Goðsáttasagan um stjórnarskrána

Svanur Kristjánsson, prófessor emeritus, segir skröksögur settar fram til að fela sannleikann í gjörðum ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, VG og Framsóknarflokks í stjórnarskrármálinu. Sá sannleikur sé að flokkarnir hafa sömu sýn á stjórnskipan landsins.

Auglýsing

 Í aðdraganda lýðveldisstofnunar deildu menn hart um hvort Alþingi eða þjóðin skyldi kjósa forseta Íslands sem þjóðhöfðingja í stað konungs Danmerkur og Íslands. Mörgum þótti ljóst að þjóðkjörinn forseti yrði í reynd miklu valdameiri en þingkjörinn forseti. Umboð þjóðkjörins forseta kæmi beint frá þjóðinni og hann væri líklegri til að beita 26. gr. stjórnarskrárinnar, það er að segja að neita að samþykkja lagafrumvarp sem Alþingi samþykkti. 

Þjóðin hefði síðan úrslitavald um framtíðargildi slíkra laga. Meirihluti Alþingis gerði tillögu um að Alþingi kysi forseta Íslands og gæti einhliða vikið honum frá völdum. Samkvæmt vandaðri skoðanakönnun árið 1943 naut tillagan einungis stuðnings um 20 prósent kjósenda en 70 prósent vildu þjóðkjörinn forseta. (Um 10 prósent svarenda voru óákveðin). Þorri þjóðarinnar vildi ekki að Alþingi færi með öll völd á Íslandi; forsetinn ætti að vera fulltrúi þjóðarinnar og veita Alþingi nauðsynlegt aðhald.

Auglýsing
Sveinn Björnsson var þá ríkisstjóri Íslands og við völd utanþingsstjórn sem hann skipaði. Saman fóru ríkisstjórinn og forsætisráðherra með vald til að rjúfa Alþingi og boða til nýrra kosninga. Á fundi með Gísla Sveinssyni, formanni stjórnarskrárnefndar Alþingis, hótaði Sveinn því að ef þingmenn samþykktu tillögu um að forseti Íslands yrði þingkjörinn myndi hann samþykkja tillögu forsætisráðherra um þingrof. Alþingi neyddist þá til að hverfa frá tillögu sinni um þingkjörinn forseta en lúta vilja þorra þjóðarinnar um þjóðkjör forseta í stjórnarskrá. Alþingi samþykkti síðan frumvarp að lýðveldisstjórnarskrá með fyrirvara um samþykkt þjóðarinnar í almennri atkvæðagreiðslu. Þjóðaratkvæðagreiðsla var síðan haldin og stjórnarskráin samþykkt nær einróma með fádæma mikilli kosningaþátttöku (98,4%).

Sveinn Björnsson, fyrsti forseti Íslands (1944-1952;), sagði m.a. í nýársávarp 1949:

„Og nú, hálfu fimmta ári eftir stofnun lýðveldisins rofar ekki enn fyrir þeirri nýju stjórnarskrá, sem vér þurfum að fá sem fyrst og almennur áhugi var um hjá þjóðinni og stjórnmálaleiðtogunum, að sett yrði sem fyrst. Í því efni búum vér enn við bætta flík, sem sniðin var upprunalega fyrir annað land, með öðrum viðhorfum, fyrir heilli öld.”

Forsetinn bendi réttilega á að lýðveldisstjórnarskráin frá 1944 er ekki byggð á lýðræðishugmyndum heldur væri um margt „bætt flík” stjórnarskrár danska konungsríkisins frá 1849. Sveinn Björnsson minnti forystumenn stjórnmálaflokkanna á að efna sem allra fyrst gefin loforð sín um endurskoðun stjórnarskrárinnar.

Stjórnarskrárbreytingar í ósætti

Í tímans rás hefur Alþingi skipað ótal nefndir til að endurskoða stjórnarskránna. Loforð hafa hins vegar ekki efnd og íslenska valdastéttin kýs einfaldlega að viðhalda stjórnarskrá sem er uppskrift að geðþóttaákvörðunum hennar og hagsmunagæslu fyrir hina ríku og voldugu. Þingmeirihluti hefur þó verið fyrir því að efna til átaka þegar eigin hagsmunir voru í húfi. Þannig hafa hvað eftir annað verið gerðar grundvallarbreytingar á kosningakerfi og kjördæmaskipan í bullandi ágreiningi meðal þjóðarinnar og hatrömmum deilum á milli stjórnmálaflokka.

Mesta breytingin var árið 1959. Áður voru kjördæmin 28 en urðu einungis átta talsins. Reykjavík var eina kjördæmið sem stóð óbreytt. Vestfirðir urðu til að mynda eitt kjördæmi en áður skipt í fimm. Mörg kjördæmi höfðu staðið án breytinga allt frá endurreisn Alþingis árið 1845. Og kjósendur bundnir sínum kjördæmum böndum tilfinninga og hagsmuna. Fjöldamörgum þótti því sárt að sjá þau hverfa inn í stærri heild. Sjálfstæðisflokkur. Alþýðuflokkur og Alþýðubandalag knúðu sameiginlega fram þessa stjórnarskrárbreytingu gegn grjótharðri andstöðu Framsóknarflokksins. Flokkarnir þrír deildu ávinningi af nýju kosningakerfi en Framsóknarflokkurinn tapaði lykilstöðu sinni í íslenskum stjórnmálum; fékk ekki lengur miklu hærra hlutfall þingsæta en nam fylgi flokksins á landsvísu. Þarna tókust á mismunandi hagsmunir stjórnmálaflokka. Ekki var mögulegt að sætta sjónarmið allra stjórnmálaflokka landsins enda ágreiningur djúpur og óyfirstíganlegur. Meirihlutinn á Alþingi tók einfaldlega ákvörðun – í heiftarlegu ósætti og hatrömmum átökum.

Hrunið og ný stjórnarskrá

Á árunum eftir lýðveldisstofnun voru gerðar ótal tilraunir til að heildarendurskoða stjórnarskránna. Þörfin sýndist augljós því reglulega spruttu upp hatrammar deilur um meginatriði í stjórnskipun landsins. Stjórnarskráin er „bráðabirgðastjórnarskrá” “sem skilgreinir t.d. ekki valdsvið og tengsl valdhafa: Forseta Íslands, Alþingis, ríkisstjórnar og dómstóla. Afleiðingin eru stöðugar deilur um grundvallarlög og stjórnskipun landsins:

Hver er ábyrgð ráðherra?

Hver er staða og vald forseta Íslands ?

Hver er sjálfstæður réttur þjóðarinnar til að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu?

Hver er hinn virki eignaréttur almennings á sameiginlegum auðlindum og eignum?

Úrræðaleysið í stjórnarskrármálinu ber vitni um öngstræti íslenskra stjórnmálaflokka og Alþingis. Alþingismenn megna ekki að taka ákvarðanir um endurskoðun stjórnarskrá sem óhjákvæmilega mun snerta breytingar á þeirra eigin valdastöðu, Hér má nefna að mikið misrétti atkvæða gengur gegn grundvallarreglu um jafnræði kjósenda. Forræði í sjávarútvegi skapar valdastöðu umfram aðrar atvinnugreinar því án virks eignarhalds almennings á sameignum getur Alþingi ákveðið með lögum að afhenda fámennum hópi útgerðarmanna fiskveiðiauðlindina endurgjaldslaust til eigin fénýtingar. Sjálfhelda sérhagsmuna lamaði stjórnmálin og kom í veg fyrir nýsköpun íslensks lýðræði – ekki síst með heildarendurskoðun stjórnarskrár.

Auglýsing
Síðan kom efnahagshrun og afhjúpaði djúpstæða kreppu íslenska lýðveldisins. Heimskreppa eða styrjaldir ekki orsakavaldar. Landinu var einfaldlega ekki stjórnað í þágu almennings. Leiðarljós íslenskra ráðamanna voru sérhagsmunir hinna ríku og voldugu. Spilling, vanhæfni, fúsk og og frændhygli stjórnaði gerðum valdafólks í stjórnmálum, fjármálakerfi og opinberum eftirlitsstofnunum. (Saknæmt athæfi kom einnig við sögu. Þannig dæmdi Landsdómur þáverandi forsætisráðherra fyrir vanrækslu í starfi á grundvelli 17. gr. í stjórnarskrá. Dómstólar hafa dæmt 40 eigendur, æðstu stjórnendur og starfsfólk fjármálastofnenda vegna efnahagsbrota í aðdraganda Hrunsins. Samanlagðar refsingar þeirra sem hafa hafa verið sakfellt nema heilli öld).

Endurreisa þurfti íslenska lýðveldið. Alþingi ákvað að þjóðin sjálf yrði virkur stjórnarskrárgjafi. Ríflega 70 ár höfðu ekki dugað Alþingi til verksins. Rétt væri að þjóðin tæki við sem æðsti handhafi íslensks fullveldis. Boðað var til Þjóðfundar og síðan kosið almennri kosningu til 25 manna Stjórnlagaþings (síðar Stjórnlagaráð). Sumarið 2011 skilaði ráðið einróma frumvarpi til nýrrar stjórnarskrár og haustið 2012 var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um meginatriði frumvarpsins. Alþingi fjallaði efnislega um frumvarpið og leitaðu umsagna innanlands og utan. En þegar þingið var rofið 2013 hafði frumvarpið ekki komið til afgreiðslu.

Sögur valdastéttarinnar

Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur tók við völdum 30. nóvember 2017. Í stjórnarsáttmála var meðal annars að finna fyrirheit um heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar og í ársbyrjun 2018 lagði forsætisráðherra fram minnisblað til formanna allra flokka sem sæti eiga á Alþingi. Þar sagði m.a.

„Heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar verði áfangaskipt. Allir flokkar sem sæti eiga á Alþingi vinni saman að því að fara skipulega og heildstætt yfir stjórnarskrá lýðveldisins og tillögur sem fram hafa komið á undanförnum árum með það fyrir augum að vinna að breytingartillögum sem lagðar yrðu fyrir Alþingi hverju sinni í breiðri sátt að undangengnu víðtæku samráði.”

Bjarni Benediktsson, fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins,  lýsti nýlega yfir „að hann teldi ekki þörf á heildarendurskoðun (stjórnarskrárinnar), þrátt fyrir að stjórnarsáttmálinn kveði á um slík”. Enn fremur sagði Bjarni ekki gott að segja hvenær af breytingum yrði; þær þurfi að gera í samstöðu. „Það er auðvitað opinbert að stjórnmálaflokkar hafa haft ólíka skoðun og ég sé auðvitað töluverðan áherslumun á því sem fram kemur kemur hjá einstaka stjórnarandstöðuflokkum og því sem minn flokkur hefur talað fyrir.”

Að baki stefnumótunar núverandi ríkisstjórnar eru þrjár nátengdar sögur af stjórnarskrármálinu; sögur sem ég kalla goðsögur:

  1. Í aðdraganda lýðveldisstofnunar ríkti eindrægni og þjóðarsátt um stjórnarskrá. Sama gilti um allar stjórnarskrárbreytingar síðan. Ágreiningur var nákvæmlega enginn.
  2. Í samræmi við sáttarhefðina var eðlilegt og réttmætt að hafna frumvarpi Stjórnlagaráðs og niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar 2012. Stærsti flokkur landsins, Sjálfstæðisflokkurinn, er einnig andvígur frumvarpinu sem og heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar.
  3. Samstaða og sátt á milli allra stjórnmálaflokka er nú sem hingað til eina færa leiðin til stjórnarskrárbreytinga. Samvinna allra stjórnmálaflokka tryggir farsæla niðurstöðu.

Staðreyndirnar tala hins vegar allt öðru máli:

  1. Harðar deilur urðu um stjórnarskrá fyrir lýðveldisstofnun.
  2. Stjórnarskrárbreytingar voru gerðar í hatrömmum átökum milli stjórnmálaflokka og meðal þjóðarinnar.
  3. Krafan um algjöra sátt jafngildir neitunarvaldi sérhagsmunafla hinna ríku og voldugu með Sjálfstæðisflokkinn í broddi fylkingar. Í síðustu kosningum hlaut sá flokkur 25,2 prósent atkvæða.

Sögurnar þrjár eru því skröksögur sagðar í tilraun til að fela sannleikann í gjörðum ríkisstjórnarmeirihluta Sjálfstæðisflokks, VG og Framsóknarflokks. Sá sannleikur er að flokkarnir þrír hafa sömu sýn á stjórnarskrármálið og afleiðingin er þessi:

Fullveldisréttur þjóðarinnar er afturkallaður. Valdastéttin mun áfram ráða stjórnarskrá íslenska lýðveldisins, grundvallarlögum og  stjórnskipun.

Ætli sannleikurinn sé kannski sá að Vinstri græn hafa einfaldlega sömu sýn á stjórnskipan landsins og Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, þar með talið að eignarhaldið á auðlindum þjóðarinnar skuli áfram vera í höndum útvalinnar auðstéttar?

Höfundur er prófessor emeritus í stjórnmálafræði.

Heimildir:

Guðni Th. Jóhannesson. 2011. „Tjaldað til einnar nætur: Uppruni bráðabirgðastjórnarskrárinnar.” Stjórnmál og stjórnsýsla 3 (1).

Svanur Kristjánsson. 2010. „Konunglega lýðveldið: Sveinn Björnsson ríkisstjóri Íslands 1941-1944.” Ritið 10 (3).

Svanur Kristjánsson. 2012. „Frá nýsköpun lýðræðis til óhefts flokkavalds: Fjórir forsetar Íslands 1944-1996.” Skírnir (vor).

Milla Ósk Magnúsdóttir. „Sátt verði að ríkja um stjórnarskrárbreytingar.” ruv.is – 13. janúar 2019.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Steypiregnið ógurlega
Steypiregn er klárlega orðið tíðara og umfangsmeira en áður var. Öll rök hníga að tengingu við hlýnun lofthjúps jarðar. Í tilviki flóðanna í Þýskalandi og víðar hefur landmótun, aukið þéttbýli og minni skilningur samfélaga á eðli vatnsfalla áhrif.
Kjarninn 25. júlí 2021
Ísraelsk stjórnvöld sömdu við lyfjafyrirtækið Pfizer um bóluefni og rannsóknir samhliða bólusetningum.
Alvarlega veikum fjölgar í Ísrael
Það er gjá á milli fjölda smita og fjölda alvarlegra veikra í Ísrael nú miðað við fyrstu bylgju faraldursins. Engu að síður hafa sérfræðingar áhyggjur af þróuninni. Um 60 prósent þjóðarinnar er bólusett.
Kjarninn 25. júlí 2021
Danska smurbrauðið nýtur nú aukinna vinsælda meðal matgæðinga í heimalandinu.
Endurkoma smurbrauðsins
Flestir Íslendingar kannast við danska smurbrauðið, smørrebrød. Eftir að alls kyns skyndibitar komu til sögunnar döluðu vinsældirnar en nú nýtur smurbrauðið sívaxandi vinsælda. Nýir staðir skjóta upp kollinum og þeir gömlu upplifa sannkallaða endurreisn.
Kjarninn 25. júlí 2021
Fjallahjólabrautin við Austurkór var eitt verkefna sem valið var til framkvæmda af íbúum í íbúðalýðræðisverkefninu Okkar Kópavogur í fyrra.
Kópavogsbær skoðar flötu fjallahjólabrautina betur eftir holskeflu athugasemda
Kópavogsbær hefur boðað að fjallahjólabraut við Austurkór í Kópavogi verði tekin til nánari skoðunar, eftir fjölda athugasemda frá svekktum íbúum þess efnis að brautin gagnist lítið við fjallahjólreiðar.
Kjarninn 24. júlí 2021
Með stafrænum kórónuveirupassa fæst QR kóði sem sýna þarf á hinum ýmsu stöðum.
Munu þurfa að framvísa kórónuveirupassa til að fara út að borða
Evrópska bólusetningarvottorðið hefur verið notað vegna ferðalaga innan álfunnar síðan í upphafi mánaðar. Í Danmörku hefur fólk þurft að sýna sambærilegt vottorð til að sækja samkomustaði og svipað er nú uppi á teningnum á Ítalíu og í Frakklandi.
Kjarninn 24. júlí 2021
Eldgosið í Geldingadölum hefur verið mikið sjónarspil. Nú virðist það í rénun.
Ráðherra veitir nafni nýja hraunsins formlega blessun sína
Eins og lög gera ráð fyrir hefur Lilja Dögg Alfreðsdóttir mennta- og menningarmálaráðherra staðfest nafngift nýja hraunsins í landi Grindavíkurbæjar. Fagradalshraun mun það heita um ókomna framtíð.
Kjarninn 24. júlí 2021
Ferðamenn við Skógafoss.
Lágur smitfjöldi talinn mikilvægur fyrir heilsu og hagsmuni ferðaþjónustu
Ótti við að lenda á rauðum listum sóttvarnayfirvalda í Evrópu og Bandaríkjunum var tekinn inn í heildarhagsmunamat ríkisstjórnarinnar varðandi nýjar sóttvarnaráðstafanir innanlands. Á morgun verður mannlífið heft á ný vegna veirunnar.
Kjarninn 24. júlí 2021
Einkabílaeign á Ísland er hlutfallslega sú hæsta í Evrópu.
Getur Ísland keyrt sig út úr loftslagsvandanum?
Orkuskipti í samgöngum er eitt helsta framlag íslenskra stjórnvalda í baráttunni við loftslagshamfarir. Rafbílar eru hins vegar ekki sú töfralausn sem oft er haldið fram. Vandamálið er ekki bensíndrifnir bílar heldur bíladrifin menning.
Kjarninn 24. júlí 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar