Auglýsing

Í þessum pistli verður það ekki rifjað upp að 10 ár séu frá hruni. En það verður hins vegar gert að umtals­efni að um fjögur ár eru nú frá því að flóð­gáttir opn­uð­ust fyrir góð­ær­is­tíma á Íslandi.

Stundum er ekki allt sem sýn­ist í fyrst­u. 

Í frá­bærri bók Steven Lee Myers, New Tsar, þar sem hann rekur feril Vladímir Pútín, Rúss­lands­for­seta, og ýmsar vær­ingar í alþjóða­stjórn­mál­um, er meðal ann­ars fjallað um hvernig hinn vest­ræni heimur brást við þegar Rússar voru að ryðj­ast með her­afli inn í Aust­ur-­Evr­ópu í gegnum Úkra­ínu.

Auglýsing

Á Íslandi birt­ust þessar aðgerðir meðal ann­ars í því að útgerðir á Íslandi voru ósáttar við að koma ekki vörum sínum á markað í Rúss­landi, einkum mak­ríl, vegna inn­flutn­ings­banns sem Rússar settu á Ísland og fleiri ríki. Það var mót­leikur Rússa við við­skipta­þving­unum alþjóða­sam­fé­lags­ins. Gunnar Bragi Sveins­son, þá utan­rík­is­ráð­herra og nú þing­maður Mið­flokks­ins, barð­ist fyrir póli­tísku lífi sínu um tíma vegna þessa máls.

Erfitt að ímynda sér ógn­ina

Hörm­ung­arnar á Krím­skaga verða lík­lega aldrei nógu nærri manni, svo maður geti skilið þær, en eitt­hvað segir manni þó, að það veki ugg - svo ekki sé fastar að orði kveðið - þegar rúss­neski björn­inn belgir sig með her­valdi gagn­vart nágranna­ríkj­un­um. Í seinna stríði fóru fáar þjóð­ir, hlut­falls­lega, verr út úr því en Eystra­salts­rík­in. Lett­land og Lit­háen misstu til að mynda meira en fjórð­ung íbúa og hryll­ingur kúg­unar og ofbeldis náði yfir næstum því tvo ára­tugi, sitt hvoru megin við stríðs­tím­ann. Ógn­irnar voru bæði úr austri og vestri þá.

Við­brögðin í Finn­landi og Sví­þjóð, við brölti Rússa, hafa líka verið merki­leg. Meiri áhersla er nú lögð á hernað í þessum nágranna­löndum okkar og sviðs­myndir af mögu­legri inn­rás Rússa hafa verið teikn­aðar upp og um þær fjallað opin­ber­lega.

Vestrið gegn Rússum

Í bók Myers, sem skrifuð er á miklum umrót­ar­tím­um, sam­hliða átökum á Krím­skaga og umræðu um vax­andi staf­rænan hernað Rússa í Banda­ríkj­un­um, kemur fram að meðal þess sem Obama beitti sér fyr­ir, var að fá OPEC olíu­fram­leiðslu­ríkin til liðs við Banda­ríkin og hinn vest­ræna heim í bar­áttu við Rússa.

Hinir digru sjóðir Sádí-­Ar­ab­íu, meðal ann­arra, voru not­aðir óbeint, til að senda skýr skila­boð til Rússa. Obama lagði líka mikla áherslu á það að hafa Ang­elu Merkel, leið­toga Þýska­lands og vest­ræna hluta Evr­ópu, þétt með sér í þess­ari ref­skák.

Hvað gerð­ist þegar þetta við­skipta­stríð gagn­vart Rússum magn­að­ist upp?

Í lok árs 2014 hrundi olíu­verð á heims­mörk­uð­um, sam­hliða því að við­skipta­bönn tóku gildi gagn­vart Rúss­um. Verðið sveifl­að­ist ekk­ert lít­ið, heldur var um gríð­ar­lega mikla og snögga dýfu að ræða. Verðið fór úr 110 Banda­ríkja­dölum á tunn­una af hrá­ol­íu, síð­ari hluta árs 2014, niður í 25 Banda­ríkja­dali á tunn­una í byrjun árs 2016. Efna­hagur Rússa snar­minnk­aði, um næstum 7 pró­sent í lands­fram­leiðslu mælt, og olíu­iðn­að­ur­inn í land­inu komst í vanda á skömmum tíma.

Verð­sveiflur olíu er vel þekktar í gegnum sög­una og hag­sveiflur landa eru nátengdar henni, eins og dæmin sanna. Banda­menn Banda­ríkj­anna í Sádí-­Ar­abíu réðu vel við þetta, og létu ekki undan þrýst­ingi - meðal ann­ars frá Rússum - um að draga úr fram­leiðslu til að hækka verð­ið, skapa nýjan jafn­vægis­p­unkt milli fram­boðs og eft­ir­spurn­ar. Rúss­neskur efna­hagur fékk á sig bylm­ings­högg og það dró úr ógn­inni af her­brölt­inu. Eftir því sem leið á, var farið að huga að aðgerðum til að draga úr fram­leiðslu. En ekki fyrr en rúss­neski björn­inn var lask­að­ur.

Carl Bildt, fyrr­ver­andi for­sæt­is­ráð­herra Sví­þjóð­ar, sagði í pistli sem hann skrif­aði í Was­hington Post í maí í fyrra, að við­skipta­þving­an­irnar gagn­vart Rússum - á mik­il­vægum tíma fyrir átökin á Krím­skaga - hefðu virkað vel. Pútín hefði von­andi lært þá lexíu - sem sagan kennir okkur - „að inn­rásir í lönd væru ekki góð leið til að eign­ast vin­i“.

En höggin voru líka þung fyrir mörg önnur ríki. Til dæmis Norð­menn og þá ekki síst Íslend­inganý­lendu­svæðið í Roga­landi, þar sem höf­uð­stöður olíu­veld­is­ins í Nor­egi er, Stavan­ger. Hag­kerfið snögg­kóln­aði þar, fast­eigna­verð lækk­aði, norska krónan snöggveikt­ist og sam­drátt­ar­skeið tók við. Íslend­ingar hófu þá í meira mæli að flytja heim.

Nú er öldin önn­ur, með stig­hækk­andi olíu­verði og auknum þjón­ustu­um­svif­um. Roga­land er auð­vitað örsvæði í alþjóð­legu sam­hengi, en það er samt svipað fjöl­mennt og Ísland. Það segir sína sögu.

Hræðslan við Merkel

Í bók Myers er Pútín sagður vera hræddur við einn stjórn­mála­mann, öðrum frem­ur. Það er Merkel. Hún mætti honum ein á fund­um, eins og hún er sögð gjarnan gera. Tal­aði rúss­nesku reiprenn­andi og réð við sjálf­stæðar grein­ingar á öllum við­fangs­efn­um. Hún er eðl­is­fræð­ingur og stærð­fræð­ingur að mennt, og var hlað­inn verð­launum allan sinn náms­fer­il, sem meðal ann­ars teygði sig um tíma til Rúss­lands. Það sem hræddi Pútín mest var það að hún þekkti hugs­un­ar­hátt­inn í Aust­ur-­Evr­ópu, að því er hann sagði trún­að­ar­fólki sínu, sem Myers fjallar um. Merkel var árið 1989 tals­maður lýð­ræð­is­sinna í Aust­ur-Þýska­landi og eign­að­ist óvini í gömlu sov­ét­blokk­inni á þeim tíma.

Obama var klókur að festa sig við hana, á þessum tíma. Og þetta skipti máli fyrir Ísland. Hann lýsti henni sem nýjum leið­toga hins frjáls heims, eins og frægt varð, eftir að Trump hafði unnið kosn­ing­arnar í Banda­ríkj­un­um, í nóv­em­ber 2016.

Ísland hagn­að­ist á „bylm­ings­höggi“ gagn­vart Rússum

Á þeim tíma þegar olíu­verðið hrundi skyndi­lega var efna­hagur Íslands tek­inn að vaxa og kom þessi hraða olíu­verðs­lækkun eins og himna­send­ing inn í hag­kerf­ið. 

Verðsveiflur á olíu hafa verið miklar, á undanförnum árum.Flug­fé­lög voru í mun betri stöðu til að bæta við leiðum og koma þannig Íslandi enn frekar inn á ferða­þjón­ustu­kortið í heim­in­um. Óhætt er að segja að vöxtur í ferða­þjón­ust­unni hafi ýtt undir vöxt á Íslandi almennt. Á árunum 2014 til 2017 fjölg­aði árlegum komum ferða­manna til Íslands um meira en 100 pró­sent. Tæp­lega 960 þús­und komu til lands­ins 2014 en um 2,2 millj­ónir árið 2017. Mesta vaxt­ar­skeið ferða­þjón­ust­unnar var á þessu tíma­bili hrað­lækk­andi olíu­verðs.

Þetta gjör­bylti íslenska efna­hagn­um, enda stærð­irnar miklar fyrir ríki sem er aðeins með um 200 þús­und manns á vinnu­mark­aði. Fjár­magns­höft leiddu líka til þess að miklir pen­ingar voru í hag­kerf­inu sem kyntu undir eigna­verði og almennum upp­gangi. Mesta fast­eigna­verðs­hækkun í heim­inum var á Íslandi á þessum tíma og mæld­ist mest 23 pró­sent á vor­mán­uðum í fyrra. Betur gekk líka að hemja verð­bólgu­draug­inn þegar olían féll.

Ógnir upp­sveifl­unnar

Olíu­verð hefur hækkað hratt að und­an­förnu og það hefur leitt til þreng­inga í hag­kerf­inu á Íslandi. Flug­fé­lögin eru í vand­ræð­um, eins og fall Pri­mera Air er til marks um. Icelandair og WOW Air, sem eru saman með 80 pró­sent mark­aðs­hlut­deild á Kefla­vík­ur­flug­velli, eru bæði að glíma við erfitt rekstr­ar­um­hverfi og fátt bendir til ann­ars en að þannig verði það áfram. Hag­ræð­ing er í kort­unum og ein­hver kólnun í ferða­þjón­ust­unni. Þróun olíu­verðs­ins er þarna í lyk­il­hlut­verki.

Það er í takt við valda­bröltið í alþjóða­stjórn­mál­unum und­an­farin ár, að meg­in­or­sökin fyrir hækkun olíu­verðs­ins er af mörgum talin vera stefnu­breyt­ing Don­alds Trumps í mál­efnum Írans. Við­skipta­þving­unum er nú beitt og Íran­sam­komu­lag­ið, sem átti að draga úr ógn kjarn­orku­vopna, hefur verið sett ofan í skúffu.

Olía frá Íran kemst ekki á markað og því hækkar verð­ið. Trump er sagður hringja í Salman Arab­íukón­ung og heimta aukna fram­leiðslu, til að lækka olíu­verð. Pútin sjálf­ur, lét hafa eftir sér í gær, sam­kvæmt frá­sögn PBS, að ástæðan fyrir verð­hækk­un­inni væri aug­ljósa Banda­ríkj­unum að kenna, vegna stefnu­breyt­ing­ar­innar gagn­vart Íran.

Þessi stefnu­breyt­ing er nú að reyn­ast Íslandi illa. Eins og dæmin sanna þá skipta straumar og stefnur í alþjóða­stjórn­málum miklu máli fyrir Ísland og það á svo sann­ar­lega við um það tíu ára tíma­bil sem liðið er frá falli fjár­mála­kerf­is­ins. Framundan eru krefj­andi ár þar sem meðal ann­ars mun reyna á kænsku íslenskra stjórn­valda við að greina áhrifin af tolla­stríði Banda­ríkj­anna og Kína. 

CRIPSRi notað til að skoða erfðamengi baktería
Hvaða gen eru það sem bakteríur nýta sér til að verjast sýklalyfjum?
Kjarninn 19. janúar 2019
Viðar Freyr Guðmundsson
Máttlaus áhrif lækkunar hámarkshraða
Leslistinn 19. janúar 2019
Jóhann Bogason
Skömm sé Háskóla Íslands
Kjarninn 19. janúar 2019
Þolendur eiga ekki að þurfa að sitja undir Klausturmönnum
Helga Vala Helgadóttir, formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, segir að Ágúst Ólafur Ágústsson muni ekki koma aftur til starfa í næstu viku. Hún veit ekkert um hvort Bergþór Ólason eða Gunnar Bragi Sveinsson ætli að gera það.
Kjarninn 19. janúar 2019
Koma svo!
Koma svo!
Koma svo - Fyrirgefðu en má ég vera til?
Kjarninn 19. janúar 2019
Tæknispá 2019
Þroskaðra sprotaumhverfi, Elon Musk í kringum tunglið, mannlegar hliðar tækni, hæpheiðar og -dalir og frú Sirrý á íslensku. Þetta er meðal þess sem fram kemur í árlegri tæknispá Hjálmars Gíslasonar.
Kjarninn 19. janúar 2019
Jón Baldvin: Ásakanir „hreinn uppspuni“ eða „skrumskæling á veruleikanum“
Jón Baldvin hefur verið sakaður um kynferðislega áreitni af fjölda kvenna að undanförnu.
Kjarninn 19. janúar 2019
Andlát og skilnaður valda titringi í Seattle-hagkerfinu
Ævintýraleg auðsöfnun stofnenda verðmætustu fyrirtækja heimsins, Microsoft og Amazon, hefur haft mikil áhrif á Seattle svæðið. Skyndilegt andlát Paul Allen og skilnaður Jeff Bezos, hafa valdið titringi í hagkerfi borgarinnar.
Kjarninn 18. janúar 2019
Meira úr sama flokkiLeiðari