Því ekki að setja þjóðina bara af og kjósa aðra?

Vésteinn Lúðvíksson segir að sú leið sem ríkisstjórn og alþingi hafa nú markað – að „núgildandi stjórnarskrá verði endurskoðuð í heild á þessu og næsta kjörtímabili” – sé ekki til þess fallin „að byggja upp traust í stjórnmálunum á nýjan leik".

Auglýsing

Í júní 1953 gerði alþýða manna í Aust­ur-þýska alþýðu­lýð­veld­inu upp­reisn. Þegar búið var að brjóta hana á bak aftur með aðstoð sov­éska hers­ins lét for­maður aust­ur-þýska rit­höf­unda­sam­bands­ins dreifa flug­riti á Stal­inal­lee í Berlín. Í því stóð að alþýðan hefði brugð­ist trausti stjórn­valda og þyrfti nú að ein­henda sér í að öðl­ast það á ný. Ber­told Brecht orti þá stutt ljóð sem end­aði á spurn­ing­unni hvort ekki lægi beinna við að setja bara alþýð­una af og kjósa aðra.

Traust og virð­ing

Því oftar sem kann­anir sýna að Íslend­ingar beri afar tak­markað traust til Alþing­is, (um þrisvar sinnum minna en það sem þekk­ist gagn­vart þingum ann­arra Norð­ur­landa), þeim mun oftar heyrum við ráð­herra og þing­menn taka svo til orða „að auka þurfi traust á stjórn­mál­um“ án þess að farið sé í saumana á ástæð­unni. Hvers vegna er það svona lít­ið? Af hverju van­treystir yfir­gnæf­andi meiri­hluti þjóð­ar­innar Alþingi? 

„Fólk treystir ekki stjórn­mála­mönn­um" segir Katrín Jak­obs­dóttir í við­tali við breska blað­ið The Guar­dian og segir brýnt að breyta því. Þá segir hún marga á vinstri vængnum enn vera henni reiða fyrir að mynda rík­is­stjórn með Sjálf­stæð­is­flokki og Fram­sókn­ar­flokki, þeim tveimur flokk­um, sem flækt­astir eru í hneyksl­is­málin sem felldu tvær síð­ustu rík­is­stjórnir . . . „Mikið hefur gengið á í íslenskum stjórn­mál­um, og fólk treystir í raun ekki íslenskum stjórn­mála­mönn­um," segir Katrín og seg­ist hafa á því fullan skiln­ing. .„Ég lái þeim það ekki. En nú þurfum við að finna út úr því hvernig við getum byggt upp traust í stjórn­mál­unum á nýjan leik." (RÚV)

Auglýsing

Vissu­lega hefur „mikið gengið á í íslenskum stjórn­mál­um” og van­traustið pín­legt. En hér­ eins og endranær er for­sæt­is­ráð­herr­ann ekki með fók­us­inn á eigin ábyrgð og síns flokks. Athygl­inni er beint að „þeim tveimur flokk­um, sem flækt­astir eru í hneyksl­is­málin sem felldu tvær síð­ustu rík­is­stjórnir . . . “

Það gildir jafnt um ein­stak­linga og hópa, við höfum öll sterka til­hneig­ingu til að bera virð­ingu fyrir þeim sem virða okkur og sömu­leiðis að snúa baki við þeim sem sýna okkur var­an­legt virð­ing­ar­leysi. Og þá má spyrja: Getur verið að Alþingi treysti hvorki þjóð­inni né virði? Jafn­vel að það sýni henni var­an­legt virð­ing­ar­leysi?

Lýð­ræð­is­skiln­ingur

Eftir Hrun fór af stað umfangs­mesta og vand­að­asta lýð­ræð­is­ferli Íslands­sög­unn­ar. Hófst með þús­und manna þjóð­fundi og end­aði (í bili að minnsta kosti) á þjóð­ar­at­kvæð­is­greiðsl­unni 2012 um meg­in­at­rið­in i drögum að nýrri stjórn­ar­skrá. Tveir af hverjum þremur svör­uðu þess­ari spurn­ingu ját­andiVilt þú að til­lögur Stjórn­laga­ráðs verði lagðar til grund­vallar frum­varpi að nýrri stjórn­ar­skrá? Sem sé mjög ríf­legur meiri­hlut­i. 82% vildu að nátt­úru­auð­lind­ir, sem ekki eru í einka­eigu, væru þjóð­ar­inn­ar, 77% vildu auka per­sónu­kjör til Alþing­is, 66% vildu jöfnun atkvæð­is­réttar og 71% vildu auka beint lýð­ræði. Það er því engin leið að halda því fram að þjóðin hafi verið hik­andi í þess­ari atkvæða­greiðslu fremur en í þjóð­ar­at­kvæða­greiðsl­unum um Ices­ave.

Nið­ur­staðan kom til kasta sama þings og efnt hafði til atkvæða­greiðsl­unn­ar. Og nú reyndi á allt í senn, traust­ið, virð­ing­una og lýð­ræð­is­skiln­ing­inn. Við­brögð þings­ins og þar með skila­boðin til þjóð­ar­innar voru og eru enn: 1) Við þurfum ekki að taka mark á þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu sem er aðeins ráð­gef­andi, 2) við berum afar tak­mark­aða virð­ingu fyrir nið­ur­stöðum atkvæða­greiðsl­unnar og til­lögum Stjórn­laga­ráðs og 3) við treystum ykkur ekki til verka af þessu tagi. Þarf ekki að taka það fram að frum­varp að nýrri stjórn­ar­skrá hefur ekki séð dags­ins ljós og er ekki heldur á döf­inni. For­maður Sjálf­stæð­is­flokks­ins stað­festir það: Það er engin ný stjórn­ar­skrá.” Aðeins sú gamla.

Eins og til að und­ir­strika van­traustið stendur nú til, að frum­kvæði nýrrar rík­is­stjórnar og for­sæt­is­ráð­herra, að núgild­andi stjórn­ar­skrá verði end­ur­skoðuð í heild á þessu og næsta kjör­tíma­bil­i.” Það verð­ur skoð­að” hvort þjóðin fái aðkomu að þess­ari þverpóli­tísku end­ur­skoðun í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu(m) eða ekki. Og til að ekki fari á milli mála að hverju er stefnt í breiðri sátt” þá hefur for­sæt­is­ráð­herra valið sér sem aðstoð­ar­mann og verk­efn­is­stjóra vara­þing­konu Sjálf­stæð­is­flokks­ins sem hefur sagst vera „frekar íhalds­söm þegar kemur að því að breyta stjórn­ar­skránni, en auð­vitað tel ég rétt að þing­heimur ræði með hvaða hætti og hvaða ákvæðum sé rétt að ráð­ast í breyt­ing­ar.“ Núver­andi vara­for­maður og rit­ari Sjálf­stæð­is­flokks­ins orðar þetta nýlega tæpitungu­laust: Við þurfum að ræða það hvort þjóðin eigi að koma að breyt­ingum á stjórn­ar­skránn­i.“ Við þurfum m. öo. að ákveða hvort og þá hvaða vald þjóðin fel­ur okkur! 

Danska kon­ungs­valdið hefur varla orðað þetta betur á sínum tíma.

Kost­irnir í stöð­inni

Þótt þjóð­ar­at­kvæða­greiðslan um Brexit væri ráð­gef­andi en ekki bind­andi og meiri­hlut­inn afar naum­ur, hvarfl­aði ekki að nokkrum stjórn­mála­manni að hunsa nið­ur­stöð­una. For­sæt­is­ráð­herrann, sem látið hafði undan þrýst­ingi og efnt til atkvæða­greiðsl­unnar þótt hann væri mót­fall­inn útgöngu Breta úr ESB, hann við­ur­kenndi ein­fald­lega ósig­ur­inn og sagði af sér. Aðrir yrðu að sjá um fram­kvæmd­ina. Og þetta er ekk­ert eins­dæmi. Þess eru engin dæmi í þró­uðum lýð­ræð­is­ríkjum að nið­ur­stöður ráð­gef­andi þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu hafi verið huns­aðar með öllu og komið fyrir í skúffum við­kom­andi þings. Ísland er braut­ryðj­andi á þessu sviði. Þar sem stjórn­mála- og lýð­ræð­is­þrosk­inn er meiri leyfa ­stjórn­mála­menn ­sér ekki að sveigja grunn­regl­urnar í átt að geð­þótta og ger­ræði. Þeir sem reyna það dæma sig úr leik.

Þjóð­ar­at­kvæði er bind­andi þegar stjórn­völd skuld­binda sig til að fylgja nið­ur­stöð­unni í einu og öllu. Í þró­uðum lýð­ræð­is­ríkjum hefur almennt verið lagður sá skiln­ingur í ráð­gef­andi þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu að stjórn­völd hafi visst svig­rúm til breyt­inga en alls ekki að virða nið­ur­stöð­una að vettugi. Oft hefur þó mun­ur­inn á þessu tvennu eng­inn ver­ið, eins og núna síð­ast í Bret­landi þar sem stjórn­völd bregð­ast við eins og ­þjóð­ar­at­kvæða­greiðslan hafi verið bind­andi. 

Fram­kvæmdin reyn­ist nú bresku stjórn­inni erf­ið. Ýmis­legt bendir til að hinn lýð­ræð­is­legi meiri­hluti hafi ekki hugsað málið til enda. Og þá sýnir sig að stjórnin á aðeins um tvennt að velja í þröngri stöðu. Ann­að­hvort að keyra úrsögn­ina í gegn hvað sem það kostar eða vísa mál­inu aftur til þjóð­ar­inn­ar. Að segja við ESB: Við erum hætt við, við meintum ekk­ert með þessu! – það er “ómögu­leiki” – og þá ekki síður að segja við kjós­end­ur: Ljótu fíflin þið, við tökum ekk­ert mark á ykkur og þurfum þess ekki heldur því atkvæða­greiðslan var aðeins ráð­gef­andi!

Sið­menn­ing og lýð­ræði kunna að virð­ast eft­ir­sókn­ar­verður kok­teill. En hann er greini­lega ekki fyrir alla. Og alls ekki fyrir þjóð­þing sem hvorki njóta ­trausts né eru þess umkomin að auð­sýna fólki traust og virð­ingu.

Fullt eða sann­gjarnt

Sú leið sem rík­is­stjórn og alþingi hafa nú markað – að núgild­andi stjórn­ar­skrá verði end­ur­skoðuð í heild á þessu og næsta kjör­tíma­bili” –  er ekki til þess fall­in að byggja upp traust í stjórn­mál­unum á nýjan leik" eins og Katrín Jak­obs­dóttir telur brýnt. Þvert á móti. Þær þverpóli­tísku ­nefndir sem tekið hafa þessa end­ur­skoðun að sér eru orðnar nokkuð marg­ar. Og enn er sú gamla til bráða­birgða eins og hún var 1944. Ein nefndin enn og það með enn einum íhalds­sömum stýri­manni? Og það m.a.s. “í breiðri sátt” sem reynslan er fyrir löngu búin að sýna að næst ekki um stjórn­ar­skrár í lýð­ræð­is­ríkj­um. Stjórn­ar­skrá Sov­ét­ríkj­anna var sam­þykkt í breiðri sátt, gott ef ekki alsátt. En aðeins eitt dæmi nægir til sýna fram á var­an­legt ósætti sem hvorki verður að sátt né breiðri sátt, hvorki í nefnd né utan nefnd­ar.

Að fullt verð” komi fyrir afnot af auð­lind­um ­þjóð­ar­innar segir í til­lögum Stjórn­laga­ráðs. Þessu var and­mælt í þing­inu og stung­ið ­upp á sann­gjörnu verði” (sem þýddi í raun að hver ný rík­is­stjórn gæti  ákveðið verð­ið). Sam­kvæmt könn­unum og atkvæða­greiðsl­unni 2012 styðja um 80% þjóð­ar­inn­ar fullt verð”, stór­út­gerð­in, valda- og eigna­stéttin og kerf­is­flokk­arnir á þing­inu vilja sann­gjarnt verð” eða jafn­vel ekk­ert, aðeins gjald sem eig­and­inn hefði ekk­ert um að segja. Hvar er sá krafta­verka­maður eða kona í hópi sátta­semj­ara sem í þessu eina máli getur gert öll dýrin í skóg­inum að vin­um? 

Þessi fyr­ir­hug­aða end­ur­skoðun á stjórn­ar­skránni gömlu er ann­að­hvort útópískir draum­órar eða með­vituð til­raun til að drepa mál­inu á dreif eina ferð­ina enn. Nema hvort tveggja ­sé. Flokk­arnir þrír sem að þessu standa eru vissu­lega allir hallir undir ríkj­andi kerfi en mis­hallir og mis­ver­seraðir í aðferða­fræð­inni. Það sem gerir þá að sam­vöxnum þrí­burum í þessu máli er afstaða þeirra til full­valda þjóð­ar, van­traustið gagn­vart henni og við­var­andi virð­ing­ar­leysi. Ef lýð­ræð­is­skiln­ing­ur­inn væri eitt­hvað í ætt við þann breska ættu þeir ekki um neitt annað að velja en taka til við til­lögur Stjórn­laga­ráðs. Ekki endi­lega að sam­þykkja þær allar óbreyttar staf fyrir staf. En veiga­miklar breyt­ingar væri ekki hægt að gera á þeim án þess að bera þær undir þjóð­ina í atkvæða­greiðslu. Þar með væri komið eðli­legt sam­tal milli þings og þjóðar og í það minnsta vísir að gagn­kvæmri virð­ingu og trausti.

En það fer ekki á milli mála að meiri­hluti alþing­is­manna – að minnsta kosti frá 2012 og til dags­ins í dag – lítur svo á að þjóð­inni sé hvorki treystandi til að setja lýð­veld­inu nýja stjórn­ar­skrá né að þjóðin hafi lýð­ræð­is­legan rétt til þess með beinum hætti. Fari nú svo að þjóðin sætti sig ekki við þetta og verði með ein­hvers­kon­ar ­upp­steyt, kannski eftir nokkra ára­tugi enn undir þeirri gömlu, hvort getur það þá ekki orðið verð­ugt umræðu- og til­lögu­efni á hinu háa Alþingi að setja þessa van­hæfu þjóð bara af og kjósa aðra? 

Öryggisráðið samþykkir 30 daga vopnahlé í Sýrlandi
Neyðarástand er víða í Sýrlandi eftir blóðuga borgarastyrjöld árum saman.
24. febrúar 2018
Líf, Elín og Þorsteinn leiða lista VG í Reykjavík.
Líf, Elín og Þorsteinn leiða hjá VG í Reykjavík
Forvali Vinstri grænna lauk í dag. Þau Líf Magneudóttir, Elín Oddný Sigurðardóttir og Þorsteinn V. Einarsson skipa þrjú efstu sætin. Kosið var um fimm efstu sæti á lista og greiddu tæplega 500 atkvæði í valinu.
24. febrúar 2018
Ólafur Helgi Jóhansson
Lestur, læsi og lesskilningur – grundvallaratriði náms
24. febrúar 2018
Klikkið
Klikkið
Klikkið – Varðandi stöðu Hugarafls og Geðheilsu Eftirfylgdar
24. febrúar 2018
„Þetta eru allt íslensk börn“
Lilja Dögg Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra, segir það markmið sitt að börn af erlendum uppruna sem búa á Íslandi hafi sömu tækifæri í íslensku skólakerfi og önnur börn.
24. febrúar 2018
Þórður Snær Júlíusson
Höfum við ekki tíma til að sinna námi barnanna okkar?
24. febrúar 2018
Stóru málin
Stóru málin
Stóru málin – Reykvísk stjórnsýsla er eins og pítsa sem maður fær aldrei
24. febrúar 2018
Þórdís býður sig fram í varaformann Sjálfstæðisflokksins
Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, býður sig fram til embættis varaformanns Sjálfstæðisflokksins. Landsfundur Sjálfstæðisflokksins fer fram 16. - 18. mars þar sem kosið verður um forystu flokksins.
24. febrúar 2018
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar