Ár öfganna

Auglýsing

Video killed the radio star sungu The Bugg­les í mínu ung­dæmi, en sáu ekki fyrir end­ur­reisn hins tal­aða orðs í hlað­vörpum nútím­ans. In my mind and in my car, we can't rewind we've gone to far, reynd­ist ekki alveg rétt mat. Texta­höf­undar höfðu ekki hug­mynd um að árið 2018 yrði Vera Ill­uga­dóttir stjarna fyrir það að tala við hlust­endur sína um hin ýmsu hugð­ar­efni. Inter­net­ið, með öllum sínum mögu­leikum á því að útvarpa skoð­un­um, gaf fólki um allan heim rödd. Allt í einu gátum við talað saman þvert yfir stiga­ganga, borg­ar­hverfi, lands­hluta, landa­mæri. Við gátum sagt heim­inum hvað okkur fannst um hitt og þetta. Og hlust­að. Svar­að. Hugs­að. Hlustað meira. Svarað aftur og farið svo að sjóða ýsu og kart­öflur í mat­inn. Rök­ræðan varð eðli­legur hluti hins dag­lega lífs, við byrj­uðum mið­viku­dags­morgna á að kanna hvað þessi eða hinn hefði um eitt­hvað að segja á Feis­búkk. Og mánu­dags­morgna. En svo er eins og við höfum hætt að hlusta. Við urðum eins og kall­inn á kass­anum sem finnst ekk­ert mik­il­væg­ara en að koma sínum skoð­unum á fram­færi, skoð­anir ann­arra skipta litlu sem engu.

Inter­netið drap rök­ræð­una. Nei, það er jafn röng full­yrð­ing og ótíma­bærar and­láts­fregnir af útvarps­stjörn­un­um. Inter­netið end­ur­skap­aði rök­ræð­una. Við búum við nýjan veru­leika, þar sem meira máli skiptir að koma á fram­færi skjótum og afdrátt­ar­lausum við­brögð­um, en að hlusta og hugsa áður en við töl­um. Þegar ég segi við, á ég við okkur öll, líka mig og aðra stjórn­mála­menn.

Hlustum meira

Ég hef löngum ferð­ast með minn kassa í gegnum líf­ið, komið honum hag­an­lega fyrir hér og þar og hafið upp raust mína. Talað yfir fólki, bæði í einka­lífi og á öðrum svið­um. Talið mínar skoð­anir stað­reynd­ir. Og ég get tal­að, úff, hvað ég get tal­að. Fólk hefur þurft að sitja undir steypiregni orða, þar sem ég útlista málin án þess endi­lega að hlusta mik­ið. Til hvers að hlusta, ef maður veit nákvæm­lega hvernig þetta allt saman er?

Auglýsing

Jú, maður á að hlusta af því að maður veit aldrei allt og sjaldn­ast nóg. Af því að manns eigin skoð­anir eru ekki endi­lega stað­reynd­ir. Af því að í raun er mik­il­væg­ara að kynn­ast skoð­unum ann­arra en að básúna sínar eig­in. Af því að sam­fé­lag á að byggj­ast upp á sam­ræðum og sam­kennd. Og af því að stjórn­mál án sam­ræðna, sam­fé­lag án rök­ræðna, felur í sér mikla hættu. Svo maður ger­ist dramat­ísk­ur.

Ég hef nefni­lega raun­veru­legar áhyggjur af stöðu stjórn­mála, ekki bara á Íslandi heldur mun víð­ar. Þar helst margt í hend­ur, en í grunn­inn byggir það allt á óþoli og kröfu um ein­fald­leika. Sam­fé­lög eru nefni­lega flókin og það borgar sig oft að huga vel að ákvörð­un­um. Við höfum í það minnsta skýrt dæmi um það í vestri að snöggsoðnar ákvarð­an­ir, sem til­kynnt er um á Twitt­er, eru ekki endi­lega góðar ákvarð­an­ir.

Þannig finnst mér vest­ræn stjórn­mál, íslensk þar með talið, verða æ yfir­borðs­kennd­ari. Við stjórn­mála­menn tölum æ meira í frösum og stað­reyndir urðu fyrsta fórn­ar­lamb­ið. Allt í einu varð ekk­ert mál að afneita því sem áður var sam­eig­in­legur grunnur að sam­tali. Fimm millj­arðar voru ekki lengur fimm millj­arð­ar, 5% eitt­hvað allt ann­að, hækkun varð lækk­un, tap varð að gróða og jafn­vel deilt um fjölda fólks sem ein­hvers nyti, allt eftir því hver talað hverju sinni. Eflaust hefur þetta alltaf verið til stað­ar, en mér finnst sem þetta hafi ágerst eftir hrun og það áger­ist bara. Það er eðli­legt að deila um hvort eitt­hvað sem gert er sé af hinu góða eða ekki, hvort áhrif séu nógu víð­tæk, hvort aðra leið hefði átt að fara. En ef við komum okkur ekki saman um þær stað­reyndir sem við byggjum skoð­anir okkar á, þá er stutt í að stað­reyndir verði jafn­gildar skoð­un­um. Við getum haft skoð­anir á stað­reynd­um, en gætum að því að með því að afneita stað­reynd­unum sjálfum opnum við á að óþægi­legar stað­reyndir séu bara fals­frétt­ir.

Og talandi um frétt­ir. Rekstr­ar­um­hverfi fjöl­miðla er þannig að æ minni tími gefst til að kafa ofan í yfir­lýs­ingar og gjörðir stjórn­mála­manna. Fyrir vikið hefur starf frétta­fólks orðið erf­ið­ara, það þarf að koma frétt­unum út og þar er oft og tíðum fyrst og fremst horf á magn. Status á Feis­búkk verður frétt, við­brögð ann­arra við honum að annarri frétt og svo bregst status­höf­und­ur­inn við sem verður að nýrri frétt. Of lít­ill tími er til þess að gera það sem áður var hin gullna regla fjöl­miðl­anna; að gera öllum sjón­ar­miðum skil í einni og sömu frétt­inni. Enn minni tími gefst til að setja sig ofan í ákvarð­anir stjórn­valda, sam­þykktir Alþing­is, að setja orð okkar stjórn­mála­fólks í sam­hengi (kannski hefur ein­hver á fjöl­miðlum tíma til að setja þessi orð mín í sam­hengi við eitt­hvað af því fjöl­marga sem ég hef áður sagt, ekki efa ég að þar finn­ist mót­sagn­ir).

Hvik­lyndi í kviksendi

Þetta helst í hendur við hvik­lyndi okkar sem birt­ist best í því kviksendi sem Feis­búkk er. Takt­ur­inn virð­ist vera sá að við hneyksl­umst og tjáum okkur með gíf­ur­yrð­um, úthrópum þennan eða hinn, fjöl­miðlar skrifa fréttir um hneykslan fólks, sem veldur nýrri hneykslan og svo kemur ný vika með nýju hneyksl­is­máli.

Þetta hefur áhrif á það hvernig við stjórn­mála­menn töl­um. Við pössum hvert ein­asta orð sem frá okkur kem­ur, gætum að svip­brigðum í þing­sal. Segjum við eitt­hvað nógu umdeilt megum við bóka hvirf­il­byl af töggum og statusum á Feis­búkk um það hvað við séum vont fólk sem hugsi bara um eigin rass­gat. Og af hverju svörum við þessu ekki öllu, þykj­umst við of góð til að vera í sam­tali á Feis­búkk? Ein­falda leiðin er að segja sem minnst, en á því ber víða í hinum vest­ræna heimi. Það örlar á þess­ari þróun hér, þó hún sé skammt á veg kom­in.

Lækin tifa létt um máða steina og við stjórn­mála­fólk lifum sífellt meira á því að sem flest læki við það sem við segj­um. Og ekki bara stjórn­mála­fólk, þannig tölum við orðið um stjórn­mál. Þum­al­l­inn er þung­ur, ræður oft og tíðum því hvað er á dag­skrá hverju sinni. Í þeim læk­leik er auð­velt að afbaka og skrum­skæla. Þannig mun fólk ekki eiga í neinum vand­ræðum með að taka ein­staka setn­ingar úr þessum pist­li, skella í gæsalappir og sýna fram á að þessi Kol­beinn vilji banna fólki að ræða um stjórn­mál. Eða hann vilji rit­stýra umræð­unni eða kveinki sér undan rök­ræð­um, hvað er eig­in­lega orðið um Vinstri græn! Slíkt mun fá mörg læk á næsta sam­fé­lags­miðli.

Hrað­inn er orðin aðal­kraf­an. Það þarf að setja út frétt strax. Við þurfum að hneyksl­ast strax og heimta aðgerðir strax. Fyrr á árinu gerðu Banda­ríkja­menn loft­árásir á valin skot­mörk í Sýr­landi um miðja nótt. Um hádeg­is­bil dag­inn eft­ir, á laug­ar­degi vel að merkja, var óþolið yfir við­bragðs­leysi orðið svo mikið að um það voru skrif­aðar frétt­ir. Enn hefur þessi ekki sagt neitt.  Krafa er um skjót við­brögð, við höfum ekki þol­in­mæði fyrir ígrundun og yfir­veg­un, slíkt er litið á sem svik og ving­uls­hátt. Á sama tíma viljum við að stjórn­mál verði fag­legri, en hneyksl­umst um leið á því að stjórn­mála­flokkar fái meiri stuðn­ing og köllum sjálftöku.

Mála­miðlun er dauði

Stjórn­mála­um­ræðan í þing­sal ein­kenn­ist síðan af því sem hér var lýst að ofan; svart er hvítt fyrir sum­um. Skiptir þá engu hvort við erum í stjórn eða stjórn­ar­and­stöðu. Heil­brigð­is­ráð­herra er viku­lega sak­aður um að drepa fólk og alltaf kemst það í fréttir og í umræð­una. Við stjórn­ar­liðar sökum stjórn­ar­and­stöð­una um hitt og þetta, stjórn­ar­and­staðan okkur um hitt og þetta. Og til­raunir til að ræða raun­veru­lega saman fara oft og tíðum fyrir lít­ið. Á dög­unum sagði ég í pontu að umræður um sjáv­ar­út­veg drægju fram það versta í öllu stjórn­mála­fólki, við sök­uðum hvert annað ýmist um að vera und­ir­lægjur útgerð­ar­innar eða að vilja byggð á lands­byggð­inni feiga. Dag­ur­inn var ekki lið­inn þegar einn þing­manna stjórn­ar­and­stöð­unnar afsagði orð mín þannig að þau hefðu aðeins átt við um stjórn­ar­and­stöð­una og sagði mig brokk­andi um á sið­ferði­legum háhesti. Ég skil hann vel, ég er í stjórn­ar­liðinu og hví ætti hann að hlusta á mig nema í gegnum hlust­un­ar­pípu and­stæðra hags­muna?

Skila­boðin eiga líka að vera skýr. Þetta er svona eða hinseg­in, það er eng­inn milli­veg­ur. Annað hvort er þetta gott eða slæmt. Annað hvort stendur rík­is­stjórnin sig vel eða illa, það er ekk­ert rými fyrir að hún standi sig vel í sumu, illa í öðru. Pólarís­er­ingin eykst, þvert á það sem til dæmis ég hafði vonað og óskað eftir í sams­konar pistli hér fyrir ári. Mála­miðl­anir eru fyrir allt of mörgum svik, ekki til­raunir til að reyna að þoka málum áfram í rétta átt. Þol­in­mæðin fyrir því að eitt­hvað sé flókið og á því engin ein­föld lausn, hún er eng­in.

Pólarís­er­ingin hefur síðan til­hneig­ingu til að vinda upp á sig. Þetta fólk er gott, hitt vont. Þau eru frá­bær, hin land­níð­ing­ar. Allt sem þau segja er æði, allt sem frá hinum kemur skelfi­legt.

Æ, ég veit það ekki, kannski er ég of svart­sýnn. Ég hef samt raun­veru­legar áhyggjur af því að allt þetta lagt saman boði ekk­ert gott. Skiptir þá engu hvaða rík­is­stjórn er við völd, áhrifin á umræð­una lifa rík­is­stjórnir af. Óþolið fyrir flóknum útskýr­ing­um, krafan um ein­föld og skýr skila­boð, það að líta á mála­miðl­anir sem svik, tíma­leysi fjöl­miðla til að skýra og veita almenni­legt aðhald, til­hneig­ing okkar stjórn­mála­fólks til að tala í frös­um, ein­tal frekar en sam­tal, það að við hlustum ekki á sjón­ar­mið ann­arra, þrá okkar allra eftir ein­földum og auð­skildum lausnum – allt þetta, og raunar meira til, lagt saman er gróðr­ar­stía popúl­ism­ans.

Við og þið

Þar liggja nefni­lega mínar áhyggj­ur; að innan tíðar sjáum við vin­sælan stjórn­mála­mann sem byggir allt sitt á pólarís­er­ing­unni og ein­földum heild­ar­lausnum, sem ef nánar er að gáð stand­ast illa skoð­un. Stjórn­mála­mann sem fer enn lengra með að skipta öllu upp í okkur og ykk­ur, er enn ákveðn­ari í að hafna stað­reynd­um, boðar enn ein­fald­ari svör við æ flókn­ari spurn­ing­um.

Við Íslend­ingar erum nefni­lega ekk­ert öðru­vísi en annað fólk og alls staðar í lönd­unum í kringum okkur er staðan einmitt svona. Það fer síðan eftir því hve geð­þekkir leið­togar slíkra flokka eru hve stórir flokk­arnir verða, en það hefur sýnt sig að nógu þekkir leið­togar geta skilað fylgi upp á ein­hverja tugi pró­senta. Þegar þangað er komið er of seint að boða meiri sam­töl, frek­ari rök­ræður sem byggi á upp­lýs­ing­um, flókn­ari umræður en ekki ein­fald­ari, að við hlustum meira hvert á ann­að. Þau sem þá þannig tala verða ein­fald­lega flokkuð í flokk­inn þið, ekki hluti af meng­inu við og fyrr en varir verður umræðan enn marker­aðri eftir þeim nótum og það teygir sig í raðir æ fleiri flokka.

Við lifum ár öfganna, nú um stund­ir. Það er undir okkur sjálfum komið hve mörg þau verða og hve afdrifa­ríkar þær öfgar verða.

Ann­ars er ég bara nokkuð hress. Ára­móta­heit mitt er að rök­ræða meira á árinu 2019, hlusta meira, bera meiri virð­ingu fyrir skoð­unum ann­arra. Gleði­legt nýtt ár.

Rakel Guðmundsdóttir
Sumt þarf að banna
Leslistinn 15. janúar 2019
Brexit-samningi May hafnað í breska þinginu
Næstu skref í Brexit-málinu eru óljós. Vantrausttillaga er líkleg.
Kjarninn 15. janúar 2019
Norski bankinn DNB hefur verið álitinn besti kosturinn
DNB bankinn norski, þar sem norska ríkið er stærsti eigandi, hefur þó nokkra stóra viðskiptavini hér á landi. Ef Íslandsbanki verður seldur þykir hann spennandi kostur sem kaupandi.
Kjarninn 15. janúar 2019
ÚR kærir ákvörðun Fiskistofu til ráðuneytis
Útgerðarfélag Reykjavíkur segir að allt verði gert til að hnekkja ákvörðun Fiskistofu.
Kjarninn 15. janúar 2019
Sara Dögg Svanhildardóttir
Birtir til í Garðabæ
Kjarninn 15. janúar 2019
Gylfi Arnbjörnsson, fyrrverandi forseti ASÍ.
Gylfi Arnbjörnsson sækir um stöðu ráðuneytisstjóra
Fyrrverandi forseti Alþýðusambands Íslands sækir um stöðu ráðuneytisstjóra í heilbrigðisráðuneytinu.
Kjarninn 15. janúar 2019
Mögu­leg­ar laga- og reglu­breyt­ing­ar ræddar á fundi for­sæt­is­nefnd­ar
Samkvæmt forseta Alþingis voru mögu­leg­ar laga- og reglu­breyt­ing­ar ræddar á fundi for­sæt­is­nefnd­ar í gær til þess að Klausturmálið kom­ist í far­veg. Sú umræða verður tek­in áfram á fundi þing­flokks­formanna í dag.
Kjarninn 15. janúar 2019
Karl Gauti Hjaltason, Inga Sæland og Ólafur Ísleifsson
Ríkisendurskoðandi tjáir sig ekki um fundinn við Ólaf og Karl Gauta
Ríkisendurskoðandi er trúnaðarmaður Alþingismanna og getur því ekki gefið upp hvort Ólafur Ísleifsson og Karl Gauti Hjaltason, fyrrverandi þingmenn Flokks fólksins, hafi átt fund með embættinu á síðasta ári um fjármálastjórnun Ingu Sæland.
Kjarninn 15. janúar 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar