Róttæk og öflug verkalýðshreyfing eða gönuhlaup nýrrar forystu?

Svanur Kristjánsson segir að ójafnaðarþjóðfélag sé uppskrift að veikburða lýðræði þar sem hagsmunir almennings víki fyrir klíkuveldi og sérhagsmunum. Barátta fyrir jafnrétti sé í þágu lýðræðis.

Auglýsing

Í upp­hafi 20. aldar áttu helstu umbóta­hreyf­ingar Íslands sér eitt sam­eig­in­legt mark­mið: Að lands­menn losn­uðu undan böli áfeng­is­neyslu sem  mark­aði fólki grimm örlög. Án áfengis voru oft ein­hverjir mögu­leikar til að takast á við fátækt og harð­neskju­leg lífs­skil­yrði. Í fjötrum áfengis blasti hins vegar gjarnan við örbirgð og heim­il­is­of­beldi. Áfeng­is­sýki var fyrst og síð­ast karla­sjúk­dómur en bitn­aði á öllum – ekki síst konum og börn­um. Góð­templ­ara­reglan barð­ist fyrir algjöru áfeng­is­banni. Allur inn­flutn­ingur áfengis skyldi bann­aður með lögum sem og öll fram­leiðsla og neysla áfengis í land­inu.

Í Góð­templ­ara­regl­unni ríkti jafn­rétti karla og kvenna. Þar fengu margar for­ystu­konur kvenna­hreyf­ing­ar­innar skólun í ræðu­mennsku og öðrum félags­störfum – rétt eins og ýmsir fyrstu for­ystu­menn íslenskrar verka­lýðs­hreyf­ing­ar. Hinn öfl­ugi skipu­leggj­andi Sig­urður Eiríks­son “reglu­boði” fór t.d. um landið og stofn­aði jöfnum höndum góð­templ­ara­reglur og félög sjó­manna.

Á Íslandi þró­að­ist einnig merki­leg leið til lýð­ræð­is. Hug­myndin var að Alþingi og rík­is­vald stjórn­uðu land­inu frá degi til dags. Þjóðin sjálf færi samt með æðsta valdið og því eðli­legt að kjós­endur tækju mik­il­vægar ákvarð­anir í almennum atkvæða­greiðsl­um. Alþingi ákvað því að verða við ákalli um þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu um áfeng­is­bann sem haldin var sum­arið 1908. Þar sam­þykkti 60% kjós­enda bann. Meiri­hluti Alþingis taldi sér skylt að hlíta nið­ur­stöð­unni – burt­séð frá per­sónu­legum skoð­un­um. sér­hvers þing­manns. Sann­fær­ing þing­manna var að þjóð­ar­vilji færi æðri þing­vilja. Alþingi hefði falið kjós­endum að taka ákvörð­un. Þau fyr­ir­heit skyldu standa. Áfeng­is­bann tók gildi í árs­byrjun 1915 en var afnumið árið 1933 eftir aðra þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu þar sem meiri­hlut­inn var and­vígur banni.

Auglýsing

Sundruð föllum við

Sam­staða kvenna­hreyf­ingar og verka­lýðs­fé­laga var til hags­bóta fyrir land og lýð. Fljót­lega komu samt brestir í þá sam­stöðu. Verka­manna­fé­lagið Dags­brún var stofnað 1906. Þar voru verka­konur ekki vel­komnar – svo vægt sé til orða tek­ið. Verka­lýðs­fé­lög karla sýndu yfir­leitt kröfu um kynja­jafn­rétti lít­inn stuðn­ing. Konur neydd­ust því til að stofna sín eigin verka­lýðs­fé­lög. Hið fyrsta var verka­kvenna­fé­lagið Fram­sókn stofnað í Reykja­vík 1914. Eitt helsta bar­áttu­mál Kven­rétt­inda­fé­lags Íslands var launa­jafn­rétti kvenna og karla í sömu störf­um; var félagið m.a. traustur bak­hjarl fyrstu félaga verka­kvenna.

Aðskiln­aður kvenna­bar­áttu og verka­lýðs­hreyf­ingar hafði víð­tækar og nei­kvæðar afleið­ingar fyrir  ís­lenskt þjóð­fé­lag. Heild­ar­sam­tök íslensks verka­lýðs sinntu t.d. lítið bar­áttu gegn kyn­bundnu launa­mis­rétti og kvenna­kúg­un. Sam­eig­in­legur styrkur alþýðu­hreyf­inga lands­ins minnk­aði en sér­hags­muna­öfl valda­karla réðu för. Sú þróun átti mik­inn þátt í hnignun lýð­veld­is­ins.

Hrunið 2008 – Bar­átta fyrir lýð­ræði og jafn­rétti

Efna­hags­hrunið 2008 afhjúpaði end­an­lega djúp­stæða kreppu íslenska lýð­veld­is­ins. Land­inu var ein­fald­lega ekki stjórnað í þágu almenn­ings. Leið­ar­ljós íslenskra ráða­manna voru sér­hags­munir hinna ríku og vold­ugu. Spill­ing, van­hæfni, fúsk og frænd­hygli stjórn­aði gerðum valda­fólks í stjórn­mál­um, fjár­mála­kerfi og eft­ir­lits­stofn­un­um. (Sak­næmt athæfi kom einnig við sögu. Þannig dæmdi Lands­dómur þáver­andi for­sæt­is­ráð­herra fyrir van­rækslu í starfi á grund­velli 17. gr. í stjórn­ar­skrá. Dóm­stólar hafa dæmt 40 eig­end­ur, æðstu stjórn­endur og starfs­fólk fjár­mála­stofn­ana vegna efna­hags­brota í aðdrag­anda Hruns­ins. Sam­an­lagðar refs­ingar þeirra sem hafa verið sak­fellt nema heilli öld).

Ýmis jákvæð teikn eru á lofti um end­ur­reisn íslenska lýð­veld­is­ins eftir Hrun. Ný stjórn­ar­skrá var samin í anda hinnar íslensku leiðar til lýð­ræð­is, að tvinna saman beinu lýð­ræði og full­trúa­lýð­ræði. Öfl­ugra Alþingi og sjálf­stæð­ari dóm­stólar komi t.d. í stað óhefts ráð­herraræðis og geð­þótta­valds ráða­manna. Almenn­ingur öðlist sjálf­stæðan rétt til þjóð­ar­at­kvæða­greiðslna. Fullt gjald sé greitt fyrir nýt­ingu sam­eig­in­legra auð­linda. Fyrr eða síðar mun Alþingi þurfa að afgreiða mál­efna­lega frum­varp til nýrrar stjórn­ar­skrár sem þjóðin sam­þykkti efn­is­lega í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu 2012.

Verka­lýðs­hreyf­ingin berst fyrir hags­munum lág­launa­hópa þar sem konur eru í miklum meiri­hluta. Konur eru í ýmsum for­ystu­stöðum hreyf­ing­ar­inn­ar. Drífa Snæ­dal er fyrsta konan á for­seta­stól í yfir 100 ára sögu Alþýðu­sam­bands Íslands. Sól­veig Anna Jóns­dóttir sömu­leiðis fyrst kvenna til að gegna for­ystu í Efl­ingu stétt­ar­fé­lagi. Konur og karlar standa sam­eig­in­lega að hags­muna­bar­áttu í þágu betra þjóð­fé­lags. Ójafn­að­ar­þjóð­fé­lag er upp­skrift að veik­burða lýð­ræði þar sem hags­munir almenn­ings víkja fyrir klíku­veldi og sér­hags­mun­um. Bar­átta fyrir jafn­rétti er í þágu lýð­ræð­is.

Rót­tæk og öflug verka­lýðs­hreyf­ing eða gönu­hlaup nýrrar for­ystu?

Við lifum því á miklum umbrota­tímum þar sem tek­ist er á fram­tíð íslenska lýð­veld­is­ins. Á opin­berum vett­vangi eru t.d. sagðar tvær sög­ur:

1. Íslenskt verka­fólk er að rísa upp og kasta af sér hlekkjum lágra launa, for­stjóra­valds og fjand­sam­legs rík­is­valds sem fyrst og síð­ast gætir hags­muna þeirra ríku og vold­ugu. Ný for­ysta mun leiða sókn íslensks verka­lýðs til nýs þjóð­fé­lags þar sem hagur vinn­andi fólks, kvenna sem karla, er í önd­vegi. Verk­föll þjóna tví­þættum til­gangi: Knýja atvinnu­rek­endur til að ganga að sann­gjörnum kröfum verka­fólks og eru vinn­andi fólki til vald­efl­ingar og bar­átt­u­gleði.

Rót­tæk og öflug verka­lýðs­hreyf­ing verður að veru­leika.

2. Lífs­kjör á Íslandi eru almennt góð. Verka­lýðs­bar­átta er hins vegar átu­mein í þjóð­fé­lag­inu; skapar sundr­ungu í stað sam­heldni. “Vinnu­veit­end­ur” eru drif­kraftur hag­vaxt­ar; kaup og kjör “laun­þega” ætti að mið­ast við greiðslu­getu atvinnu­veg­anna. Verka­lýðs­fé­lög eiga ekki að hafa nein afskipti af stjórn­málum eða þjóð­málum yfir­leitt.

Nýtt for­ystu­fólk verka­lýðs­fé­laga eru ofstæk­is­fullir grillu­fang­arar fastir í úreltum hug­myndum um stétta­bar­áttu og sós­í­al­isma sem ætíð leiða til fátæktar og örbirgð­ar. Verk­föll eru úrelt bar­áttu­tæki.

Gönu­hlaup nýrrar verka­lýðs­for­ystu mun leiða hörm­ungar yfir íslenskt verka­fólk og þjóð­fé­lagið allt.

Í Dags­brún­ar­fyr­ir­lestri fimmtu­dag 7. mars kl. 12 mun ég fjalla um sögu­legan upp­runa frá­sagn­anna tveggja og reyna að meta fræði­lega stöðu og fram­tíð­ar­horfur íslenskrar verka­lýðs­hreyf­ingar á örlaga­tím­um. Fyr­ir­lestr­ar­stað­ur: Funda­salur Efl­ingar á 4. hæð í Guð­rúnar­túni 1. Reykja­vík.

Höf­undur er ­­pró­­fessor emeritus í stjórn­­­mála­fræði.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Helgi Magnússon eignast allt Fréttablaðið – Jón Þórisson nýr ritstjóri
Fjárfestirinn Helgi Magnússon hefur keypt þann hluta í Torgi, útgáfufélagi Fréttablaðsins, sem hann átti ekki fyrir. Til stendur að sameina Fréttablaðið og Hringbraut.
Kjarninn 18. október 2019
Sívaxandi söfnuður kaþólsku kirkjunnar
Kaþólski söfnuðurinn hefur vaxið gífurlega hratt hér á landi á síðustu árum. Kaþólska kirkjan er í dag annað stærsta trúfélag landsins með yfir 14.400 einstaklinga skráða í söfnuðinn.
Kjarninn 18. október 2019
Ársreikningar stjórnmálaflokka fást ekki afhentir í heild
Ríkisendurskoðun telur sig ekki mega afhenda ársreikninga stjórnmálaflokka vegna síðasta árs í heild. Það var fyrsta árið í rekstri flokkanna eftir að ríkisframlag til þeirra var hækkað um 127 prósent.
Kjarninn 18. október 2019
Innri markaðurinn var hugmynd Breta
Gylfi Zoega hagfræðiprófessor fjallar um Brexit í Vísbendingu sem kemur til áskrifenda á morgun.
Kjarninn 17. október 2019
Meryl Streep er ein af aðalleikurum myndarinnar.
Mossack Fonseca stefnir Netflix
Mossack Fonseca, lögmannsstofan alræmda, hefur stefnt Netflix vegna kvikmyndar streymisveitunnar um Panamaskjölin.
Kjarninn 17. október 2019
Fimmtungur Íslendinga býr við leka- og rakavandamál
Hlutfall þeirra sem telja sig búa við leka- og/eða rakavandamál hér á landi er þrefalt hærra hér en í Noregi.
Kjarninn 17. október 2019
Boris Johnson, forsætisráðherra Breta.
Nýr Brexit-samningur samþykktur
Boris Johnson, forsætisráðherra Bretlands, og Jean-Clau­de Juncker, for­seti fram­kvæmda­stjórn­ar Evrópusambandsins, tilkynntu í morgun að nýr útgöngusamningur milli Bretlands og Evrópusambandsins væri í höfn.
Kjarninn 17. október 2019
Þórður Snær Júlíusson
Ríkið sem vildi ekki sjá peningaþvættið heima hjá sér
Kjarninn 17. október 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar