Að kaupa úttekt eða að kaupa niðurstöðu

Þórólfur Matthíasson segir að gagnrýninn yfirlestur á rannsóknarskýrslum muni ekki leysa allan vanda tengdan óvönduðum þjónusturannsóknum.

Auglýsing

Sú kvöð er lögð á stjórn­völd í stjórn­sýslu­lögum að byggja ákvarð­anir sínar um ein­stök mál á rann­sóknum á for­send­um, lög­mæti og afleið­ingum ákvörð­un­ar­inn­ar. Rann­sókn­ar­skyldan nær til allra þátta hvort heldur þeir eru smáir eða stórir í snið­u­m.­Aukið vís­inda­læsi almenn­ings, fram­farir í vís­inda­rann­sóknum og bættur aðgangur að alls konar gögnum hefur þrengt hug­takið rann­sókn­ir. Kannski var sú tíð ein­hvern tíma að emb­ætt­is­maður sem fékk tvær ólíkar grein­ar­gerðir um mál og ákvarð­aði um það að eigin geð­þótta tald­ist hafa sinnt rann­sókn­ar­skyldu. Slík aðferða­fræði ætti að heyra for­tíð­inni til.

Ráðu­neyti og stjórn­sýslu­stofn­anir hafa í auknu mæli innan sinna raða starfs­fólk sem er þjálfað til rann­sókna og til að vinna úr rann­sókn­ar­nið­ur­stöð­um. Sum­ar und­ir­stofn­arn­ir ráðu­neyta eru í raun rann­sókna­stofn­anir sem kynna jafn­vel nið­ur­stöður sínar á við­ur­kennd­um rit­rýndum vett­vang­i.En mestan part eru nið­ur­stöður lagðar fram eftir innri rýni við­kom­andi stofn­un­ar.

Ráðu­neyti, stjórn­völd, hags­muna­sam­tök og þrýst­ings­að­ilar ýms­ir, semja einnig við við­ur­kenndar vís­inda­stofn­anir á borð við háskóla, und­ir­stofn­anir há­skóla eða sjálf­stæðar rann­sókn­ar­stofn­anir um svo­kall­aðar þjón­ustu­rann­sókn­ir. ­Þjón­ustu­rann­sóknir eru unnar af rann­sak­endum sem hafa stað­ist kröfur um grund­vall­ar­þekk­ingu á við­fangs­efni og rann­sókn­ar­að­ferð­um. Nið­ur­stöður þjón­ustu­rann­sókna fá því gjarnan sömu þyngd og ef um væri að ræða nið­ur­stöður birtar á við­ur­kennd­um rit­rýndum vett­vangi með þeim rökum að rann­sak­end­urnir beiti við­ur­kennd­um, stöðl­uðum vinnu­brögð­um, þ.e. hinni vís­inda­legu aðferð.

Auglýsing

Innan danska fræða­sam­fé­lags­ins fer nú fram umræða um hvaða kröfur eigi að gera til þjón­ustu­rann­sókna. Til­efnið er að í des­em­ber 2015 lagði rík­is­stjórn Lars Lökke Rasmus­sen fram stefnu­mótun í land­bún­að­ar­mál­um. Marg­vís­legar aðgerðir áttu að verða til að auka tekjur og fram­leiðslu bænda og á sama tíma draga úr losun óheppi­legra efna í vatn og and­rúms­loft. Til að meta afleið­ingar „land­bún­að­ar­pakk­ans“ var stuðst við útreikn­ing stofn­unar við Århus­há­skóla, sem var í hlut­verki þjón­ustu­að­ila við land­bún­að­ar­ráðu­neyt­ið. Um hríð ríkti gleði með nið­ur­stöð­ur, enda virt­ust fyr­ir­hug­aðar aðgerðir gagn­ast bæði almenn­ingi (betra ástand í ám, vötnum og grunn­sævi) og bændum (veru­lega auknar tekj­ur). En svo kom í ljós að hinar góðu nið­ur­stöður voru fram komnar með því að hag­ræða for­sendum um til­færslu áburð­ar­efna úr jarð­vegi út í ár og vötn Í ljós kom að líf­fræð­ingar við aðra háskóla en Århus höfðu bent á að for­sendur kolleg­anna væru umdeil­an­legar áður en land­bún­að­ar­ráð­herr­ann lagði land­bún­að­ar­pakk­ann fyrir rík­is­stjórn, sam­starfs­flokka og þjóð­þing.Þetta hafði verið gert með form­legu erindi til ráðu­neyt­is­ins. Við­brögð land­bún­að­ar­ráð­herra voru að banna tíma­bundið birt­ingu óheppi­legra gagna.

https://www.dr.dk/ny­heder/politik/la-og-k-krit­iser­er-reger­in­g­ens-­mund­kur­v-til-­for­skere

Eftir því sem mál­inu vatt fram, m.a. vegna afskipta frá Evr­ópu­sam­band­inu, varð staða land­bún­að­ar­ráð­herr­ans erf­ið­ari og erf­ið­ari. Land­bún­að­ar­ráð­herrann, Eva Kjer Han­sen, sagði loks af sér í lok febr­úar 2016, enda ljóst að ella gæti rík­is­stjórn Lars Lökke Rasmus­sen fall­ið.

Margar spurn­ing­arnar hafa vaknað innan háskóla- og vís­inda­sam­fé­lags­ins í Dan­mörku í fram­hald­inu. Spurt er hvaða áhrif lang­tíma­sam­band í þjón­ustu­rann­sóknum hefur á rann­sókn­ar­nið­ur­stöð­ur. Munu rann­sak­endur sem hafa um áraraðir sinnt lík­ana­út­reikn­ingum fyrir stjórn­völd gera sig „óvin­sæla“ hjá þeim sömu stjórn­völdum með „vond­um“ nið­ur­stöðum í mik­il­vægu máli? Af hverju ekki að „nudda“ for­sendur smá­vegis og tryggja áfram­hald­andi gott sam­band við stóran verk­kaupa?

Annað atriði snýr að túlkun gagna og nið­ur­staðn­a.­Rann­sókn­ar­nið­ur­stöður eru mis­af­ger­andi. Þegar svo er leggja vís­inda­tíma­rit og rit­rýnar áherslu á var­færni í túlk­un.Slík var­færni er lík­lega ekki jafn mikið áherslu­at­riði fyrir stjórn­mála­mann sem hefur stuttan tíma til að setja sitt mark á við­fangs­efni á borð við land­bún­að­ar­stefn­una. ­Stjórn­mála­menn eru lík­lega ekki heppi­leg­ustu rit­rýnar rann­sókn­ar­tengdra skýrslna.

Tveir starfs­menn Sydd­ansk uni­versitet, Villy Sör­en­sen og Niels Vestergaard, skrif­uðu grein í Politikken þann 9unda febr­ú­ar s.l. þar sem þeir ræða þann vanda sem þjón­ustu­rann­sóknir skapa og velta fyrir sér leið út úr hon­um. Þeir benda á að rann­sóknir séu rann­sókn­ir, hver svo sem hvetur til þeirra og fjár­magn­ar. Því eigi að gera sömu kröfur til gæða­eft­ir­lits, rit­rýni þar á með­al, þegar háskóla­stofn­anir vinna fyrir ráðu­neyti eins og þegar rann­sókn­ar­nið­ur­stöður eru sendar til virtra rit­rýndra tíma­rita til birt­ing­ar. Þeir benda sér­stak­lega á að slík vinnu­brögð séu stunduð með kerf­is­bundnum hætti innan rann­sókn­ar­um­hverf­is­ins í Banda­ríkjum Norður Amer­íku. Hugs­an­lega setja ein­hverjir smæð rann­sókn­ar­sam­fé­lags­ins í Dan­mörku (eða á Íslandi) fyrir sig. En þeir félagar benda á að auð­veld­lega megi stækka hið danska fræða­sam­fé­lag með því að leita til ann­arra Norð­ur­landa eftir gagn­rýn­inni yfir­ferð.

Und­ir­rit­aður full­yrðir að það hafi víð­tæk áhrif á rann­sókn­ar­ferlið allt, und­ir­bún­ing, gagna­söfn­un, gagna­vinnslu, skýrslu­skrif og álykt­anir ef rann­sókn­ar­að­ilar vita að skýrsla verði lögð fram til gagn­rýni að vinnslu lok­inni. Rann­sak­and­inn verður í sífellu að spyrja sjálfan sig: Stenst þessi for­senda nán­ari skoð­un, stenst þessi nið­ur­staða út frá­ fram­lögðum gögn­um?

Á Íslandi eru fáir kaup­endur og selj­endur rann­sókna og við­skipti strjál. Það eykur hætt­una á að rann­sak­endur leit­ist við að kom­ast að „rétt­um“ nið­ur­stöð­um, jafn­vel án þess að verða fyrir þrýst­ingi, ein­ungis til að tryggja áfram­hald­andi við­skipta­sam­band. Hugs­an­lega eru dulin skila­boð send rann­sak­endum með því að senda ákveðnar teg­undir rann­sókna „norð­ur“ (til dæmis byggða­stefnu­tengdar rann­sókn­ir) og aðrar teg­undir rann­sókna „í 101“. Ekki eru mörg ár síðan hags­muna­sam­tök í atvinnu­rekstri til­kynntu einni af stofn­unum háskól­ans að þau hefðu hætt við fyr­ir­huguð verk­kaup vegna grein­ar­skrifa eins af starfs­mönn­um Hag­fræði­deildar, en þau grein­ar­skrif fóru fyrir brjóst tals­manna við­kom­andi sam­taka. Það geta líka verið fólgin skila­boð til vís­inda­sam­fé­lags­ins alls um að hafa hags­muni ríkj­andi stjórn­valda í fyr­ir­rúmi þegar „óþæg­ar“ rann­sókn­ar­stofn­anir eru fluttar hreppa­flutn­ingum eða hrein­lega lagðar nið­ur. 

Und­ir­rit­uðum er kunn­ugt um að þau vinnu­brögð sem Sör­en­sen og Vestergaard leggja til hafa að nokkru verið tekin upp við Hag­fræði­stof­unun. Smæð hins íslenska fræða­sam­fé­lags eykur eðli­lega hætt­una á að stund­legir (pen­inga­leg­ir) hags­munir trompi almanna (vís­inda­lega) hags­muni. Þess vegna þyrftu íslenskar vís­inda­stofn­anir að setja sér stíf­ari vinnu­reglur en vís­inda­stofn­anir á öðrum Norð­ur­lönd­um. Í því felst ekki bara rit­rýni og yfir­lestur á skýrslum heldur einnig reglur um lengd stjórn­ar­setu í stjórnum vís­inda­stofn­ana, en dæmi eru um að sami maður hafi setið ára­tugum saman sem stjórn­ar­for­maður vís­inda­stofn­unar með þeim mögu­leikum sem slíkar lang­setur hafa. Þá þarf að setja reglur um að séu rann­sóknir unnar í nafni stofn­ana sé það stofn­unin en ekki verk­beið­andi sem ræður vinnu­ferl­in­u.Það á ekki að við­gang­ast að verk­beið­andi sé í raun að semja við starfs­mann stofn­unar en ekki stofn­un­ina sjálfa um verk­ferla, rann­sókn­ar­spurn­ingu og rann­sókn­ar­snið.

Dæmi eru um að allra virt­ustu rit­rýnd tíma­rit hafi þurft að draga greinar til baka vegna full­yrð­inga eða rann­sókna­nið­ur­staðna sem ekki stóðust, þrátt fyrir gagn­rýn­ann lestur jafn­ingja. Gagn­rýn­inn yfir­lestur á rann­sókn­ar­skýrslum mun þess vegna ekki leysa allan vanda tengdan óvönd­uðum þjón­ustu­rann­sókn­um. Aðferðin eykur kostnað við þjón­ustu­rann­sóknir (það þarf að greiða fyrir vís­inda­lega rit­rýni jafn­ingja í því til­viki) og gerir þær tíma­frek­ari. En tak­ist að gera „keyptar“ skýrslur trú­verð­ugri og betri með því að bæta vinnu­brögð með, þá er kostn­að­ar­auk­inn létt­vægur í sam­an­burði við ávinn­ing­inn.

Höf­undur er pró­­fessor í hag­fræði.

WOW air gríman fallin
Skiptastjórar þrotabús WOW air telja að flugfélagið hafi í síðasta lagi verið ógjaldfært um mitt síðasta ár. Þrátt fyrir það réðist WOW air í skuldabréfaútgáfu sem byggði á upplýsingum um annað.
Kjarninn 23. ágúst 2019
Íslendingar eyddu minna erlendis
Í júlí var mesti samdráttur í kortaveltu Íslendinga erlendis síðan í október 2009, alls dróst veltan saman um 5,3 prósent. Færri brottfarir Íslendinga í kjölfar falls WOW air skýra að hluta til samdráttinn.
Kjarninn 22. ágúst 2019
Stefán Ólafsson
Verðbólguskot gengur yfir
Kjarninn 22. ágúst 2019
Pólverjar rjúfa 20 þúsund íbúa múrinn á Íslandi
Pólskum ríkisborgurum fjölgaði hér á landi um 5 prósent á átta mánuðum.
Kjarninn 22. ágúst 2019
Hörður Arnarson
Hið rétta um raforkuverð til stórnotenda
Kjarninn 22. ágúst 2019
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Miðflokksins.
Leggur til að Bretland gerist tímabundið aðili að EES-samningnum
Formaður Miðflokksins og fyrrverandi forsætisráðherra telur að Bretar muni blómstra eftir útgöngu úr Evrópusambandinu.
Kjarninn 22. ágúst 2019
Vilja koma í veg fyrir að almannaheillafélög verði misnotuð
Nýr fræðslubæklingur hefur verið gefinn út sem beinist að því að fræða almannaheillafélög um góða stjórnarhætti til að koma í veg fyrir að starfsemi þeirra sé misnotuð.
Kjarninn 22. ágúst 2019
Raunlækkun á fasteignaverði síðustu 12 mánuði
Tólf mánaða hækkun vísitölu íbúðaverðs á höfuðborgarsvæðinu náði rúmlega átta ára lágmarki í júlí þegar hún mældist einungis 2,93 prósent. Á sama tíma mældist tólf mánaða verðbólga 3,1 prósent.
Kjarninn 22. ágúst 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar