Frá fjármálavæðingu til ójafnaðar og hruns

Stefán Ólafsson prófessor við Háskóla Íslands skrifar um rótina að efnahagshruninu árið 2008 og lærdómana sem verður að draga af því til að varast megi endurtekningu.

Auglýsing

Hrunið 2008 var klass­ísk fjár­málakreppa sem kom í kjöl­far óvenju viða­mik­ils bólu­hag­kerfis (sjá umfjöllun um það hér - htt­p://www.irpa.is/­art­icle/vi­ew/a.2016.12.1.6/pdf). Bólan sprakk vegna þess að fjár­mála­kerfið hafði safnað svo miklum erlendum skuldum að ekki var við ráð­ið.

En hvers vegna gerð­ist það?

Rótin að til­urð bólu­hag­kerf­is­ins og því gríð­ar­lega óhófi sem þá tíðk­að­ist liggur í fjár­mála­væð­ing­unni (fin­anci­alization).

Auglýsing

Fjár­mála­væð­ing sprettur af auknu frelsi á fjár­mála­mörk­uðum og ónógu aðhaldi eft­ir­lits­að­ila (Seðla­banka og Fjár­mála­eft­ir­lits) og stjórn­valda.

Fjár­mála­væð­ing felst í auknu vægi fjár­mála­geirans, hann fær stærra hlut­verk og tekur til sín stærri hluta af umsvifum efna­hags­lífs­ins. Því fylgir aukið vægi hluta­bréfa- og verð­bréfa­mark­aða og veru­lega aukin spá­kaup­mennska með láns­fé.

Fjár­mála­væð­ing gefur af sér mik­inn vöxt fjár­magnstekna eða eigna­tekna (fin­anci­al/capi­tal incomes), en þær koma að lang­mestu leyti í hlut hátekju­hópanna. Þannig var það alls staðar á Vest­ur­lönd­um.

Ein­stakur vöxtur fjár­magnstekna

Myndin hér að neðan sýnir vöxt fjár­magnstekna í íslenska þjóð­ar­bú­inu frá 1992 til 2015, sem var gríð­ar­leg­ur.

Mynd: RSK

Fjár­magnstekjur voru alls um 2% allra fram­taldra tekna árin 1994-1995 og hækk­uðu upp í nærri 25% á toppi bólu­hag­kerf­is­ins árið 2007.

Þetta var mikil aukn­ing og mun meiri en sást í öðrum vest­rænum löndum á þessum tíma – enda var stærð íslenska bólu­hag­kerf­is­ins ein­stök.

Stærstu hlutar fjár­magnstekna voru sölu­hagn­aður hluta­bréfa og ann­arra eigna, sem tengd­ist spá­kaup­mennsk­unni (brask­in­u), en síðan komu arð­greiðslur úr fyr­ir­tækj­um, vaxta­tekjur og leigu­tekj­ur.

Fjár­magnstekjur báru ein­ungis um 10% tekju­skatt fram að hruni á meðan atvinnu­tekjur vinn­andi fólks og líf­eyr­is­tekjur báru mun hærri tekju­skatt. Fjár­magnstekjur nutu sem sagt mik­illa skatt­fríð­inda (sam­an­ber umfjöllun í bók­inni Ójöfn­uður á Íslandi).

Fjár­mála­væð­ing­in: Einka­mál hátekju­hópanna

Fjár­magnstekj­urnar komu fyrst og fremst í hlut tekju­hæstu tíu pró­sent­anna, eigna­mesta fólks­ins í land­inu. Vöxtur þeirra snerti nær ein­göngu hátekju­hópana, eins og sýnt er á mynd 2 hér að neð­an.

Mynd: Bókin Ójöfnuður á Íslandi

Hjá tekju­hæsta eina pró­sent­inu voru fjár­magnstekjur tæp 10% árið 1995 en fóru upp í tæp 80% árin 2005 til 2007. Lækk­uðu síðan eftir hrun (niður í um 30% árið 2011), en eru að nálg­ast helm­ing á síð­ustu árum.

Hjá tekju­hæstu tíu pró­sent­unum fóru fjár­magnstekjur frá um 3% árið 1995 upp í tæp 50% árið 2007.

Hjá öllum þorra almenn­ings, öðrum en tekju­hæstu tíu pró­sent­un­um,  voru fjár­magnstekjur yfir­leitt á bil­inu 2-8% af heild­ar­tekjum til skatts á öllu tíma­bil­inu.

Fjár­mála­væð­ingin og vöxtur fjár­magnstekna var því sem næst einka­mál hátekju­hópanna. Og þær tekjur nutu mik­illa skatt­fríð­inda að auki, umfram atvinnu­tekjur venju­legs vinn­andi fólks.

Þannig jók fjár­mála­væð­ingin ójöfnuð tekna stór­lega á ára­tugnum fram að hruni.

Mat okkar Arn­aldar Sölva Krist­jáns­son­ar, í bók­inni Ójöfn­uður á Íslandi, er að fjár­mála­væð­ingin skýri um tvo þriðju af ójafn­að­ar­aukn­ing­unni til 2008, en breytt skatta- og vel­ferð­ar­stefna skýri um þriðj­ung af aukn­ingu ójafn­að­ar­ins.

Frá fjár­mála­væð­ingu til hruns­ins

Fjár­mála­væð­ingin var drifin áfram af skulda­söfn­un, einkum erlendum skuldum en einnig skuldum við líf­eyr­is­sjóði almenn­ings.

Það var þessi skulda­söfnun sem á end­anum felldi banka­kerfið og skildi stóran hluta atvinnu­lífs­ins eftir tækni­lega gjald­þrota. Fyr­ir­tækjum og fjár­mála­stofn­unum var drekkt í skuld­um.

Til stærsta hluta þeirra skulda var stofnað vegna eigna­brasks yfir­stétt­ar­innar í land­inu, tekju­hæstu tíu pró­sent­anna.

Almenn­ingur bar svo mestu byrð­arnar af krepp­unni sem kom í kjöl­far hruns­ins.

Braskið eða spá­kaup­mennskan snérist um að kom­ast yfir veru­legar eignir (hluta­bréf o.fl.) er gáfu af sér veru­legar fjár­magnstekjur á stuttum tíma, þegar hluta­bréfa­vísi­talan blés út, sem og önnur eigna­verð.

Þannig var sam­bandið milli fjár­mála­væð­ing­ar­inn­ar, auk­ins ójafn­aðar og hruns­ins á Íslandi.

Þetta þurfa allir að skilja, svo var­ast megi end­ur­tekn­ingu.

Höf­undur er pró­fessor við Háskóla Íslands og höf­undur bók­ar­innar Ójöfn­uður á Íslandi – Skipt­ing tekna og eigna í fjöl­þjóð­legu sam­hengi, ásamt Arn­aldi Sölva Krist­jáns­syni hag­fræð­ingi.



Origo selur hlut í Tempo fyrir 4,3 milljarða
Söluhagnaður Origo er um þrír milljarðar og hækkar virði eftirstandandi hlutar félagsins í Tempo um tvo milljarða í bókum félagsins.
Kjarninn 19. nóvember 2018
Bjarni Már Júlíusson
Bjarni Már: Uppsögn mín úr starfi framkvæmdastjóra óverðskulduð og meiðandi
Fyrrverandi framkvæmdastjóri Orku náttúrunnar segist hafa fengið kaldar kveðjur eftir 6 ára farsæl störf í þágu OR og Orku náttúrunnar.
Kjarninn 19. nóvember 2018
Uppsögn Áslaugar Thelmu talin réttmæt
Uppsögn Áslaugar Thelmu Einarsdóttur, fyrrverandi forstöðumanns Orku Náttúrunnar, var réttmæt að mati innri endurskoðunar Reykjavíkurborgar.
Kjarninn 19. nóvember 2018
Öll 12 mánaða gömul börn eiga að fá tryggt leikskólapláss fyrir lok 2023
Reykjavíkurborg ætlar að ráðast í 5,2 milljarða króna fjárfestingu á næstu fimm árum til að fjölga leikskólaplássum um 700-750. Nýir leikskólar verða meðal annars byggðir. Framkvæmdirnar eiga að brúa bilið milli fæðingarorlofs og leikskólavistar.
Kjarninn 19. nóvember 2018
Íslendingar henda fjórfalt meira rusli í klósettið en Svíar
Alþjóðlegi klósettdagurinn er í dag, 19. nóvember, og er þema ársins 2018 salernislausnir í anda náttúrunnar, samkvæmt Sameinuðu þjóðunum.
Kjarninn 19. nóvember 2018
Ari Skúlason
Hvernig kostnaði við einkavæðingu er velt á bankagjaldkera
Kjarninn 19. nóvember 2018
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið – Norræn félagsfræði
Kjarninn 19. nóvember 2018
Valdimar Ármann, forstjóri GAMMA.
Kvika kaupir GAMMA - Kaupverðið lækkað umtalsvert frá því í júní
Kaupverð Kviku á GAMMA hefur lækkað mikið frá því að viljayfirlýsing um kaupin var undirrituð í júní. Hluti kaupverðsins er greiddur með hlutdeildarskírteinum í sjóðum GAMMA.
Kjarninn 19. nóvember 2018
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar