefur gerst. Einnig rifjar hann upp minn­ingar úr æsku sinni í Eyjum og setur þær í sam­hengi við nútíð og for­tíð um leið og hann ræðir áskor­anir þær sem bíða okkar allra á næstu grös­um.

Gísli hefur aflað sér heim­ilda um hvað eina sem gosið snertir og margt birt­ist nú á prenti sem fáir höfðu hug­mynd um. Þótt Gísli hafi verið í Bret­landi á meðan á gos­inu stóð hefur honum tek­ist að skapa betri heild­ar­mynd af rás atburð­anna en ég hef áður séð enda þraut­þjálf­aður fræði­maður og glögg­skyggn.

Auglýsing

Þegar menn lesa bók­ina fer ekki hjá því að menn máti sjálfa sig við efni henn­ar. Mér þótti vænt um að hann skyldi greina frá jarð­fræði­at­hug­unum míns gamla vin­ar, Jóns Ó. E. Jóns­son­ar, sem var gam­all nágranni minn, eðl­is­greindur maður og námfús eins og Gísli minn­ist á. Eitt er víst, að þegar ég hafði lokið við að nota sumar náms­bækur í mennta­skóla tók Jón við þeim og síðan voru háðar miklar umræður um það sem honum þótti mark­verð­ast. Þar á meðal var jarð­fræði og saga land­mót­unar á Íslandi.

Hlut­verk Eyjapistils

Gísli Páls­son getur einnig laus­lega um hlut fjöl­miðla í allri atburða­rásinni og minn­ist þar m.a. á Eyjapistil sem var á dag­skrá Rík­is­út­varps­ins frá 7. febr­úar 1973 til 25. mars árið eft­ir. Greinir hann frá því að við tví­bura­bræður hefðum verið umsjón­ar­menn þátt­ar­ins auk Stef­áns Jóns­son­ar, þáver­andi dag­skrár­full­trúa og Hrafns Bald­urs­son­ar, tækni­manns.

Þarna hefur Gísli ekki kannað heim­ild­ir. Hrafn kom ekki meira nærri þátt­unum en aðrir tækni­menn Rík­is­út­varps­ins, en ann­að­ist öðru hverju sam­setn­ingu þeirra. Af því spratt ein­læg vin­átta sem stendur enn.

Þátta­skil í fjöl­miðlum

Þá þótti mér nokkuð á skorta að Gísli gerði grein fyrir þeim þátta­skilum sem urðu í raun í sögu Rík­is­út­varps­ins þegar þessum þáttum var hrundið úr vör. Þetta var í raun í fyrsta sinn sem Rík­is­út­varpið hóf þjón­ustu við lands­menn með mark­vissri upp­lýs­inga­gjöf og tengdi um leið saman ákveð­inn hóp.

For­tíð­ar­hyggjan

Rúmum tveimur ára­tugum eftir að Eyjapistl­arnir hurfu af dag­skrá Rík­is­út­varps­ins sett­ist ég aftur á skóla­bekk í Háskóla Íslands og lagði stund á svo kall­aða hag­nýta fjöl­miðl­un. Mér til mik­illar furðu kom í ljós að tveir fyr­ir­les­ar­ar, þeir Þor­björn Brodda­son og Hilmar Thor Bjarna­son, fjöll­uðu dálítið um þætt­ina og hlut­verk þeirra. Töldu þeir að um tíma­mót hefði verið að ræða og nefndu ýmis­legt sem dæmi. Greindi annar þeirra m.a. frá því að komið hefði í ljós við hlust­enda­könnun að þætt­irnir nutu mik­illa vin­sælda á meðal lands­manna.

Það væri full ástæða til þess að ein­hver fræði­lega þenkj­andi sál tæki saman efni um hlut­verk þátt­anna og Rík­is­út­varps­ins á þessum vett­vangi. Þá þyrfti að hafa uppi á hlust­endum og athuga um leið hvernig umsjón­ar­menn brugð­ust við ýmsum atburð­um.

Bug­aðir hlust­endur og góð­vilj­aðir lands­menn

Því er ekki að leyna að mjög var leitað til okkar vegna ýmissa mála. Við gáfum jafnan upp heima­síma okkar til þess að gera fólki auð­veld­ara að koma alls konar til­kynn­ingum á fram­færi.

Ýmis sam­töl bár­ust umsjón­ar­mönnum og voru flest þeirra sprottin af vel­vild til Eyja­manna. Má sem dæmi nefna að kona nokkur stakk upp á að séra Karl Sig­ur­björns­son yrði beð­inn að segja af sér enda gæti það ráðið úrslitum um gosið (þjóð­saga í tveimur útgáfum þess efnis að næði byggðin upp að Helga­felli og inn fyrir Hástein eydd­ust eyj­arnar öðru sinn­i).

Fyrir kom að örvænt­ing­ar­fullt fólk úr Vest­manna­eyjum hringdi í sjálfs­vígs­hug­leið­ingum og fór þá iðu­lega nokkur tími í að ræða við ein­stak­ling­inn og reyna um leið að beina honum á aðrar slóð­ir.

Þegar tíma­móta­at­burðir urðu svo sem gerð varn­ar­garða og hús­brunar fór iðu­lega allt á annan end­ann. Gísli hafði ekki við að svara og ég, sem vann að nokkru leyti heima við efn­is­söfn­un svar­aði einnig.

Að lokum skal þess getið til gam­ans að við hættum að gefa upp síma­núm­erið um miðjan maí 1973 enda var þá orðið rórra yfir fólki en á meðan atgang­ur­inn var sem mest­ur.

Síð­asta sam­talið kom kl. hálf fimm að morgni laug­ar­dags í maí. Það var drukkin hús­móðir á Nes­kaup­stað, eins og hún kynnti sig, sem bað mig að koma því til skila að sjón­varpið sæist ekki, en hún næði ekki í neinn hjá Rík­is­sjón­varp­inu. Ég taldi það engin undur þegar mið væri tekið af þessum tíma sól­ar­hrings­ins. 

Blessuð kon­an, sem þá kynnti sig sem fer­tuga hús­móð­ur, varð klumsa og baðst afsök­un­ar. Hún hafði hald­ið af­mæl­is­veislu af mann­inum sínum fjar­stöddum og síð­ustu gest­irnir væru nýfarn­ir. Sagð­ist hún dást mjög að þraut­seigju Vest­mann­ey­inga og þætti henni vænna um þá en aðra lands­menn. Kvödd­umst við síðan með virktum og fékk hún kveðju í Eyjapistli þá um dag­inn með þakk­læti fyrir hlý­hug í garð Vest­mann­ey­inga.

Meira úr sama flokkiAðsendar greinar