Fullvalda íslensk þjóð en ekki geðþóttavald og sérhagsmunir

Svanur Kristjánsson fjallar um stjórnarskrána og hvernig farsæl niðurstaða í endurskoðun hennar sé ein meginforsenda heilbrigðs lýðveldis þar sem valdaflokkar landsins standa við gefin fyrirheit.

Auglýsing

Við lýð­veld­is­stofnun 1944 lof­uðu allir stjórn­mála­flokkar lands­ins end­ur­skoðun stjórn­ar­skrár­innar eins fljótt og unnt væri. Ástæðan er mjög ein­föld: Í grund­vall­ar­at­riðum er stjórn­ar­skráin byggð á stjórn­ar­skrá kon­ungs­rík­is­ins Dan­merkur – frá 1849! Þjóð­kjör­inn for­seti fer með kon­ungs­vald en ber enga lýð­ræð­is­lega ábyrgð. Þannig getur for­set­inn skipt um rík­is­stjórn í land­inu – tekið sér nýjan for­sæt­is­ráð­herra sem und­ir­ritar lausn frá­far­andi for­sæt­is­ráð­herra. Nýi for­sæt­is­ráð­herr­ann leggur fyrir for­seta Íslands beiðni um þing­rof sem for­seti sam­þykk­ir. ÞIng er þá rofið og þing­kosn­ingar fara fram innan 45 daga. Alþingi getur komið nýrri rík­is­stjórn frá völdum með van­trausti. Þing­rof­inu verður hins vegar ekki hagg­að.

Vald­sæk­inn for­seti Íslands getur einnig beitt valdi sínu við stjórn­ar­mynd­anir til að skipa for­sæt­is­ráð­herra sem for­set­anum er að skapi og ganga fram hjá öðrum for­ystu­mönnum sem for­set­anum hugn­ast síð­ur. Eftir þing­kosn­ingar 2013 ákvað for­seti Íslands, Ólafur Ragnar Gríms­son, t.d. að Sig­mundur Davíð Gunn­laugs­son for­maður Fram­sókn­ar­flokks­ins yrði for­sæt­is­ráð­herra í sam­stjórn með Sjálf­stæð­is­flokknum en ekki for­maður þess flokks, Bjarni Bene­dikts­son. Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn hlaut samt um 4000 fleiri atkvæði en Fram­sókn­ar­flokkur í kosn­ing­un­um. For­set­inn og Sig­mundur Davíð voru nefni­lega sam­herjar í and­stöðu við Ices­a­ve-­samn­inga en Bjarni studdi árið 2011 sátta­gjörð í mál­inu, „Buchheit-­sam­ing­ana“ svoköll­uðu.

Í heild skil­greinir stjórn­ar­skráin ekki stöðu og hlut­verk vald­hafa lýð­veld­is­ins, for­seta Íslands, ráð­herra og Alþing­is. Ekki er heldur gert ráð fyrir sjálf­stæðum rétti kjós­enda til að krefj­ast þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu.

Auglýsing

Bein fyrir hunda – Grafið undan lýð­ræð­inu

Í skjóli úreltrar stjórn­ar­skrár hefur Alþingi ítrekað sam­þykkt lög sem hygla sér­hags­mun­um. Nær­tæk­ast er þess að minn­ast að Alþingi gerð­ist árið 1990 “þjóf­þing” sem svipti þjóð­ina umráða­rétti yfir dýr­mæt­ustu sam­eign þjóð­ar­innar en afhenti útvöldum vild­ar­vinum til eigin fénýt­ingar og brasks. Ind­riði Þor­láks­son, hag­fræð­ing­ur, skrifar t.d. í nið­ur­stöðum rann­sóknar á íslenskum sjáv­ar­út­vegi:

Stað­reynd­irnar hér að framan sýna svo ekki verður um villst að allar efna­hags­legar for­sendur eru til staðar til að sjáv­ar­út­veg­ur­inn skili þjóð­inni því henni ber, þ.e. sann­gjörnum hlut í arð­inum af fisk­veiði­auð­lind­inni. Auð­lindarður í sjáv­ar­út­vegi er til­kom­inn vegna sam­fé­lags­legra aðgerða, þ,e. tak­mörkun heild­ar­veiði­heim­ilda í þeim til­gangi að vernda auð­lind­ina, sem einnig hafði í för með sér efna­hags­lega og félags­lega röskun fyrir marga. Fisk­veiði­auð­lindin er eign þjóð­ar­innar og það felur í sér að þjóðin á til­kall til þess auð­lindaarðs sem rekja má til henn­ar. Það að skammta þjóð­inni 10% af arði eigin auð­lindar er eins og að henda beini fyrir hund eða brauð­molum fyrir smá­fugla. Þeir sem það gera verða að skýra fyrir þjóð­inni hvað þeir eiga við með yfir­lýs­ingum um að fisk­veiði­auð­lindin sé þjóð­ar­eign.

Sem­sagt: 10% af arði eigin auð­lindar fer til þjóð­ar­innar en 90% til hand­hafa kvót­ans. Í heild er verð­mæti afla­heim­ild­anna gíf­ur­leg upp­hæð, um 1.100 millj­arða króna virði. (Reiknað með kr. 2500 á hvert kiló­þorskígild­is); tals­vert hærri upp­hæð en fjár­lög íslenska rík­is­ins - um 900 millj­arðar fyrir árið 2018. Einka­vina­væð­ing og gjafa­kvóta­kerfið færa útvöldum vinum valda­flokk­anna ómældan arð en einnig yfir­ráð yfir sjáv­ar­plássum lands­ins. Ýmsir stjórn­mála­flokkar eru þjónar þeirra. Styrmir Gunn­ars­son, fyrrum rit­stjóri lýsir íslenska valda­kerf­inu m.a. þannig:

Hand­hafa kvót­ans urðu þeir valds­menn, sem máli skiptu í sjáv­ar­pláss­unum í kringum land­ið. Þeir höfðu líf pláss­anna í hendi sér. Þeir gátu selt kvót­ann frá staðnum og þar með svipt íbú­ana atvinnu og afkomu­mögu­leik­um. Þing­menn lands­byggða­kjör­dæmanna stóðu nær und­an­tekn­ing­ar­laust með kvóta­höf­un­um. Þeir vissu sem var, að sner­ust þeir gegn þeim, væri stjórn­mála­ferli þeirra lokið … Fram­bjóð­endur í próf­kjörum þurftu og þurfa að leita fjár­stuðn­ings hjá vin­um, kunn­ingjum og stuðn­ings­mönn­um, þar á meðal hjá hand­höfum kvóta. Það jafn­gilti póli­tísku sjálfs­morði að rísa gegn hand­höfum kvóta á lands­byggð­inni.

Þannig grefur gjafa­kvóta­kerfið undan lýð­ræð­inu í land­inu; veitir útgerð­ar­mönnum vald og aðstöðu til að koma í veg fyrir að vilji þorra þjóð­ar­innar nái fram að ganga og hand­höfum kvóta gert að greiða fullt auð­linda­gjald á grund­velli ákvæða í nýrri stjórn­ar­skrá.

Lýð­veld­is­stjórn­ar­skráin er ein­fald­lega ónot­hæf sem grund­vall­ar­lög í lýð­ræð­is­ríki; veitir valds­mönnum skjól til geð­þótta­á­kvarð­ana og þjónar sér­hags­munum en ekki almanna­hag. For­gangs­mál er að stjórn­ar­skrár­binda ákvæði sem tryggja þjóð­inni virkt eign­ar­hald á auð­lindum sínum og fullt gjald fyrir afnot þeirra.

Algjör sátt um stjórn­ar­skrár­breyt­ingar = Ósann­indi

Í meira en 70 ár hafa valda­flokkar lands­ins ekki efnt hátíð­leg lof­orð um heild­ar­end­ur­skoðun stjórn­ar­skrá. Einskis er svif­ist í vörn­inni fyrir óbreytt grund­vall­ar­lög. Hvað eftir annað er t.d. full­yrt að ríkt hafi sam­staða allra stjórn­mála­flokka um allar stjórn­ar­skrár­breyt­ingar í sögu lýð­veld­is­ins. Þetta eru ósann­indi. Kjör­dæma­breyt­ing var t.d. gerð árið 1959 en þá voru búin til 8 stór kjör­dæmi í stað 28 kjör­dæma áður. Lögð voru m.a. niður mörg kjör­dæmi sem staðið höfðu allt frá 1845 og voru fólk­inu kær. Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn stóð einn gegn breyt­ing­unni en var ofur­liði bor­inn af hinum stjórn­mála­flokk­unum í einum hatrömm­ustu deilum í sögu lýð­veld­is­ins.

Við skulum hafa eitt á hreinu: Krafan um að algjör sátt eigi að ríkja um nýja stjórn­ar­skrá jafn­gildir til­kalli um neit­un­ar­vald til handa fámennum valda­hópi í land­inu sem drottnar í krafti núver­andi stjórn­ar­skrár geð­þótta­valds og sér­hags­muna.

Nýr sam­fé­lags­sátt­máli og ný stjórn­ar­skrá verða ekki að veru­leika fyrr en tekst að losa algjör­lega um kverka­tak sér­hags­muna­afla og þjóna þeirra á Alþingi og í rík­is­stjórn. Átök um stjórn­ar­skrá lýð­veld­is­ins eru nefni­lega fyrst og síð­ast bar­átta á milli almanna­hags og sér­hags­muna. Van­traust ríkir ávallt í garð þeirra sem ekki efna lof­orð sín. Far­sæl nið­ur­staða í end­ur­skoðun íslensku stjórn­ar­skrár­innar er ein meg­in­for­senda heil­brigðs lýð­veldis þar sem valda­flokkar lands­ins standa við gefin fyr­ir­heit. Eng­inn getur þjónað tveimum herrum sam­tím­is. Á Íslandi á að ríkja raun­veru­legt full­veldi þjóð­ar­innar en ekki þjón­usta vald­hafa við sér­hags­muni auðs og valda í skjóli úreltrar stjórn­ar­skrár.

Höf­undur er pró­­fessor emeritus í stjórn­­­mála­fræði við Háskóla Íslands og félagi í Reykja­vikurAka­dem­­íu.

Heim­ild­ir:

Svanur Krist­jáns­son. 2013. „Lýð­ræð­is­brestir íslenska lýð­veld­is­ins. Frjálst fram­sal fisk­veiði­heim­ilda“. Skírnir (haust).

Styrmir Gunn­ars­son. 2009. Umsátrið Fall Íslands – end­ur­reisn.

Ind­riði Þor­láks­son. 2015. „Veiði­gjöld 2015. Annar hlut­i“. Herðu­breið – her­du­breid.is – 14. apríl 2015.

Magnús Hall­dórs­son. 2018. „HB Grandi stærsta útgerðin – Þús­und millj­arða heild­ar­kvót­i“. Kjarn­inn - www.kjarn­inn.is - 27. sept­em­ber.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Gylfi Zoega er annar höfundur greinar sem birtist í nýjasta tölublaði Vísbendingar.
„Hægt væri að banna Airbnb í þéttbýli þegar skortur er á íbúðarhúsnæði“
Ef fleiri flytja til landsins en frá því verður til flókið samspil hagstærða sem valda breytingum á eftirspurn og/ eða framboði á húsnæði með tilheyrandi verðhækkunum eða lækkunum. Tveir hagfræðingar leggja til að kerfinu verði breytt.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Arnar Jónsson leikari áformar að gefa út plötu með eigin upplestri á ljóðum úr ólíkum áttum, sem hann segist vilja veita framhaldslíf.
Landskunnur leikari gefur út ljóðaplötu
„Ljóðið hefur fylgt mér frá því ég var pjakkur fyrir norðan og allar götur síðan,“ segir Arnar Jónsson leikari, sem hefur undanfarin ár safnað saman sínum uppáhaldsljóðum og hyggst nú gefa út eigin upplestur á þeim, bæði á vínyl og rafrænt.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Alls segjast 55 prósent svarenda í könnun Maskínu fremur eða mjög andvíg gjaldtöku í öllum jarðgöngum á Íslandi.
Andstaða við gjaldtöku í jarðgöngum mismikil eftir því hvaða flokk fólk kýs
Kjósendur Viðreisnar eru líklegastir til að styðja gjaldtöku í jarðgöngum en kjósendur Sósíalistaflokksins eru líklegastir til að vera andvígir gjaldtöku, samkvæmt niðurstöðum úr könnun Maskínu á afstöðu til gjaldtöku í öllum jarðgöngum á Íslandi.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Hið sænska velferðarríki í faðmi nýfrjálshyggju
Á síðustu þrjátíu árum hafa átt sér stað talsverðar breytingar í bæði heilbrigðis- og menntakerfi Svíþjóðar. Ef til vill má rekja þau samfélagsvandamál sem nú tekist er á um í aðdraganda þingkosninga til þessara breytinga.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Draugaskipið
Skammt undan ströndum Jemen liggur skip við festar. Ekki væri slíkt í frásögur færandi nema vegna þess að skipið, sem er hlaðið olíu, hefur legið þarna í sjö ár og er að ryðga í sundur. Ef olían færi í sjóinn yrði tjónið gríðarlegt.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Róbert Wessman er forstjóri Alvogen og Alvotech.
Dalur Róberts Wessman afskrifaði 135,2 milljónir af skuldum Birtings
Velta tímaritaútgáfunnar Birtings dróst saman um fimmtung í fyrra og föstum starfsmönnum var fækkað úr 25 í 12. Rekstrartap var 74 milljónir króna og eigið fé er neikvætt. Samt skilaði Birtingur hagnaði, vegna þess að seljendalán var afskrifað.
Kjarninn 6. ágúst 2022
Örn Bárður Jónsson
Víða leynist viðurstyggðin
Kjarninn 6. ágúst 2022
Ásgeir Jónsson er seðlabankastjóri.
Seðlabankastjóri verði formaður fjármálaeftirlitsnefndar bankans
Alþingi ákvað, er verið var að sameina Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið, að láta seðlabankastjóra ekki leiða fjármálaeftirlitsnefnd bankans, m.a. vegna mögulegrar orðsporðsáhættu. Það fyrirkomulag hefur ekki reynst sérlega vel og nú á að breyta lögum.
Kjarninn 6. ágúst 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar