Íslenska efnahagstundrið

Guðmundur Andri Thorsson, þingmaður Samfylkingarinnar og rithöfundur, fjallar um Hrunið í aðsendri grein en hann telur það hafa ekki orðið vegna persónuleikabresta tiltekinna einstaklinga heldur vegna rangrar hugmyndafræði og vondrar efnahagsstjórnar.

Auglýsing

Kringum tíu ára afmæli Hruns­ins takast á að minnsta kosti þrjár frá­sagnir um aðdrag­anda þess og eft­ir­mál. Sú fyrsta: Hrunið varð vegna þess að Ísland er í grunn­inn ónýtt og það verður að setja land­inu nýja stjórn­ar­skrá og byrja allt upp á nýtt; númer tvö: Hrunið varð vegna umsát­urs vog­un­ar­sjóða, jafn­vel Evr­ópu­sam­bands­ins, sem vildi kom­ast yfir fyr­ir­tækin okkar – og númer þrjú: allt var í himna­lagi hér en óvand­aðir menn mis­not­uðu sér frels­ið. Iðu­lega sér maður sam­krull af tvö og þrjú.

Sjálfur held ég að Hrunið hafi ekki orðið vegna per­sónu­leika­bresta til­tek­inna ein­stak­linga. Græðgi, dramb, glanna­skap­ur, óhóf og ofsi ein­kenndi vissu­lega fram­göngu margra áber­andi ein­stak­linga í Stóru-­Bólu, en slíka eðl­is­þætti höfum við alltaf á meðal okkar – og inni í okkur í mis­miklum mæli. Það er einmitt hlut­verk stjórn­mál­anna að skapa aðstæður þar sem slíkir eig­in­leikar eru ekki alls­ráð­andi og skipta ekki sköpum um sam­fé­lags­þró­un­ina. Upp úr alda­mótum gerð­ist hið þver­öf­uga: Stjórn­mála­menn og aðrir leið­togar afnámu allt reglu­verk, gáfu bankaf­urstum lausan taum­inn, bjuggu til sam­fé­lag sem lað­aði fram og verð­laun­aði glanna­skap, óhóf og dramb en bældi hóg­værð, var­færni og hóf­semi.

„Við vorum eins og sjó­menn í Smug­unn­i,“ sagði einn útrás­ar­gos­inn síðar í blaða­við­tali, sem lýsir stemmn­ing­unni vel þegar sem mest gekk á í stór­kaupum hans og ann­arra skulda­safn­ara á grónum fyr­ir­tækjum í við­skipta­líf­inu sem þeir sugu verð­mætið úr og hræktu svo leif­unum út úr sér inn í sóp­dyngjur eign­ar­halds­fé­laga með fyndin nöfn.

Auglýsing

Mig langar að nefna þrennt sem ég held að hafi átt ríkan þátt í að skapa aðstæður í íslensku efna­hags­lífi sem leiddu að lokum til Hruns­ins.

Í fyrsta lagi: Inn­leið­ing reglu­verks Evr­ópu­sam­bands­ins skil­aði miklum félags­legum umbótum – auknum rétt­indum almenn­ings og launa­fólks – en varð líka til þess að leysa úr læð­ingi öfl sem hefði þurft að hafa betri gætur á; stað­föst oftrú ráða­manna á alvisku og almætti Mark­að­ar­ins kom í veg fyrir það. Ára­löng höft í við­skipta­líf­inu köll­uðu á ámóta öfga­fulla and­stæðu sína, algjört hömlu­leysi – og algjört virð­ing­ar­leysi fyrir regl­um, hefðum og venjum og sið­um. Rót­gróið klík­uræði, þar sem sá hæf­asti lifir ekki af heldur sá tengdasti, tryggði líka að við­skipti „skyldra aðila“ urðu nán­ast að reglu á meðan erfitt þótti að sýna fram á að Björg­ólfs­feðgar væru „skyldir aðil­ar“. Til varð hér landi skringi­legt mis­gengi krónu og ann­arra gjald­miðla, sem hægt var að leika sér með - um hríð - en gat ekki endað nema á einn veg.

Við þetta bætt­ist múgæs­ingin sem svona lítið sam­fé­lag eins og okkar fer ekki var­hluta af með reglu­legu milli­bili sam­fara oftrú á eigið brjóst­vit; að þessu sinn varð til hálf­gert gullæði sem hófst á útboði í bréfum Íslenskrar erfða­grein­ing­ar. For­sprakkar Decode pröng­uðu bréfum í félag­inu inn á hrekklausa lands­menn á upp­sprengdu verði og töp­uðu ýmsir stórt á því að taka lán til kaupa í eigin gen­um.

Við fjár­festum í genum og jen­um.

Í öðru lagi má nefna fram­sal kvóta skömmu fyrir alda­mót, þegar allt fyllt­ist af pen­ingum sem voru ekki til frá mönnum sem eign­ast höfðu þá með því að selja það sem þeir áttu ekki: óveiddan fisk. Og til varð vel­megun út á krít.

Og loks í þriðja lagi: Kára­hnjúka­virkjun þandi hag­kerfið meira út en það þoldi. Henni fylgdi gríð­ar­leg inn­spýt­ing inn í sam­fé­lag­ið, sem að mestu var tekin að láni, án þess þó að um væri að ræða arð­bæra fjár­fest­ingu sem skil­aði sam­fé­lag­inu öðru en tíma­bundnum hag­vexti með til­heyr­andi hávöxt­um. Í þess­ari fram­kvæmd hófust líka stór­felld­ari notkun á erlendu vinnu­afli en áður hafði þekkst.

Hér varð sem sé Hrun. Við vitum nú að íslenska efn­hag­hagsundið reynd­ist efna­hag­stund­ur. Við þurfum að draga rétta lær­dóma af þessu öllu, um stjórn efna­hags­mála en líka um dyggðir og lesti, sið­ferði og verð­mæti. Við þurfum að minna okkur á að græðgi er ekki dyggð og ríki­dæmi fæst ekki með lán­tök­um. Atvinnu­lífið má ekki fyrst og fremst mið­ast við hags­muni verð­bréfa­sala heldur heil­brigðan rekstur sem ræður við að greiða fólki góð og sann­gjörn laun fyrir vinnu sína. Við þurfum að muna að mik­ill launa­munur er ekki nátt­úru­lög­mál heldur sjúk­dóms­ein­kenni. Við þurfum að muna að hið góða líf er ekki bundið við auð og völd, en for­senda þess er að fólk hafi mann­sæm­andi laun, gott hús­næði sem þarf ekki að þræla fyrir – ríku­legt innra líf, vaxt­ar­skil­yrði fyrir börn og sveigj­an­leiki til að vaxa og dafna ævina á enda, hversu löng sem hún verð­ur, mann­rétt­indi, frelsi til að njóta sín og tjá sig.

Útrás­ar­vík­ing­arnir voru ekki Hinir - þeir komu úr Breið­holt­inu og Árbæn­um, Stykk­is­hólmi, Borg­ar­nesi og Akur­eyri, úr Vest­ur­bænum og Kárs­nes­inu; úr þjóð­ar­djúp­inu. Þetta voru börnin okk­ar, afurðir íslensks sam­fé­lags, hressir krakkar sem lentu í að láta stjórn­ast af vondum hug­mynd­um, eins og mann­kyns­sagan á ótal dæmi um. Hrunið varð ekki vegna per­sónu­leika­bresta til­tek­inna ein­stak­linga þó að þessir brestir væru áber­andi og kæmu við sögu; það varð út af rangri hug­mynda­fræði og vondri efna­hags­stjórn.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Samherjamálið og afleiðingar þess í erlendum fjölmiðlum
Meintar mútugreiðslur Samherjamanna til áhrifamanna í namibísku stjórnkerfi til þess að fá eftirsóttan kvóta þar í landi og afleiðingar þess hafa ratað í erlenda fjölmiðla.
Kjarninn 13. nóvember 2019
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið - Disney+ byrjar að streyma
Kjarninn 13. nóvember 2019
Þórður Snær Júlíusson
Íslenska kerfið sem bjó til skipulagða glæpastarfsemi
Kjarninn 13. nóvember 2019
Vill að Kristján Þór stigi til hliðar og að eignir Samherja verði frystar
Þingmaður vill að sjávarútvegsráðherra Íslands víki og að eignir Samherja verði frystar af þar til bærum yfirvöldum. Samherji átti 111 milljarða í eigið fé í lok síðasta árs.
Kjarninn 13. nóvember 2019
Katrín Jakosbsdóttir, forsætsiráðherra.
Fannst þetta minna óþægilega á gamaldags nýlenduherra
Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra, segir að ef það sem kom fram í fréttaskýringaþætti Kveiks í gærkvöldi reynist rétt þá sé þetta mál hið versta og til skammar fyrir Samherja.
Kjarninn 13. nóvember 2019
Sacky Shanghala.
Esau og Shanghala báðir búnir að segja af sér ráðherraembætti
Þeir tveir ráðherrar Namibíu sem sagðir eru hafa þegið háar mútugreiðslur frá Samherja í skiptum fyrir að úthluta þeim kvóta hafa báðir sagt af sér.
Kjarninn 13. nóvember 2019
Kristján Þór Júlíusson
Kristján Þór: Ábyrgðin í svona málum liggur hjá fyrirtækinu sjálfu
Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra segir að hann hafi fyrir rúmum fimm árum rétt rekið inn nefið á skrifstofu Samherja og heilsað þremenningunum frá Namibíu og átt við þá spjall um daginn og veginn.
Kjarninn 13. nóvember 2019
Hage Geingob, forseti Namibíu.
Forsetinn sagður vilja reka ráðherrana úr starfi
Forseti Namibíu er sagður vilja víkja Sacky Shanghala dómsmálaráðherra og Bernhardt Esau sjávarútvegráðherra úr starfi í kjölfar umfjöllunar um samskipti þeirra við forsvarsmenn Samherja.
Kjarninn 13. nóvember 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar