Dillum okkur í skjóli valdsins

Ólafur Páll Jónsson, prófessor í heimspeki á Menntavísindasviði Háskóla Íslands, skrifar grein um stríðið gegn stjórnmálum.

Auglýsing

Stjórn­mál snú­ast um að finna sam­lífi fólks far­veg þar sem rétt­læti ræður för. Vissu­lega greinir fólk á um í hverju rétt­lætið sé fólg­ið, hvaða reglur séu heppi­legar til að koma skikk á sam­lífið eða hvar sé brýn­ast að hefj­ast handa. Þess vegna eru stjórn­mál líka vett­vangur ágrein­ings og átaka. En átök í stjórn­málum eru ekki leyst með hnefarétt­inum – að minnsta kosti ekki ótempruðum – og þar sem hnefarét­urinn ræð­ur, þar eiga stjórn­málin ekki heim. Því miður eru stjórn­málin tak­mörkuð við nærum­hverfi ein­stakra ríkja og nokk­urra afmark­aðra ríkja­sam­banda. Á alþjóða­vett­vang­inum eru stjórn­mál ekki til. Þar ræður hnefarétt­ur­inn; sá sem er með stærsta hnef­ann, krepptan og reiddan til höggs, hann ræð­ur.

Stjórn­mál á Íslandi

Þegar hinn sterki ræður í krafti eigin máttar er ekk­ert til sem kalla má rétt­læti eða rang­læti. Þá er eng­inn munur á því sem hinn sterki getur gert og því sem hann má gera. Hann gerir bara það sem honum sýn­ist. Stjórn­mál urðu til þegar hinir vold­ugu fáu, hinir sterku, gátu ekki lengur farið sínu fram í krafti afls­munar og þurftu að hlusta á hina und­ir­settu, fjöld­ann.

Þegar land­nemar á Íslandi ákváðu að stofna Alþingi og setja sér lög, ákváðu þeir að leggja stund á stjórn­mál. Í þrjár aldir eða svo gekk það fyr­ir­komu­lag ágæt­lega en svo brast kerf­ið, sundr­ungin tók við og stjórn­málin viku fyrir skær­um. Valda­bar­átta sem háð var innan ramma laga vék fyrir vald­beit­ingu sem var tak­mörkuð af afl­inu einu. Hinn sterki tók sér það vald sem hann gat og lögin hættu að vera við­mið um rétt og rangt. Í stað stjórn­mála kom hrein valda­bar­átta; réttur vék fyrir mætti. Síðan þá höfum við náð að end­ur­reisa stjórn­málin og búum nú við ein­hvers konar sam­bland af vald­beit­ingu í þágu sér­hags­muna og sam­ræðu um hvað horfi til rétt­lætis og sam­eig­in­legra heilla.

Auglýsing

Stjórn­mál eru sam­eig­in­leg við­leitni fólks til að koma skipan á sam­eig­in­legt líf. Mik­il­væg­asta tækið til þeirra verka eru lög og þess vegna ein­kennir það lýð­ræð­is­ríki að þar er stjórnað með lögum og í krafti laga. Vissu­lega eru skiptar skoð­anir um hvað sé yfir­leitt til heilla og hvar mörkin liggi á milli hins ein­stak­lings­bundna eða per­sónu­lega ann­ars vegar og hins almenna eða sam­eig­in­lega hins veg­ar. Sá ágrein­ingur birt­ist m.a. í ágrein­ingi hægri og vinstri í stjórn­mál­um. Slíkur ágrein­ingur er hins vegar ein­ungis mögu­legur innan ramma stjórn­mála; ein­ungis innan slíks ramma er yfir­leitt eitt­hvert vit í því að takast á um ólíkar stefn­ur. Þar sem mátt­ur­inn einn ríkir hafa and­stæður hægri og vinstri enga merk­ingu, þar takast á „við“ og „þið“, „með“ og „á mót­i“.

Stjórn­málin og heim­ur­inn

Stundum lætur fólk eins og til sé eitt­hvað sem kalla mætti alþjóða­stjórn­mál. Háskólar bjóða jafn­vel upp á nám undir þess­ari yfir­skrift. Sann­leik­ur­inn er hins vegar sá að á hinum alþjóð­lega vett­vangi er ekki að finna neitt sem verð­skuldar það nafn. Vissu­lega á sér stað sam­ræða um hvað horfi til almanna­heilla, til dæmis á vett­vangi Sam­ein­uðu þjóð­anna, en þegar til kast­anna kemur er það mátt­ur­inn sem blíf­ur. Þar er ekki spurt um rétt­læti, hvað þá sið­ferði, heldur er mantran þessi: Ég, um mig, frá mér, til mín. Hinir stóru og sterku fara sínu fram, hinir litlu og van­mátt­ugu spila með eins og hag­felld­ast virð­ist hverju sinni. Spurn­ingin er ekki um hvað sé rétt­látt heldur hvort lík­legra sé að manni farn­ist betur með heldur en á móti.

Í seinni heim­styrj­öld­inni giltu engin lög. Eftir að friður komst á varð fyrsta verk nokk­urra öfl­ugra þjóða að stofna alþjóð­leg sam­tök og semja mann­rétt­inda­yf­ir­lýs­ingu sem öll ríki skyldu vera bundin af. Í Mann­rétt­inda­yf­ir­lýs­ing­unni birt­ist hug­sjón um að skapa for­sendur stjórn­mála meðal þjóða heims. Íslend­ingar tóku þátt og skrif­uðu undir þessa yfir­lýs­ingu. Seinna komu aðrar yfir­lýs­ingar og Íslend­ingar skrif­uðu líka undir sumar þeirra, t.d. Samn­ing Sam­ein­uðu þjóð­anna um rétt­indi barns­ins. Fleiri sam­tök voru líka stofn­uð, að sögn til að tryggja frið­inn og vera vett­vangur sam­tals um heill heims­ins. Íslend­ingar gengu í ein af þessum sam­tök­um, NATO. Fleira var gert, t.d. stofn­uðu nokkrar þjóðir Evr­ópu með sér sam­band sem skyldi vera rammi utan um sam­eig­in­legt líf fólks í Evr­ópu, bæði á sviði við­skipta og stjórn­mála. Þetta var upp­hafið af því sem kalla mætti Evr­ópu­stjórn­mál en er vit­an­lega ekki alþjóða­stjórn­mál, því í Evr­ópu er bara lítið brot af ríkjum heims­ins.

Sam­tök sem þessi, í hvaða heims­álfu sem er, með stofn­anir eins og Alþjóða­bank­ann og Alþjóða gjald­eyr­is­sjóð­inn á hlið­ar­lín­unni (eða kannski í víta­teignum miðj­u­m), halda fundi, semja regl­ur, gera samn­inga og láta eins og í gangi sé eitt­hvað sem kalla mætti alþjóða­stjórn­mál. Eflaust trúa margir því að slík stjórn­mál séu til og séu stunduð af fullum krafti á hverjum degi. Og á góðum degi gæti maður látið blekkj­ast. Á góðum degi gæti maður næstum haldið að NATO væri til að stuðla að friði innan ramma laga og reglna. En svo er hul­unni svipt af. Hjá okk­ur, hér á þessu kalda landi gerð­ist það með óvæntum hætti. Fréttir bár­ust af því að Haukur Hilm­ars­son hefði lík­lega fallið í loft­árásum NATO-­þjóðar í Afr­in-hér­aði í norð-vestur Sýr­landi.

Stríð og ofbeldi í hæfi­legri fjar­lægð eru svo hvers­dags­legir hlutir að flest erum við hætt að kippa okkur upp við það. Sem betur fer ekki öll, en því miður flest. Tölur af mann­falli eru lítið annað en þetta – töl­ur. Litlu breytir þótt flestir hinna föllnu séu óbreyttir borg­ar­ar, ekki síst börn. Í stríði eru börn og óbreyttir borg­arar bara fórn­ar­kostn­að­ur, ef þau eru þá kostn­aður á annað borð. En frétt­irnar af Hauki settu ófrið­inn sem geisað hefur í Sýr­landi allt í einu í nýtt sam­hengi. Margir muna eflaust eftir því þegar hann dró Bón­us-­fána að húni á Alþing­is­hús­inu einn laug­ar­dag í nóv­em­ber 2008 í aðdrag­anda bús­á­halda­bylt­ing­ar­inn­ar. Hann öðl­að­ist virð­ingu margra fyrir þessa snjöllu og djörfu ádeilu. Og nú var hann sumsé komin suður í lítið hérað í norð-vestur hluta Sýr­lands að berj­ast með Kúr­dum fyrir sjálf­stæði, eða að minnsta kosti gegn frek­ari yfir­gangi. Þegar maður kynnir sér málstað­inn er ekki erfitt að skilja hvers vegna Haukur hafi einmitt verið Kúrda megin víg­lín­unnar í Afrín-hér­aði (sjá t.d. grein Stein­dórs Grét­ars Jóns­sonar og grein Ill­uga Jök­uls­sonar í Stund­inn­i).

Inn­rás Tyrkja inn í Afrín-hérað er eflaust upp­haf af lít­ils­háttar þjóð­ar­morði. Á Vest­ur­löndum láta stjórn­völd sér samt fátt um finn­ast enda líta þau ekki á sjálf­stæði Kúrda sem heppi­legt fyr­ir­komu­lag. Ekki frekar en að sjálf­stæði Palest­ínu þyki heppi­legt. Þar er bar­áttan reyndar ekki bara fyrir sjálf­stæði heldur fyrir því að losna undan her­setu. Palest­ína hefur verið her­setin af Ísr­ael í meira en 50 ár – með sam­þykki allra stjórn­valda á Vest­ur­lönd­um, og beinum stuðn­ingi margra. Þar er ekki spurt um lög og rétt; stjórn­málin víkja fyrir sjálf­gæsku valds­ins.

Stjórn­mál sem und­an­tekn­ing – og und­an­tekn­ingin frá stjórn­málum

Þegar horft er yfir svið heims­ins má segja að stjórn­mál séu und­an­tekn­ing. Kannski er þessum und­an­tekn­ingum að fjölga smátt og smátt – ég man þá tíð að Suð­ur­-Am­er­íka var und­ir­lögð af grímu­lausu ofbeldi harð­stjórna sem sumar áttu sinn vísa stuðn­ing Banda­ríkja­manna. Þótt ástandið þar sé með ýmsu móti má samt segja að nú séu stunduð stjórn­mál í álf­unni. Á alþjóða­vett­vang­inum skánar ástandið hins vegar hægt, ef því fer hrein­lega ekki hnign­andi. Kannski var stærsta bakslagið í við­leitni ríkja heims til að stunda stjórn­mál sín á milli þegar Banda­ríkin hófu stríð gegn hryðju­verkum eftir árás­irnar 11. sept­em­ber 2001. Þetta stríð byggði á þeirri for­sendu að gegn hryðju­verka­mönnum væri allt leyfi­legt. Þar giltu engar regl­ur, hvorki reglur friðar né stríðs. Og svo var það auð­vitað Banda­ríkj­anna sjálfra að dæma um hverjir væru hryðju­verka­menn.

Nú hefur fjöldi ann­arra ríkja tekið upp þetta öfl­uga tromp: Stríð gegn hryðju­verk­um. Fyrst er að skil­greina hverjir séu hryðju­verka­menn (og um það hefur maður sjálf­dæmi), og svo er þeim eytt með hvaða aðferðum sem er. Við sjáum þetta í Jem­en, Afganistan, Palest­ínu og þetta var trompið sem Tyrkir spil­uðu út þegar þeir réð­ust inn í Afrín-hér­að. Það mátti einu gilda þótt her­sveitir Kúrda hafi áður verið banda­menn Banda­ríkj­anna (og studdir af fleiri þjóðum á Vest­ur­lönd­um, jafn­vel líka Katar og Ísra­el) í bar­átt­unni við hið svo­kallað Íslamska ríki. Með því að kalla her­sveitir Kúrda hryðju­verka­menn varð allt leyfi­legt. Og í ástandi þar sem allt er leyfi­legt ríkir mátt­ur­inn einn og stjórn­mál eru ekki annað en fjar­lægur draum­ur; mann­rétt­indi skipta engu máli, því rétt­ur­inn til valds­ins er hið eina sem blíf­ur.

Þannig hefur stríðið gegn hryðju­verkum verið stríð gegn stjórn­mál­um. Og hinir sterku – hinir mátt­ugu hand­hafar valds­ins – vinna skipu­lega að því að við­halda þessu stríði gegn stjórn­málum enda eru stjórn­málin helsta ógnin við vald þeirra. Á fyr­ir­lestri í Háskóla Íslands í jan­úar 2017 sagði Magnús Þor­kell Bern­harðs­son m.a.: „Það er ekk­ert sem bendir til þess að þessu stríði [í Sýr­landi] muni ljúka á þessu ári eða á næstu árum. Það sem við sjáum fram á er í raun og veru óend­an­legt stríð á þessu svæði, af því að það er mjög fátt sem hvetur fólk til þess að semja um frið“. Og nú lið­lega ári seinna er ekk­ert sem bendir til þess að hann hafi ekki haft rétt fyrir sér. Því mið­ur.

Á alþjóða­vett­vang­inum horfum við upp á blossandi stríð gegn stjórn­mál­um. Blóð­ug­ustu víg­vell­irnir eru í Sýr­landi, líka í Jem­en, í Palest­ínu og víð­ar. Smá­ríki eins og Ísland á allt sitt undir því að á vett­vangi ríkja heims sé mögu­leiki á stjórn­mál­um. Því miður hafa íslensk stjórn­völd verið ötulli við að þjóna vald­inu en að treysta for­sendur stjórn­mála. Aug­ljósust var þjónkunin við valdið þegar Davíð Odds­son og Hall­dór Ásgríms­son settu Ísland á lista hinna vilj­ugu þjóða. En hvenær sem Ísland ypptir öxlum yfir atburðum eins og inn­rás Tyrkja í Afrín-hér­að, eða morðum Ísra­el­skra her­manna á palest­ínskum mót­mæl­end­um, eða vopna­sölu og flutn­ingum þvert á lög og regl­ur, þá eru skila­boðin þessi: Við viljum ekki stjórn­mál, við viljum heldur dilla okkur í skjóli valds­ins.

Höf­undur er pró­fessor í heim­speki á Mennta­vís­inda­sviði Háskóla Íslands.

Segir eftirlit Fiskistofu veikburða og ómarkvisst
Ríkisendurskoðun telur að Fiskistofu sé ómögulegt að sinna öllu því eftirliti sem henni ber að sinna, meðal annars vegna skorts á úrræðum og viðurlögum. Jafnframt vísar Ríkisendurskoðun því á bug að brottkast sé óverulegt á Íslandi.
Kjarninn 18. janúar 2019
Logi vill ríkisstjórn með Viðreisn, Pírötum og Vinstri grænum
Formaður Samfylkingarinnar segir að mögulega séu flokkur hans og Vinstri græn eðlisólíkir flokkar í ljósi þeirra áherslna sem núverandi ríkisstjórn, undir forsæti Vinstri grænna, hefur í forgrunni. Þetta kemur fram í viðtali við hann í Mannlífi í dag.
Kjarninn 18. janúar 2019
Reynt að bjarga íslensku fjölmiðlalandslagi frá algjörri einsleitni
Drög að frumvarpi um hvernig íslenska ríkið ætlar að styðja við einkarekna fjölmiðla liggja fyrir og verða kynnt í ríkisstjórn von bráðar.
Kjarninn 18. janúar 2019
Gleymið tollastríðinu - Kína er nú þegar í vandræðum
Pistlahöfundur Bloomberg, Michael Schuman, segir Kína á kafi í skuldavanda sem ekki sé hægt að leysa svo auðveldlega.
Kjarninn 17. janúar 2019
Hreiðar Már: Von mín að deilurnar leysist farsællega
Hreiðar Már Sigurðsson, fyrrverandi bankastjóri Kaupþings, segir ásakanir sem koma fram á hendum honum í bréfi frá Kevin Stanford og Karen Millen ekki vera réttar.
Kjarninn 17. janúar 2019
Gylfi hvetur til varkárni við sölu banka
Gylfi Zoega hagfræðiprófessor skrifar um fyrirhugaða sölu á bönkunum og bankarekstur almennt, í ítarlegri grein í Vísbendingu.
Kjarninn 17. janúar 2019
Myndin er af höfundi greinarinnar sofandi. Myndin er ekki nýleg.
Vinnuálag í framhaldsskólum
Kjarninn 17. janúar 2019
Embætti forstjóra Barnaverndarstofu laust til umsóknar
Félagsmálaráðuneytið auglýsir starf forstjóra barnaverndarstofu laust til umsóknar. Bragi Guðbrandsson lét af starfi forstjóra í febrúar í fyrra eftir að hafa tekið sæti í Barna­rétt­ar­nefnd Sam­einuðu þjóðanna fyr­ir hönd Íslands.
Kjarninn 17. janúar 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar