Frá fjármálavæðingu til ójafnaðar og hruns

Stefán Ólafsson prófessor við Háskóla Íslands skrifar um rótina að efnahagshruninu árið 2008 og lærdómana sem verður að draga af því til að varast megi endurtekningu.

Auglýsing

Hrunið 2008 var klass­ísk fjár­málakreppa sem kom í kjöl­far óvenju viða­mik­ils bólu­hag­kerfis (sjá umfjöllun um það hér - htt­p://www.irpa.is/­art­icle/vi­ew/a.2016.12.1.6/pdf). Bólan sprakk vegna þess að fjár­mála­kerfið hafði safnað svo miklum erlendum skuldum að ekki var við ráð­ið.

En hvers vegna gerð­ist það?

Rótin að til­urð bólu­hag­kerf­is­ins og því gríð­ar­lega óhófi sem þá tíðk­að­ist liggur í fjár­mála­væð­ing­unni (fin­anci­alization).

Auglýsing

Fjár­mála­væð­ing sprettur af auknu frelsi á fjár­mála­mörk­uðum og ónógu aðhaldi eft­ir­lits­að­ila (Seðla­banka og Fjár­mála­eft­ir­lits) og stjórn­valda.

Fjár­mála­væð­ing felst í auknu vægi fjár­mála­geirans, hann fær stærra hlut­verk og tekur til sín stærri hluta af umsvifum efna­hags­lífs­ins. Því fylgir aukið vægi hluta­bréfa- og verð­bréfa­mark­aða og veru­lega aukin spá­kaup­mennska með láns­fé.

Fjár­mála­væð­ing gefur af sér mik­inn vöxt fjár­magnstekna eða eigna­tekna (fin­anci­al/capi­tal incomes), en þær koma að lang­mestu leyti í hlut hátekju­hópanna. Þannig var það alls staðar á Vest­ur­lönd­um.

Ein­stakur vöxtur fjár­magnstekna

Myndin hér að neðan sýnir vöxt fjár­magnstekna í íslenska þjóð­ar­bú­inu frá 1992 til 2015, sem var gríð­ar­leg­ur.

Mynd: RSK

Fjár­magnstekjur voru alls um 2% allra fram­taldra tekna árin 1994-1995 og hækk­uðu upp í nærri 25% á toppi bólu­hag­kerf­is­ins árið 2007.

Þetta var mikil aukn­ing og mun meiri en sást í öðrum vest­rænum löndum á þessum tíma – enda var stærð íslenska bólu­hag­kerf­is­ins ein­stök.

Stærstu hlutar fjár­magnstekna voru sölu­hagn­aður hluta­bréfa og ann­arra eigna, sem tengd­ist spá­kaup­mennsk­unni (brask­in­u), en síðan komu arð­greiðslur úr fyr­ir­tækj­um, vaxta­tekjur og leigu­tekj­ur.

Fjár­magnstekjur báru ein­ungis um 10% tekju­skatt fram að hruni á meðan atvinnu­tekjur vinn­andi fólks og líf­eyr­is­tekjur báru mun hærri tekju­skatt. Fjár­magnstekjur nutu sem sagt mik­illa skatt­fríð­inda (sam­an­ber umfjöllun í bók­inni Ójöfn­uður á Íslandi).

Fjár­mála­væð­ing­in: Einka­mál hátekju­hópanna

Fjár­magnstekj­urnar komu fyrst og fremst í hlut tekju­hæstu tíu pró­sent­anna, eigna­mesta fólks­ins í land­inu. Vöxtur þeirra snerti nær ein­göngu hátekju­hópana, eins og sýnt er á mynd 2 hér að neð­an.

Mynd: Bókin Ójöfnuður á Íslandi

Hjá tekju­hæsta eina pró­sent­inu voru fjár­magnstekjur tæp 10% árið 1995 en fóru upp í tæp 80% árin 2005 til 2007. Lækk­uðu síðan eftir hrun (niður í um 30% árið 2011), en eru að nálg­ast helm­ing á síð­ustu árum.

Hjá tekju­hæstu tíu pró­sent­unum fóru fjár­magnstekjur frá um 3% árið 1995 upp í tæp 50% árið 2007.

Hjá öllum þorra almenn­ings, öðrum en tekju­hæstu tíu pró­sent­un­um,  voru fjár­magnstekjur yfir­leitt á bil­inu 2-8% af heild­ar­tekjum til skatts á öllu tíma­bil­inu.

Fjár­mála­væð­ingin og vöxtur fjár­magnstekna var því sem næst einka­mál hátekju­hópanna. Og þær tekjur nutu mik­illa skatt­fríð­inda að auki, umfram atvinnu­tekjur venju­legs vinn­andi fólks.

Þannig jók fjár­mála­væð­ingin ójöfnuð tekna stór­lega á ára­tugnum fram að hruni.

Mat okkar Arn­aldar Sölva Krist­jáns­son­ar, í bók­inni Ójöfn­uður á Íslandi, er að fjár­mála­væð­ingin skýri um tvo þriðju af ójafn­að­ar­aukn­ing­unni til 2008, en breytt skatta- og vel­ferð­ar­stefna skýri um þriðj­ung af aukn­ingu ójafn­að­ar­ins.

Frá fjár­mála­væð­ingu til hruns­ins

Fjár­mála­væð­ingin var drifin áfram af skulda­söfn­un, einkum erlendum skuldum en einnig skuldum við líf­eyr­is­sjóði almenn­ings.

Það var þessi skulda­söfnun sem á end­anum felldi banka­kerfið og skildi stóran hluta atvinnu­lífs­ins eftir tækni­lega gjald­þrota. Fyr­ir­tækjum og fjár­mála­stofn­unum var drekkt í skuld­um.

Til stærsta hluta þeirra skulda var stofnað vegna eigna­brasks yfir­stétt­ar­innar í land­inu, tekju­hæstu tíu pró­sent­anna.

Almenn­ingur bar svo mestu byrð­arnar af krepp­unni sem kom í kjöl­far hruns­ins.

Braskið eða spá­kaup­mennskan snérist um að kom­ast yfir veru­legar eignir (hluta­bréf o.fl.) er gáfu af sér veru­legar fjár­magnstekjur á stuttum tíma, þegar hluta­bréfa­vísi­talan blés út, sem og önnur eigna­verð.

Þannig var sam­bandið milli fjár­mála­væð­ing­ar­inn­ar, auk­ins ójafn­aðar og hruns­ins á Íslandi.

Þetta þurfa allir að skilja, svo var­ast megi end­ur­tekn­ingu.

Höf­undur er pró­fessor við Háskóla Íslands og höf­undur bók­ar­innar Ójöfn­uður á Íslandi – Skipt­ing tekna og eigna í fjöl­þjóð­legu sam­hengi, ásamt Arn­aldi Sölva Krist­jáns­syni hag­fræð­ingi.



Alþingi
Leggja til að launatekjur undir 300 þúsund verði skattfrjálsar
Flokkur fólksins og Miðflokkurinn leggja fram þingsályktunartillögu um 54 milljarða tilfærslu á skattbyrði, af láglaunafólki og yfir á annars vegar hærri launaða og eignafólk og hins vegar ríkið.
Kjarninn 25. september 2018
Steingrímur J. Sigfússon, forseti Alþingis.
Kostnaðaráætlun hátíðarfundarins á Þingvöllum sagður misskilningur
Skrifstofa Alþingis hefur sent Steingrími J. Sigfússyni forseta Alþingis bréf, vegna umræðu í fjölmiðlum síðustu daga um undirbúning og kostnað við hátíðarþingfund Alþingis á Þingvöllum 18. júlí.
Kjarninn 25. september 2018
Leiguverð hæst í Reykjavík borið saman við hin Norðurlöndin
Hvergi á Norðurlöndunum er að finna jafn hátt leiguverð í höfuðborginni og hér á landi.
Kjarninn 25. september 2018
Alvarleg gagnrýni sett fram á Samgöngustofu
Starfshópur sem fjallaði um starfsemi Samgöngustofu fann ýmislegt að því hvernig unnið var að málum þar.
Kjarninn 25. september 2018
Olíuverðið hækkar og hækkar
Olíuverð hefur hækkað mikið að undanförnu. Það eru ekki góð tíðindi fyrir íslenska hagkerfið.
Kjarninn 25. september 2018
Rosenstein og Trump funda á fimmtudaginn
Aðstoðardómsmálaráðherra Bandaríkjanna er sagður valtur í sessi.
Kjarninn 24. september 2018
Icelandair heldur áfram að lækka í verði
Markaðsvirði Icelandair hefur hríðfallið að undanförnu. Það er erfitt rekstrarumhverfi flugfélaga þessi misserin.
Kjarninn 24. september 2018
1. maí kröfuganga 2018.
Mótmæla harðlega aðgerðum Icelandair gegn flugfreyjum og flugþjónum
Forystumenn stærstu stéttarfélaga landsins mótmæla harðlega þeim aðgerðum sem stjórn Icelandair hyggst ráðast í gegn flugfreyjum og flugþjónum sem starfa hjá fyrirtækinu.
Kjarninn 24. september 2018
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar