Stjórnarsamstarf kyrrstöðunnar

Varaformaður Viðreisnar skrifar um stöðu mála í íslenskum stjórnmálum í lok árs.

Auglýsing

Kafla­skil eru að verða í íslensku efna­hags­lífi eftir upp­gangsár síð­ustu ára. Framundan eru tals­verðar efna­hags­legar og póli­tískar áskor­an­ir. Krónan hefur gefið eftir og verð­bólgan er komin á kreik. Gjald­mið­ill­inn er myllu­steinn íslenskra heim­ila og fyr­ir­tækja og kostn­að­ur­inn við hann er ekki lengur ásætt­an­leg­ur. Spurn­ingin er ekki hvort við eigum að skipta um gjald­miðil heldur hvers vegna við ættum að halda í krón­una? En rík­is­stjórnin hefur valið leið strúts­ins. Hún horfir fram hjá stærsta efna­hags­lega vanda­máli þjóð­ar­innar og hefur engar lausnir fram að færa. Sam­starf fram­sókn­ar­flokk­anna þriggja gengur enda út á kyrr­stöðu – að standa vörð um óbreytt ástand.

Ég held að árið 2018 fari almennt í sögu­bæk­urnar sem alveg ágætis ár fyrir okkur Íslend­inga. Við stöndum vel á alla þá mæli­kvarða helsta sem við notum til við­mið­unar um vel­megun okkar og ham­ingju. Á und­an­förnum árum hefur kaup­máttur okkar auk­ist mikið og almennur upp­gangur ríkt í efna­hags­líf­inu. Við erum meðal ham­ingju­söm­ustu þjóða heims og hvergi mælist jafn­rétti meira en hér. Okkur hefur fjölgað mikið og erum orðin alþjóð­legra, fjöl­breytt­ara og skemmti­legra sam­fé­lag eftir sögu­lega fjölgun inn­flytj­enda á und­an­förnum árum.

Þótt árið hafi verið í flesta staði gott mark­aði það um leið efna­hags­leg kafla­skil. Eftir mik­inn og sam­felldan hag­vöxt und­an­farin 8 ár birt­ast nú ótví­ræð merki víða í sam­fé­lag­inu að tekið sé að hægja á. Fréttum af upp­sögnum fyr­ir­tækja á starfs­fólki hefur farið fjölg­andi og ef marka má kann­anir meðal stjórn­enda má vænta frek­ari upp­sagna á kom­andi ári. WOW lenti í alvar­legum rekstr­ar­vanda og þótt útlit virð­ist fyrir að tek­ist hafi að koma flug­fé­lag­inu fyrir vind verður starf­semi þess tals­vert umfangs­minni á næsta ári með til­heyr­andi áhrifum á ferða­þjónstuna. Auk­innar svart­sýni gætir enda í atvinnu­líf­inu og hafa stjórn­endur fyr­ir­tækja ekki verið svart­sýnni frá því fyrir hrun. Það virð­ist ljóst að við getum ekki vænst við­líka efna­hags­upp­gangs á næsta ári og und­an­farin ár hafa fært okk­ur.

Auglýsing

Árið 2018 var líka árið sem blessuð krónan minnti á sig að nýju. Eftir að hafa verið svo stór og sterk innan veggja gjald­eyr­is­hafta allt frá hruni byrj­aði krónan að falla þremur mán­uðum eftir afnám þeirra og hefur verið að veikj­ast jafnt og þétt síð­an. Annar góð­kunn­ingi, verð­bólgu­draug­ur­inn, minnti líka á sig á þessu ári. Eftir fjög­urra ára verð­stöð­ug­leika rauk verð­bólgan af stað í haust og er nú að nálg­ast 4%. Lík­legt verður að telja að verð­bólga verði tals­verð á næsta ári líka. Spá Hag­stof­unnar gerir ráð fyrir tæpum 4% og stjórn­endur fyr­ir­tækja búast við svip­aðri hækkun verð­lags. Krón­an, sem rík­is­stjórnin telur öllum öðrum gjald­miðlum fremri, mun því vænt­an­lega rýra kaup­mátt okkar með kunn­ug­legum hætti á næsta ári. Ekki að því hafi verið bæt­andi við þá rúmu 200 millj­arða króna sem hún kostar okkur í vaxta­á­lag á hverju ári.

Slæmar fréttir fyrir eyðslu­freka kyrr­stöðu­stjórn

Þetta eru ekki góðar fréttir fyrir rík­is­stjórn­ina. Flokk­arnir sem að henni standa sam­ein­uð­ust um kyrr­stöðu. Að standa vörð um óbreytt ástand. Yfir þá stað­reynd er síðan breitt með áformum um stór­aukin rík­is­út­gjöld. Blásið skuli til stór­sóknar í vel­ferð­ar- og mennta­málum svo dæmi séu tek­in. Engin árang­ur­svið­mið hafa þó verið skil­greind önnur en útgjalda­aukn­ingin sjálf. Það end­ur­speglar full­komið ábyrgð­ar­leysi í með­ferð á sköttum almenn­ings. Þau kafla­skil sem nú hafa orðið í efna­hags­líf­inu mun hins vegar valda rík­is­stjórn­inni miklum vanda í að efna stóru útgjalda­lof­orðin sam­hliða fyr­ir­heitum um óbreytta eða lægri skatta. Þessi vandi hefur þegar komið fram. Spár um aukna verð­bólgu á næsta ári leiddu til nið­ur­skurðar í fram­lögum til öryrkja og eldri borg­ara sem og til upp­bygg­ingar í heil­brigð­is­kerf­inu. Þessir liðir voru skornir niður um 7 millj­arða króna á milli 1. og 2. umræðu fjár­laga. Pen­ingarnir reynd­ust ekki vera til. Á sama tíma var hins vegar lögum um veiði­gjöld breytt sem leiddu af sér 4 millj­arða lækkun á tekjum rík­is­sjóðs. Þarna kom for­gangs­röðun rík­is­stjórn­ar­innar ber­lega í ljós. Sér­hags­mun­irnir réðu för og vel­ferð­ar­kerfið fékk að blæða.

Stjórn­ar­sam­starfið hefur hins vegar verið fremur tíð­inda­lítið á þessu ári ef frá eru talin fyrr­nefnd útgjalda­á­form og lækkun veiði­gjalda. Það hefur í sjálfu sér ekki verið mikil póli­tík í þess­ari stjórn og flest þau mál sem fram hafa komið verið inn­leið­ing á EES gerðum og emb­ætt­is­manna­mál sem ágæt sam­staða hefur verið um í þing­inu. Það skýrir einna helst hversu vel þing­inu hefur gengið að halda starfs­á­ætl­un. Þessi rík­is­stjórn er ef til vill mun sam­stillt­ari en af er lát­ið. Hún sam­ein­ast nefni­lega í nokk­urs konar þjóð­ern­isí­haldi. Óbreytt ástand skuli ríkja í gjald­miðla­málum enda sé íslenska krónan eins konar ofur­mynt. Óbreytt land­bún­að­ar­stefna, þótt hún hafi skilað okkur einu hæsta mat­væla­verði í Evr­ópu, enda er íslenska lambið best í heimi (um það erum við auð­vitað öll sam­mála – sum okkar ósátt við verð­mið­ann). Síð­ast en ekki síst verði að slá skjald­borg um útgerð­ina í land­inu og lækka veiði­gjöldin enda sé hún á von­ar­völ. Sú rök­semda­færsla stendur óhögguð þó svo arð­semi grein­ar­innar hafi verið mun betri en flestra ef ekki allra ann­arra atvinnu­greina hér á landi og umfang fjár­fest­inga útgerð­ar­fyr­ir­tækja í óskyldum atvinnu­greinum sé farið að minna óþyrmi­lega á gamla Kol­krabbann.

Hvenær er nóg kom­ið?

Þrátt fyrir að margt hafi tek­ist hér ein­stak­lega vel á und­an­förnum árum búum við enn við sömu grunn­veik­leik­ana í efna­hags­líf­inu og fyrir hrun. Óstöðugan gjald­mið­il, mjög sveiflu­kennt hag­kerfi og meiri verð­bólgu en aðrar þjóðir eiga að venj­ast. Ábyrgð stjórn­mála­manna þegar kemur að versn­andi horfum í efna­hags­líf­inu er því mik­il. Þótt við sköpum ekki störfin berum við ábyrgð á þeirri efna­hags­um­gjörð sem atvinnu­lífi og heim­ilum er búin. Við eigum þar ærið verk­efni fyrir höndum en það þarf fram­sýni og kjark til að takast á við þær áskor­anir sem eru framund­an. Þann kjark og þá sýn skortir þessa rík­is­stjórn hins veg­ar.

Það gleym­ist gjarnan í umræðu um efna­hags­mál að við erum eitt sveiflu­kenndasta hag­kerfi hins vest­ræna heims og höfum verið um ára­tuga skeið. Þrátt fyrir ítrek­aðar stað­hæf­ingar stjórn­mála­manna um hið gagn­stæða vöxum við ekk­ert hraðar en aðrar þjóðir sem við viljum bera okkur saman við. Lands­fram­leiðsla okkar er í dag svipað hlut­fall af lands­fram­leiðslu hinna Norð­ur­land­anna og hún hefur verið að með­al­tali und­an­farin 30 ár. Hið sama á við í sam­an­burði við ríki ESB, Banda­ríkin eða með­al­tal OECD ríkj­anna. Vöxt­ur­inn hér er miklu sveiflu­kennd­ari. Upp- og nið­ur­sveiflur öfga­kennd­ari. En vöxt­ur­inn er ekk­ert meiri til lengri tíma lit­ið.

Krónan okkar er heldur ekki að hjálpa okk­ur. Hún er brot­hætt og gríð­ar­lega sveiflu­kennd örmynt sem magnar frekar hag­sveifl­una hér á landi en að jafna hana. Þegar efna­hags­lífið er á upp­leið og hagur okkar vænkast styrk­ist krónan jafn­an. Með vind­inn í bak­inu vegnar henni vel og kaup­máttur okkar eykst enn frek­ar. Upp­sveiflan verður sterk­ari fyrir vik­ið. Þegar á móti blæs hins vegar veik­ist krónan og kaup­máttur okkar rýrn­ar. Nið­ur­sveiflan verður dýpri. Að auki kostar krónan stór­fé. Vextir eru hér að jafn­aði 4-5% hærri en í nágranna­löndum okk­ar. Það kostar heim­il­in, fyr­ir­tækin og hið opin­bera meira en 200 millj­arða króna í við­bót­ar­vexti á hverju ári. Þá er ýmis kostn­aður ótal­in. 700 millj­arða gjald­eyr­is­vara­forði kostar um 30 millj­arða á ári. Við  greiðum 6 millj­arða í við­bót­ar­gjald­eyr­is­á­lag til korta­fyr­ir­tækj­anna. Því til við­bótar kemur síðan alger skortur á sam­keppni á banka­mark­aði þar sem eng­inn erlendur banki vill starfa á þessu agn­arsmáa mynt­svæði. Síð­ast en ekki síst má ekki gleyma þeim kostn­aði sem öllum sveifl­unum fylgja fyrir atvinnu­líf­ið. Fyr­ir­tækin sem aldrei komust á legg eða flúðu land vegna óstöð­ug­leik­ans. Fjár­fest­ing­arnar sem ekki var ráð­ist í vegna hás vaxta­kostn­aðar og svo mætti lengi áfram telja.

Er krónan þess virði? Stutta svarið er nei!.  Upp­taka ann­ars gjald­mið­ils er eitt stærsta tæki­færi okkar til að bæta stöðu heim­il­anna og auka sam­keppn­is­hæfni íslensks atvinnu­lífs. Stjórn­völd kjósa hins vegar að stinga höfð­inu í sand­inn og neita að horfast í augu við þann vanda sem krónan skap­ar. Spurn­ingin er ekki lengur hvort við eigum að skoða upp­töku ann­ars gjald­mið­ils. Spurn­ingin er miklu fremur af hverju í ósköp­unum ættum við að nota krón­una áfram, eftir allt sem á hefur gengið og allan þann kostnað sem hún hefur valdið heim­ilum og fyr­ir­tækjum í land­inu.

Lýð­ræðið á í vök að verj­ast

En það er ekki bara á sviði efna­hags­mála sem vert er að hafa áhyggjur af stöðu mála. Upp­gangur þjóð­ern­ispoppúl­isma í Banda­ríkj­unum og um alla Evr­ópu er mikið áhyggju­efni. Saga þriðja ára­tugar síð­ustu aldar kennir okkur hversu mikil ógn slík þróun er fyrir lýð­ræð­is­sam­fé­lög. Lýð­ræð­is­vísi­tala tíma­rits­ins Economist hefur farið stöðugt lækk­andi í meira en ára­tug. Lýð­ræð­is­ein­kunn rúm­lega helm­ings þeirra 167 ríkja sem tíma­ritið fylgist með lækk­aði á milli ára. Það þarf ekki annað en horfa til þró­un­ar­innnar í Banda­ríkj­un­um, Rúss­landi, Pól­landi, Ung­verja­landi eða Tyrk­landi til að sjá þá ógn sem steðjar að lýð­ræð­inu.

Auk­inn ójöfn­uður og óvissa í efna­hags­líf­inu sam­hliða þverr­andi trausti almenn­ings á stjórn­málum hefur leitt til valda leið­toga sem ala á ótta og sund­ur­lyndi. Þeir aðhyll­ast ein­angr­un­ar­hyggju. Sækja í átök við nágranna­þjóðir til að sýna mátt sinn og meg­in. Lýð­ræð­inu og lýð­ræð­is­legum stofn­unum sýna þeir hins vegar afar tak­mark­aða virð­ingu. Til­burðir þeirra eru hinir sömu og til­burðir ein­ræð­is­herra í gegnum sög­una.

Lýð­ræðið er langt í frá full­komið stjórn­skipu­lag en það er svo sann­ar­lega mun betra en hvað annað fyr­ir­komu­lag sem reynt hefur ver­ið. Lýð­ræðið tryggir best almenn mann­rétt­indi, vel­ferð og jöfnuð og ekki síst jöfn tæki­færi. Ekk­ert veitir stjórn­mála­mönnum meira aðhald en almennur kosn­inga­rétt­ur. En lýð­ræðið eitt tryggir ekki ofan­greinda þætti. Öll þau lönd sem að ofan eru nefnd glíma t.d. við tals­verðan og vax­andi efna­hags­legan ójöfnuð þó svo þau telj­ist búa við lýð­ræð­is­legt stjórn­skipu­lag. Mann­rétt­indi telj­ast heldur ekki sér­lega trygg í mörgum þeirra og oftar en ekki bein­línis alið á for­dómum og þjóð­fé­lags­hópum att sam­an. Það er einmitt við slíkar aðstæður sem þjóð­ern­ispoppúl­ismi fær best þrif­ist.

Þótt staðan hér á landi sé allt önnur og betri er þessi þróun okkur holl áminn­ing. Þótt margt hafi gengið okkur í hag­inn á und­an­förnum árum hefur ekki tek­ist að end­ur­reisa traust á stjórn­mál­unum eftir hrun. Þrátt fyrir að sett hafi verið lög um aukið gagn­sæi í starf­semi og fjár­málum stjórna­mála­flokka, hags­muna­skrán­ing ráð­herra og þing­manna bætt til muna og þing­mönnum og ráð­herrum settar siða­regl­ur, ríkir enn mikið van­traust í garð stjórn­mál­anna. Upp­á­koman í kringum svo­nefnt Klaust­urs­mál er heldur ekki til þess fallin að ala á trausti.

Það tekur nefni­lega langan tíma að byggja upp traust að nýju og það gerum við best með athöfnum en ekki orð­um. Og þar er ábyrgð okkar stjórn­mála­manna hvað mest.



Rakel Guðmundsdóttir
Sumt þarf að banna
Leslistinn 15. janúar 2019
Brexit-samningi May hafnað í breska þinginu
Næstu skref í Brexit-málinu eru óljós. Vantrausttillaga er líkleg.
Kjarninn 15. janúar 2019
Norski bankinn DNB hefur verið álitinn besti kosturinn
DNB bankinn norski, þar sem norska ríkið er stærsti eigandi, hefur þó nokkra stóra viðskiptavini hér á landi. Ef Íslandsbanki verður seldur þykir hann spennandi kostur sem kaupandi.
Kjarninn 15. janúar 2019
ÚR kærir ákvörðun Fiskistofu til ráðuneytis
Útgerðarfélag Reykjavíkur segir að allt verði gert til að hnekkja ákvörðun Fiskistofu.
Kjarninn 15. janúar 2019
Sara Dögg Svanhildardóttir
Birtir til í Garðabæ
Kjarninn 15. janúar 2019
Gylfi Arnbjörnsson, fyrrverandi forseti ASÍ.
Gylfi Arnbjörnsson sækir um stöðu ráðuneytisstjóra
Fyrrverandi forseti Alþýðusambands Íslands sækir um stöðu ráðuneytisstjóra í heilbrigðisráðuneytinu.
Kjarninn 15. janúar 2019
Mögu­leg­ar laga- og reglu­breyt­ing­ar ræddar á fundi for­sæt­is­nefnd­ar
Samkvæmt forseta Alþingis voru mögu­leg­ar laga- og reglu­breyt­ing­ar ræddar á fundi for­sæt­is­nefnd­ar í gær til þess að Klausturmálið kom­ist í far­veg. Sú umræða verður tek­in áfram á fundi þing­flokks­formanna í dag.
Kjarninn 15. janúar 2019
Karl Gauti Hjaltason, Inga Sæland og Ólafur Ísleifsson
Ríkisendurskoðandi tjáir sig ekki um fundinn við Ólaf og Karl Gauta
Ríkisendurskoðandi er trúnaðarmaður Alþingismanna og getur því ekki gefið upp hvort Ólafur Ísleifsson og Karl Gauti Hjaltason, fyrrverandi þingmenn Flokks fólksins, hafi átt fund með embættinu á síðasta ári um fjármálastjórnun Ingu Sæland.
Kjarninn 15. janúar 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar