Auglýsing

Í þessum pistli verður það ekki rifjað upp að 10 ár séu frá hruni. En það verður hins vegar gert að umtals­efni að um fjögur ár eru nú frá því að flóð­gáttir opn­uð­ust fyrir góð­ær­is­tíma á Íslandi.

Stundum er ekki allt sem sýn­ist í fyrst­u. 

Í frá­bærri bók Steven Lee Myers, New Tsar, þar sem hann rekur feril Vladímir Pútín, Rúss­lands­for­seta, og ýmsar vær­ingar í alþjóða­stjórn­mál­um, er meðal ann­ars fjallað um hvernig hinn vest­ræni heimur brást við þegar Rússar voru að ryðj­ast með her­afli inn í Aust­ur-­Evr­ópu í gegnum Úkra­ínu.

Auglýsing

Á Íslandi birt­ust þessar aðgerðir meðal ann­ars í því að útgerðir á Íslandi voru ósáttar við að koma ekki vörum sínum á markað í Rúss­landi, einkum mak­ríl, vegna inn­flutn­ings­banns sem Rússar settu á Ísland og fleiri ríki. Það var mót­leikur Rússa við við­skipta­þving­unum alþjóða­sam­fé­lags­ins. Gunnar Bragi Sveins­son, þá utan­rík­is­ráð­herra og nú þing­maður Mið­flokks­ins, barð­ist fyrir póli­tísku lífi sínu um tíma vegna þessa máls.

Erfitt að ímynda sér ógn­ina

Hörm­ung­arnar á Krím­skaga verða lík­lega aldrei nógu nærri manni, svo maður geti skilið þær, en eitt­hvað segir manni þó, að það veki ugg - svo ekki sé fastar að orði kveðið - þegar rúss­neski björn­inn belgir sig með her­valdi gagn­vart nágranna­ríkj­un­um. Í seinna stríði fóru fáar þjóð­ir, hlut­falls­lega, verr út úr því en Eystra­salts­rík­in. Lett­land og Lit­háen misstu til að mynda meira en fjórð­ung íbúa og hryll­ingur kúg­unar og ofbeldis náði yfir næstum því tvo ára­tugi, sitt hvoru megin við stríðs­tím­ann. Ógn­irnar voru bæði úr austri og vestri þá.

Við­brögðin í Finn­landi og Sví­þjóð, við brölti Rússa, hafa líka verið merki­leg. Meiri áhersla er nú lögð á hernað í þessum nágranna­löndum okkar og sviðs­myndir af mögu­legri inn­rás Rússa hafa verið teikn­aðar upp og um þær fjallað opin­ber­lega.

Vestrið gegn Rússum

Í bók Myers, sem skrifuð er á miklum umrót­ar­tím­um, sam­hliða átökum á Krím­skaga og umræðu um vax­andi staf­rænan hernað Rússa í Banda­ríkj­un­um, kemur fram að meðal þess sem Obama beitti sér fyr­ir, var að fá OPEC olíu­fram­leiðslu­ríkin til liðs við Banda­ríkin og hinn vest­ræna heim í bar­áttu við Rússa.

Hinir digru sjóðir Sádí-­Ar­ab­íu, meðal ann­arra, voru not­aðir óbeint, til að senda skýr skila­boð til Rússa. Obama lagði líka mikla áherslu á það að hafa Ang­elu Merkel, leið­toga Þýska­lands og vest­ræna hluta Evr­ópu, þétt með sér í þess­ari ref­skák.

Hvað gerð­ist þegar þetta við­skipta­stríð gagn­vart Rússum magn­að­ist upp?

Í lok árs 2014 hrundi olíu­verð á heims­mörk­uð­um, sam­hliða því að við­skipta­bönn tóku gildi gagn­vart Rúss­um. Verðið sveifl­að­ist ekk­ert lít­ið, heldur var um gríð­ar­lega mikla og snögga dýfu að ræða. Verðið fór úr 110 Banda­ríkja­dölum á tunn­una af hrá­ol­íu, síð­ari hluta árs 2014, niður í 25 Banda­ríkja­dali á tunn­una í byrjun árs 2016. Efna­hagur Rússa snar­minnk­aði, um næstum 7 pró­sent í lands­fram­leiðslu mælt, og olíu­iðn­að­ur­inn í land­inu komst í vanda á skömmum tíma.

Verð­sveiflur olíu er vel þekktar í gegnum sög­una og hag­sveiflur landa eru nátengdar henni, eins og dæmin sanna. Banda­menn Banda­ríkj­anna í Sádí-­Ar­abíu réðu vel við þetta, og létu ekki undan þrýst­ingi - meðal ann­ars frá Rússum - um að draga úr fram­leiðslu til að hækka verð­ið, skapa nýjan jafn­vægis­p­unkt milli fram­boðs og eft­ir­spurn­ar. Rúss­neskur efna­hagur fékk á sig bylm­ings­högg og það dró úr ógn­inni af her­brölt­inu. Eftir því sem leið á, var farið að huga að aðgerðum til að draga úr fram­leiðslu. En ekki fyrr en rúss­neski björn­inn var lask­að­ur.

Carl Bildt, fyrr­ver­andi for­sæt­is­ráð­herra Sví­þjóð­ar, sagði í pistli sem hann skrif­aði í Was­hington Post í maí í fyrra, að við­skipta­þving­an­irnar gagn­vart Rússum - á mik­il­vægum tíma fyrir átökin á Krím­skaga - hefðu virkað vel. Pútín hefði von­andi lært þá lexíu - sem sagan kennir okkur - „að inn­rásir í lönd væru ekki góð leið til að eign­ast vin­i“.

En höggin voru líka þung fyrir mörg önnur ríki. Til dæmis Norð­menn og þá ekki síst Íslend­inganý­lendu­svæðið í Roga­landi, þar sem höf­uð­stöður olíu­veld­is­ins í Nor­egi er, Stavan­ger. Hag­kerfið snögg­kóln­aði þar, fast­eigna­verð lækk­aði, norska krónan snöggveikt­ist og sam­drátt­ar­skeið tók við. Íslend­ingar hófu þá í meira mæli að flytja heim.

Nú er öldin önn­ur, með stig­hækk­andi olíu­verði og auknum þjón­ustu­um­svif­um. Roga­land er auð­vitað örsvæði í alþjóð­legu sam­hengi, en það er samt svipað fjöl­mennt og Ísland. Það segir sína sögu.

Hræðslan við Merkel

Í bók Myers er Pútín sagður vera hræddur við einn stjórn­mála­mann, öðrum frem­ur. Það er Merkel. Hún mætti honum ein á fund­um, eins og hún er sögð gjarnan gera. Tal­aði rúss­nesku reiprenn­andi og réð við sjálf­stæðar grein­ingar á öllum við­fangs­efn­um. Hún er eðl­is­fræð­ingur og stærð­fræð­ingur að mennt, og var hlað­inn verð­launum allan sinn náms­fer­il, sem meðal ann­ars teygði sig um tíma til Rúss­lands. Það sem hræddi Pútín mest var það að hún þekkti hugs­un­ar­hátt­inn í Aust­ur-­Evr­ópu, að því er hann sagði trún­að­ar­fólki sínu, sem Myers fjallar um. Merkel var árið 1989 tals­maður lýð­ræð­is­sinna í Aust­ur-Þýska­landi og eign­að­ist óvini í gömlu sov­ét­blokk­inni á þeim tíma.

Obama var klókur að festa sig við hana, á þessum tíma. Og þetta skipti máli fyrir Ísland. Hann lýsti henni sem nýjum leið­toga hins frjáls heims, eins og frægt varð, eftir að Trump hafði unnið kosn­ing­arnar í Banda­ríkj­un­um, í nóv­em­ber 2016.

Ísland hagn­að­ist á „bylm­ings­höggi“ gagn­vart Rússum

Á þeim tíma þegar olíu­verðið hrundi skyndi­lega var efna­hagur Íslands tek­inn að vaxa og kom þessi hraða olíu­verðs­lækkun eins og himna­send­ing inn í hag­kerf­ið. 

Verðsveiflur á olíu hafa verið miklar, á undanförnum árum.Flug­fé­lög voru í mun betri stöðu til að bæta við leiðum og koma þannig Íslandi enn frekar inn á ferða­þjón­ustu­kortið í heim­in­um. Óhætt er að segja að vöxtur í ferða­þjón­ust­unni hafi ýtt undir vöxt á Íslandi almennt. Á árunum 2014 til 2017 fjölg­aði árlegum komum ferða­manna til Íslands um meira en 100 pró­sent. Tæp­lega 960 þús­und komu til lands­ins 2014 en um 2,2 millj­ónir árið 2017. Mesta vaxt­ar­skeið ferða­þjón­ust­unnar var á þessu tíma­bili hrað­lækk­andi olíu­verðs.

Þetta gjör­bylti íslenska efna­hagn­um, enda stærð­irnar miklar fyrir ríki sem er aðeins með um 200 þús­und manns á vinnu­mark­aði. Fjár­magns­höft leiddu líka til þess að miklir pen­ingar voru í hag­kerf­inu sem kyntu undir eigna­verði og almennum upp­gangi. Mesta fast­eigna­verðs­hækkun í heim­inum var á Íslandi á þessum tíma og mæld­ist mest 23 pró­sent á vor­mán­uðum í fyrra. Betur gekk líka að hemja verð­bólgu­draug­inn þegar olían féll.

Ógnir upp­sveifl­unnar

Olíu­verð hefur hækkað hratt að und­an­förnu og það hefur leitt til þreng­inga í hag­kerf­inu á Íslandi. Flug­fé­lögin eru í vand­ræð­um, eins og fall Pri­mera Air er til marks um. Icelandair og WOW Air, sem eru saman með 80 pró­sent mark­aðs­hlut­deild á Kefla­vík­ur­flug­velli, eru bæði að glíma við erfitt rekstr­ar­um­hverfi og fátt bendir til ann­ars en að þannig verði það áfram. Hag­ræð­ing er í kort­unum og ein­hver kólnun í ferða­þjón­ust­unni. Þróun olíu­verðs­ins er þarna í lyk­il­hlut­verki.

Það er í takt við valda­bröltið í alþjóða­stjórn­mál­unum und­an­farin ár, að meg­in­or­sökin fyrir hækkun olíu­verðs­ins er af mörgum talin vera stefnu­breyt­ing Don­alds Trumps í mál­efnum Írans. Við­skipta­þving­unum er nú beitt og Íran­sam­komu­lag­ið, sem átti að draga úr ógn kjarn­orku­vopna, hefur verið sett ofan í skúffu.

Olía frá Íran kemst ekki á markað og því hækkar verð­ið. Trump er sagður hringja í Salman Arab­íukón­ung og heimta aukna fram­leiðslu, til að lækka olíu­verð. Pútin sjálf­ur, lét hafa eftir sér í gær, sam­kvæmt frá­sögn PBS, að ástæðan fyrir verð­hækk­un­inni væri aug­ljósa Banda­ríkj­unum að kenna, vegna stefnu­breyt­ing­ar­innar gagn­vart Íran.

Þessi stefnu­breyt­ing er nú að reyn­ast Íslandi illa. Eins og dæmin sanna þá skipta straumar og stefnur í alþjóða­stjórn­málum miklu máli fyrir Ísland og það á svo sann­ar­lega við um það tíu ára tíma­bil sem liðið er frá falli fjár­mála­kerf­is­ins. Framundan eru krefj­andi ár þar sem meðal ann­ars mun reyna á kænsku íslenskra stjórn­valda við að greina áhrifin af tolla­stríði Banda­ríkj­anna og Kína. 

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira úr sama flokkiLeiðari