Kvíðinn og samningarnir

Þorsteinn Vilhjálmsson segir að tekjuöflun hins opinbera sé orðin of lítil og starfsemi ríkis og sveitarfélaga svelt um of. Sköttum sé ekki nægilega beitt til tekjujöfnunar og að hátekjuskatt mætti nota á margan hátt til hagsbóta fyrir samfélagið í heild.

Auglýsing

Til skamms tíma var tekjum Íslend­inga svo háttað að fáir höfðu mjög veru­legar tekjur miðað við allan fjöld­ann, og hlutur þeirra tekju­háu í heild­ar­tekjum lands­manna var hverf­andi; hafði lítil áhrif á afkomu þjóð­ar­bús­ins. Á þeim tíma var eðli­legt að menn teldu að kjara­samn­ingar -- sem réðu þá tekjum flestra launa­manna -- hefðu úrslita­á­hrif á afkomu þjóð­ar­bús og að skattar á þær tekjur vægju þungt í afkomu rík­is­sjóðs. Fjár­magnstekjur voru auk­in­heldur litlar og hálar í hendi eins og lax­inn, vegna verð­bólg­unnar sem ríkti hér ára­tugum sam­an.

Bæði málsvarar vinnu­veit­enda og hag­fræð­ingar lands­manna beittu þessum rökum óspart í umræðum um kjara­samn­inga. Ann­ars vegar var sagt að þjóð­ar­búið þyldi ekki hærri launa­greiðslur til almennra launa­manna og hins vegar að til­gangs­laust væri að hækka skatta hinna ríku af því að þeir væru svo fáir.

En nú eru aðrir tím­ar.

Auglýsing
Þannig ráða kjara­samn­ingar ekki lengur úrslitum um tekjur stórra hópa. Margir sem þó geta kall­ast launa­menn hafa meiri laun en samn­ingar segja til um og til við­bótar tals­verðar fjár­magnstekj­ur. Og tekjur hjá eig­endum og stjórn­endum fyr­ir­tækja -- bæði svo­nefnd laun, fjár­magnstekjur og alls konar sporslur -- hafa þró­ast langt umfram tekjur almennra launa­manna, auk þess sem þessi hópur leggur sig mjög fram um að hag­ræða tekjum sínum þannig að skattar af þeim verði sem minnst­ir. Jafn­framt hefur þessi hópur stækkað og hlutur hans er því engan veg­inn lengur hverf­andi þegar horft er á heild­ar­mynd­ina.

Við sáum glöggt merki um upp­haf þess­arar þró­unar þegar þau boð voru látin út ganga á árunum fyrir hrun að einn hrun­verj­inn hefði haft 30 millj­arða í árs­tekj­ur. Senni­lega hafa fáir skilið þau skila­boð til hlít­ar, en þau þýða að árs­tekjur eins manns hefðu dugað til að greiða hverju manns­barni á Íslandi um það bil 100 þús­und krónur --- eða 6 þús­und fátæk­lingum 5 millj­ónir hverj­um. -- Þetta var þannig eitt fyrsta dæmið um að tekju­öflun hinna ríku var farin að skipta veru­legu máli í þjóð­ar­bú­inu -- gjáin var byrjuð að breikka.

------------------------

Tekju­mynstur þjóð­ar­innar hefur ger­breyst á síð­ustu ára­tug­um. Aldr­að­ir, öryrkjar og annað fátækt fólk situr eftir með skarðan hlut en hinir ríku verða enn rík­ari og tekjur þeirra vega nú miklu þyngra í þjóð­ar­bú­inu en áður var.

-------------------------

Við þessa nýju mynd bæt­ist að málsvari hinna ríku -- Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn -- hefur lengst af stýrt skatta­kerf­inu, leynt eða ljóst, þannig að skattar lág­tekju­fólks hafa hækkað hlut­falls­lega meira en ann­arra, og skattar á þá ríku hafa hins vegar verið í skötu­líki, til dæmis miðað við löndin kringum okk­ur. Skatta­kerfið hefur þannig verið notað til að skapa enn meiri ójöfnuð en áður í nettó­tekjum eftir skatt.

Skattar í heild hafa heldur ekki auk­ist eins og þörf hefði verið á, til dæmis til að að við héldum í við nágranna­löndin í ýmiss konar opin­berri þjón­ustu. Þess vegna er það næstum dag­legt brauð að opin­berar stofn­anir kvarta yfir því að þurfa að skerða þjón­ustu sína þó að almenn­ingur í land­inu kalli eftir henni hástöfum og hafi metnað til að efla hana. Þetta á bæði við um sam­göngu­kerf­ið, vel­ferð­ar­kerf­ið, heil­brigð­is­kerfið og skóla­kerf­ið.

Eitt nýjasta dæmið um fljótræði af þessum toga er stytt­ing fram­halds­skól­ans sem var afurð nið­ur­skurð­ar­kredd­unn­ar, svo van­hugsuð að öfl­ugir og virtir skólar hafa þrá­ast við að fram­kvæma hana, enda var þar ein­göngu verið að hugsa um ímynd­aðan fjár­hags­legan ávinn­ing sem kemur vit­an­lega bara niður ann­ars stað­ar. Von­andi verður önnur Lilja kveðin fljót­lega.

Á bak við þrástef nið­ur­skurð­ar­ins glittir í annan draug nýfrjáls­hyggj­unn­ar, einka­væð­ing­una sem er oft líka kölluð einka­vina­væð­ing (kært barn á sér mörg nöfn, segja Dan­ir). Reynsla síð­ustu ára­tuga vísar okkur þó skýrt og skor­in­ort í hina átt­ina því að einka­væð­ing­unni fylgir enn meiri spill­ing og sóun en í opin­berum rekstri.

-----------------

Tekju­öflun hins opin­bera er orðin of lítil og starf­semi ríkis og sveit­ar­fé­laga svelt um of. Sköttum er ekki nægi­lega beitt til tekju­jöfn­un­ar. Hátekju­skatt mætti nota á margan hátt til hags­bóta fyrir sam­fé­lagið í heild.

---------------

Óvenju mikil spenna ríkir nú í aðdrag­anda kjara­samn­inga. Kröfur verka­lýðs­hreyf­ing­ar­innar gera þó ekki annað en að end­ur­spegla það ástand sem hér var lýst. Hreyf­ingin bendir með góðum rökum á var­huga­verða þróun síð­ustu tveggja til þriggja ára­tuga og vill að hún verði stöðvuð og henni snúið við þannig að launa- og skatta­mál hér á landi fær­ist í átt til sama horfs og ríkir á hinum Norð­ur­lönd­un­um, og ýmsar aðrar þarfar breyt­ingar mundu þá fylgja í kjöl­far­ið, svo sem bætt heild­ar­lífs­kjör lág­launa­fólks, aldr­aðra og öryrkja. Mörgum er von­andi ljóst að þessar kröfur snúa að breyttri skipt­ingu kök­unnar sem kallað er, en gera ekki ráð fyrir því að allir fái sömu hlut­falls­legu hækkun tekna. Ef slíkt mundi ger­ast yrði það allt­ént ekki í boði verka­lýðs­hreyf­ing­ar­inn­ar. Áhyggjur af ein­hvers konar óvið­ráð­an­legum koll­steypum eiga því ekki að bein­ast að henni.

Auglýsing
Lítum nánar á nokkur atriði í fram­komnum kröf­um.

Ein veiga­mesta krafan er sú að mark­tækt átak verði gert í hús­næð­is­málum með bygg­ingu íbúð­ar­hús­næðis sem henti ungu og efna­litlu fólki, hvort sem er til leigu eða eign­ar. Miklu varðar að byggt verði sem mest af leigu­hús­næði í félags­legri eigu, án þess að græðgi eig­enda komi við sögu. Áður ríkti sú stefna að hús­næði íslenskra fjöl­skyldna ætti að vera sem mest í eigu þeirra, en sú sér­eign­ar­stefna beið gjald­þrot í hrun­inu þegar verð­mæti hús­næðis lækk­aði stórum en skuldir héldu áfram að hækka eða stóðu í stað. Vert er að taka eftir því að hag­fræð­ingar lands­ins virð­ast ekki amast við áhrifum þess­arar kröfu verka­lýðs­hreyf­ing­ar­innar á þjóð­ar­búið enda er hún aug­ljós­lega til góðs, ekki síst ef sam­dráttur verður í atvinnu­líf­inu að öðru leyti.

Önnur hávær krafa er að undið verði ofan af því órétt­læti í skatta­kerf­inu sem lýst var hér á undan og hefur vaxið á fjós­bit­anum við bak­dyrn­ar, án þess margir tækju eftir því aðrir en þeir sem vildu hafa það svo. Þessi krafa er vissu­lega lík­leg til að valda nokkrum skylm­ingum en hún er hins vegar engan veg­inn lík­leg til þess að skapa neinn usla í þjóð­ar­bú­inu.

Mörgum hefur orðið star­sýnt á kröfur Starfs­greina­sam­bands­ins um tals­verða hækkun lág­marks­launa, og ýmsir vilja gera mikið úr áhrifum þeirra á þjóð­ar­bú­ið. Mönnum yfir­sést þá í fyrsta lagi að ekki er gert ráð fyrir að settu marki verði náð á auga­bragði, heldur á þremur árum eða svo. Í öðru lagi þurfa menn að taka til greina að miðað er við fasta krónu­tölu­hækkun í öllum launa­stig­anum en ekki pró­sentu­hækkun eins og yfir­leitt hefur tíðkast hingað til. Þessi breyt­ing sætir tíð­indum í sögu íslenskrar verka­lýðs­hreyf­ingar og það væri mikið gæfu­spor ef takast mætti að við­hafa þessa aðferð í kjara­samn­ing­um, þó ekki væri nema einu sinni í leið­rétt­ing­ar­skyni.

-----------------

EF rík­is­stjórnin lætur til sín taka í kjara­málum eins og henni ber, til jöfn­uðar og sann­girni, þá þurfum við engu að kvíða.

-----------------

Að lokum vil ég biðja les­and­ann að hugsa sig um tvisvar áður en hann tekur undir með þeim sem ala á svart­sýni vegna hug­mynda verka­lýðs­hreyf­ing­ar­innar um kom­andi kjara­samn­inga. Í þessum hug­myndum er margt að finna sem horfir til betri vegar í sam­fé­lag­inu almennt og sætir tíð­indum miðað við fyrri tíma. En vissu­lega skiptir miklu að málsvarar rík­is­valds­ins þekki sinn vitj­un­ar­tíma og komi að samn­inga­borð­inu með upp­byggi­legum hætti, ekki síst í hús­næð­is- og skatta­mál­um. EF rík­is­stjórnin er til­búin að leggja sitt af mörkum til að draga úr ójöfn­uði og leið­rétta mis­tök síð­ustu ára­tuga, þá þurfum við engu að kvíða.

----------------

Höf­undur er pró­fessor emeritus í eðl­is­fræði og vís­inda­sögu.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Páll Hermannsson
Sundabraut og Sundahöfn
Kjarninn 22. nóvember 2019
Samruninn bjargaði Hringbraut frá þroti
Hringbraut var á leið í þrot og því bjargaði samnruninn við Torg, útgáfufélags Fréttablaðsins, því sem bjargað varð.
Kjarninn 22. nóvember 2019
Kraumandi óánægja hjá starfsfólki Hafró
Starfsfólk Hafrannsóknarstofnunar hefur miklar áhyggjur af því að hagræðing hjá stofnuninni muni höggva í kjarnastarfsemi stofnunarinnar.
Kjarninn 22. nóvember 2019
Þóra Sveinsdóttir
Eru konur kannski menn?
Kjarninn 22. nóvember 2019
Ilia Shumanov
Hægt að lágmarkað skaðann vegna peningaþvættis með ákveðnum skrefum
Aðstoð­ar­fram­kvæmda­stjóri Rúss­lands­deildar Tran­sparency International mun á umræðufundi í dag fjalla um hvernig alþjóð­legir hringir séu oft­ast einu skrefi á undan yfir­völdum og hvert hlut­verk milli­liða sé í pen­ingaþvætti.
Kjarninn 22. nóvember 2019
Risatogarinn Heineste kyrrsettur
Yfirvöld í Namibíu hafa ákveðið að kyrrsetja risatogarann Heineste sem er í eigu félags í Namibíu sem Samherji á hlut í, samkvæmt RÚV.
Kjarninn 22. nóvember 2019
Miðflokkurinn með 16,8 prósent – Sjálfstæðisflokkur með 18,1 prósent
Sjálfstæðisflokkurinn missir þrjú prósentustig af fylgi milli kannana og hefur aldrei mælst lægra. Miðflokkurinn tekur það fylgistap til sín.
Kjarninn 22. nóvember 2019
Blása til mótmæla – Vilja að Kristján Þór segi tafarlaust af sér
Boðað er til mótmæla á morgun, laugardag, en helstu kröfur mótmælenda eru að sjávarútvegsráðherra segi af sér embætti, Alþingi lögfesti nýja og endurskoðaða stjórnarskrá og að arður af nýtingu sameiginlegra auðlinda landsmanna renni í sjóði almennings.
Kjarninn 22. nóvember 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar