Frá fjármálavæðingu til ójafnaðar og hruns

Stefán Ólafsson prófessor við Háskóla Íslands skrifar um rótina að efnahagshruninu árið 2008 og lærdómana sem verður að draga af því til að varast megi endurtekningu.

Auglýsing

Hrunið 2008 var klass­ísk fjár­málakreppa sem kom í kjöl­far óvenju viða­mik­ils bólu­hag­kerfis (sjá umfjöllun um það hér - htt­p://www.irpa.is/­art­icle/vi­ew/a.2016.12.1.6/pdf). Bólan sprakk vegna þess að fjár­mála­kerfið hafði safnað svo miklum erlendum skuldum að ekki var við ráð­ið.

En hvers vegna gerð­ist það?

Rótin að til­urð bólu­hag­kerf­is­ins og því gríð­ar­lega óhófi sem þá tíðk­að­ist liggur í fjár­mála­væð­ing­unni (fin­anci­alization).

Auglýsing

Fjár­mála­væð­ing sprettur af auknu frelsi á fjár­mála­mörk­uðum og ónógu aðhaldi eft­ir­lits­að­ila (Seðla­banka og Fjár­mála­eft­ir­lits) og stjórn­valda.

Fjár­mála­væð­ing felst í auknu vægi fjár­mála­geirans, hann fær stærra hlut­verk og tekur til sín stærri hluta af umsvifum efna­hags­lífs­ins. Því fylgir aukið vægi hluta­bréfa- og verð­bréfa­mark­aða og veru­lega aukin spá­kaup­mennska með láns­fé.

Fjár­mála­væð­ing gefur af sér mik­inn vöxt fjár­magnstekna eða eigna­tekna (fin­anci­al/capi­tal incomes), en þær koma að lang­mestu leyti í hlut hátekju­hópanna. Þannig var það alls staðar á Vest­ur­lönd­um.

Ein­stakur vöxtur fjár­magnstekna

Myndin hér að neðan sýnir vöxt fjár­magnstekna í íslenska þjóð­ar­bú­inu frá 1992 til 2015, sem var gríð­ar­leg­ur.

Mynd: RSK

Fjár­magnstekjur voru alls um 2% allra fram­taldra tekna árin 1994-1995 og hækk­uðu upp í nærri 25% á toppi bólu­hag­kerf­is­ins árið 2007.

Þetta var mikil aukn­ing og mun meiri en sást í öðrum vest­rænum löndum á þessum tíma – enda var stærð íslenska bólu­hag­kerf­is­ins ein­stök.

Stærstu hlutar fjár­magnstekna voru sölu­hagn­aður hluta­bréfa og ann­arra eigna, sem tengd­ist spá­kaup­mennsk­unni (brask­in­u), en síðan komu arð­greiðslur úr fyr­ir­tækj­um, vaxta­tekjur og leigu­tekj­ur.

Fjár­magnstekjur báru ein­ungis um 10% tekju­skatt fram að hruni á meðan atvinnu­tekjur vinn­andi fólks og líf­eyr­is­tekjur báru mun hærri tekju­skatt. Fjár­magnstekjur nutu sem sagt mik­illa skatt­fríð­inda (sam­an­ber umfjöllun í bók­inni Ójöfn­uður á Íslandi).

Fjár­mála­væð­ing­in: Einka­mál hátekju­hópanna

Fjár­magnstekj­urnar komu fyrst og fremst í hlut tekju­hæstu tíu pró­sent­anna, eigna­mesta fólks­ins í land­inu. Vöxtur þeirra snerti nær ein­göngu hátekju­hópana, eins og sýnt er á mynd 2 hér að neð­an.

Mynd: Bókin Ójöfnuður á Íslandi

Hjá tekju­hæsta eina pró­sent­inu voru fjár­magnstekjur tæp 10% árið 1995 en fóru upp í tæp 80% árin 2005 til 2007. Lækk­uðu síðan eftir hrun (niður í um 30% árið 2011), en eru að nálg­ast helm­ing á síð­ustu árum.

Hjá tekju­hæstu tíu pró­sent­unum fóru fjár­magnstekjur frá um 3% árið 1995 upp í tæp 50% árið 2007.

Hjá öllum þorra almenn­ings, öðrum en tekju­hæstu tíu pró­sent­un­um,  voru fjár­magnstekjur yfir­leitt á bil­inu 2-8% af heild­ar­tekjum til skatts á öllu tíma­bil­inu.

Fjár­mála­væð­ingin og vöxtur fjár­magnstekna var því sem næst einka­mál hátekju­hópanna. Og þær tekjur nutu mik­illa skatt­fríð­inda að auki, umfram atvinnu­tekjur venju­legs vinn­andi fólks.

Þannig jók fjár­mála­væð­ingin ójöfnuð tekna stór­lega á ára­tugnum fram að hruni.

Mat okkar Arn­aldar Sölva Krist­jáns­son­ar, í bók­inni Ójöfn­uður á Íslandi, er að fjár­mála­væð­ingin skýri um tvo þriðju af ójafn­að­ar­aukn­ing­unni til 2008, en breytt skatta- og vel­ferð­ar­stefna skýri um þriðj­ung af aukn­ingu ójafn­að­ar­ins.

Frá fjár­mála­væð­ingu til hruns­ins

Fjár­mála­væð­ingin var drifin áfram af skulda­söfn­un, einkum erlendum skuldum en einnig skuldum við líf­eyr­is­sjóði almenn­ings.

Það var þessi skulda­söfnun sem á end­anum felldi banka­kerfið og skildi stóran hluta atvinnu­lífs­ins eftir tækni­lega gjald­þrota. Fyr­ir­tækjum og fjár­mála­stofn­unum var drekkt í skuld­um.

Til stærsta hluta þeirra skulda var stofnað vegna eigna­brasks yfir­stétt­ar­innar í land­inu, tekju­hæstu tíu pró­sent­anna.

Almenn­ingur bar svo mestu byrð­arnar af krepp­unni sem kom í kjöl­far hruns­ins.

Braskið eða spá­kaup­mennskan snérist um að kom­ast yfir veru­legar eignir (hluta­bréf o.fl.) er gáfu af sér veru­legar fjár­magnstekjur á stuttum tíma, þegar hluta­bréfa­vísi­talan blés út, sem og önnur eigna­verð.

Þannig var sam­bandið milli fjár­mála­væð­ing­ar­inn­ar, auk­ins ójafn­aðar og hruns­ins á Íslandi.

Þetta þurfa allir að skilja, svo var­ast megi end­ur­tekn­ingu.

Höf­undur er pró­fessor við Háskóla Íslands og höf­undur bók­ar­innar Ójöfn­uður á Íslandi – Skipt­ing tekna og eigna í fjöl­þjóð­legu sam­hengi, ásamt Arn­aldi Sölva Krist­jáns­syni hag­fræð­ingi.



Öflugur jarðskjálfti í Bárðarbungu
Nokkur skjálftavirkni hefur verið í eldstöðinni að undanförnu.
Kjarninn 24. febrúar 2019
Segir ríkasta hlutann kerfisbundið nýta sér glufur til að borga ekki skatta
Formaður VR segir að grunnstefið í baráttu verkalýðsfélaganna sé að laga stöðu þeirra sem nái ekki endum saman. Það þurfi kerfisbreytingar og hægt sé að búa til svigrúm til aðgerða með því að koma í veg fyrir 100 milljarða króna skattsvik.
Kjarninn 23. febrúar 2019
Hallgerður Hauksdóttir
Óverjandi herferð gegn hvölum
Kjarninn 23. febrúar 2019
Hæfileikar eru alls staðar en tækifærin ekki
Fjöldi alþjóðlegra samtaka og einstaklinga hefur barist fyrir því að auka fjölbreytni og sýnileika minnihlutahópa innan hugbúnaðar- og tæknigeirans. Ein þeirra er Sheree Atcheson en hún hefur vakið athygli á alþjóðlegum vettvangi fyrir frumkvöðlavinnu.
Kjarninn 23. febrúar 2019
Hefur ekki orðið var við mikla eftirspurn eftir íslenskum stjórnendum á alþjóðavettvangi
Ragnar Þór Ingólfsson, formaður VR, segir verkalýðsfélögin geta bent á hinar miklu hækkanir sem ráðamenn og bankastjórar hafi tekið sér þegar þeir ræða við sína félagsmenn um átök á vinnumarkaði.
Kjarninn 23. febrúar 2019
Klikkið
Klikkið
Réttindi fatlaðs fólks - Viðtal við Sigurjón Unnar Sveinsson
Kjarninn 23. febrúar 2019
„Líkamar intersex fólks eru ekki mistök sem þarf að leiðrétta“
Samtökin Amnesty International skora á íslensk stjórnvöld að tryggja og vernda jafna meðferð einstaklinga með ódæmigerð líffræðileg kyneinkenni, bæði í lögum og framkvæmd. Yfir 68 börn fæðast hér á landi með ódæmigerð kyneinkenni á hverju ári.
Kjarninn 23. febrúar 2019
Óútskýrt hvers vegna aðalfundi Íslandspósts var frestað
Íslandspóstur er í eigu ríkisins, en rekstur fyrirtækisins hefur gengið erfiðlega að undanförnu.
Kjarninn 23. febrúar 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar