Af lestri barna og menningarlegum viðbrögðum

Gauti Kristmannsson segir að lestur í og fyrir skóla sé skylda og leiðindi, en lestur með foreldrum sé unaður og samskipti.

Auglýsing



Mik­inn hafa ýmsir farið að und­an­förnu vegna slaks árang­urs íslenskra barna í lestri og er það vita­skuld áhyggju­efni að þau mælist svona slök miðað við börn í öðrum lönd­um. Verra er þó að til­hneig­ingin til þess að hengja bak­ara fyrir smið hefur látið vel á sér kræla og á skóla­kerfið íslenska að sögn mestu sök­ina, það er ekki nógu vel skipu­lagt, fjár­magnað eða eitt­hvað þaðan af síðra. Skóla­kerfið sér vissu­lega um að kenna börnum grunn­at­riði lestr­ar, en þjálfunin fer fram inni á heim­il­un­um. For­eldrar sem ekki lesa fyrir börnin sín (líka eftir að þau eru orðin staut­læs) og láta þau fá síma eða spjald­tölvu í stað­inn bera meiri ábyrgð. Lestur í og fyrir skóla er skylda og leið­indi, en lestur með for­eldrum er unaður og sam­skipti. Gefur auga leið að sá eða sú sem því venst að lesa af yndi og ánægju með sínum nán­ustu verður betur læs en þau sem gapa yfir síma eða spjald­tölvu.



En latir for­eldrar eru ekki einu söku­dólgarn­ir, senni­lega bara fórn­ar­lömb íslenskra stjórn­valda sem van­ræktu móð­ur­málið með eft­ir­minni­legum hætti á þess­ari öld og gildir þá einu hverjir voru við stjórn­völ­inn. Mikið hefur verið rætt um stöðu íslensk­unnar í tölvu­heimi frá því þau app­aröt tóku að ryðja sér rúms og í upp­hafi var hið menn­ing­ar­lega við­bragð eins og áður í Íslands­sög­unni þegar ný tækni­bylt­ing gjör­breytti aðstæðum fyrir tungu­mál­ið. Þannig var það að þegar ritöld hóf­st, tóku Íslend­ingar upp á því að skrifa á íslensku, þýð­ing­ar, nytja­texta og skáld­skap. Sama gerð­ist þegar prent­verkið var tekið upp. Aftur var brugð­ist við þeg­ar útvarps­tæknin kom til sög­unnar og íslenskt útvarp varð til. Kvik­myndin var fyrsta klúðrið, þar fengu menn danska texta og prógrömm í þýð­ingar stað ára­tugum sam­an. En síðan kom hið íslenska sjón­varp og með því íslenskur texti og þá sáu kvik­mynda­húsin sér allt í einu fært að gera það sama. Íslenskt sjón­varp var menn­ing­ar­legt við­bragð við nýrri tækni og merki­legt nokk, um það ríkti algjör­lega þverpóli­tísk sátt. 

Auglýsing



En svo komu tölv­urnar og ekki síst tölvu­leikir sem börnin lað­ast að. Þá voru komnir svo­kall­aðir „frjáls­hyggju­tímar“ og ekki mátti íþyngja inn­flytj­endum tölvu­leikja sem kostuðu for­múu með því að láta þá þýða þá. Hefði ein­hver vogað sér að segja það á tíunda ára­tug síð­ustu aldar hefðu menn lík­ast til kallað við­kom­andi komm­ún­ista eða eitt­hvað þaðan af skelfi­legra. Reyndar var það svo að flest ríki Vest­ur­landa, sem meta menn­ing­ar­legt full­veldi sitt að jöfnu við hið póli­tíska, fengu þessa leiki þýdda, vissu­lega oft í krafti stærðar mark­að­ar, en Íslend­ingar gátu vel lagt þá kvöð á að tölvu­leikir væru á íslensku. Til dæmis tókst að fá Microsoft til að íslenska stýri­kerfi sitt. Það var ekki gert með tölvu­leik­ina og síðar meir munu menn ef til vill greina það sem upp­hafið að enda­lokum íslenskunn­ar, því ég gæti vel trúað því að ef íslensk börn væru prófuð í lestri á ensku núna, þá kæmu þau betur út í PISA.



Og nú eftir að Netið tröll­ríður öllu og íslenskir einka­reknir fjöl­miðlar kvarta yfir því að þurfa texta íslenskt efni í sam­keppni við erlendar efn­isveitur bólar heldur ekki á nokkru menn­ing­ar­legu við­bragði, engri við­leitni til að svara þessum áskor­unum tím­ans, það verða bara ein­hver „lestr­ar­á­tök“ og kannski verður Vask­ur­inn tek­inn af bókum svona um það leyti sem það er hætt að skipta máli. Og já, við getum sagt ísskápnum að afþíða sig á íslensku eftir að komin er mál­tækni til þess. Spurn­ingin er bara hvort nokkur nennir að nota íslensk­una til að tala við ísskáp­inn sinn.



Þótt seint sé í rass­inn gripið eru enn til leiðir til að svara þessum áskor­unum sem íslenskan stendur frammi fyrir og þær hafa verið kynntar stjórn­völdum og öðrum, en þær kosta pen­inga og sam­stöðu, nokkuð sem ekki er fyrir hendi þegar kemur að hags­munum íslenskrar tungu, það eina sem henni er boðið upp á núna er fag­ur­gali og sýnd­ar­mennska sem engu skilar þegar öllu verður á botn­inn hvolft.

Meira úr sama flokkiAðsendar greinar