Matvæli, sjálfbærni og kolefnishlutleysi

Ari Trausti Guðmundsson skrifar um matvælastefnu Íslendinga. Hann segir að byggðastefna sé forsenda matvælaöryggis.

Auglýsing

Fyrir nokkrum ára­tug­um, jafn­vel aðeins nokkrum árum, fór lítið fyrir hug­myndum um mat­væla­stefnu sam­fé­lags á borð við það íslenska. Hvað hefur breyst? Svarið liggur eins og stundum áður í kross­götum mann­kyns. Heims­myndin er breytt og umhverf­is­að­stæður sömu­leið­is. Aukin sam­skipti sam­fé­laga, mikil við­skipti milli landa, efi um holl­ustu mat­væla og lofts­lags­breyt­ingar eru meðal þess aug­ljósa. Sú stefna mark­aðs­sam­fé­lags­ins að við­skipti séu ein­göngu hag­ræn og eigi sjálf­krafa að vera sem mest eru dregin í efa. Við mynd­ina bæt­ist mis­jafnt vist­spor mat­vöru, aukin lyfja­notkun í mat­væla­fram­leiðslu, fyr­ir­hyggju­laus verk­smiðju­fram­leiðsla og jafn­vel rányrkja. Grænum gildum er haldið fram og kröfur um mat­væla­ör­yggi verða háværar þegar lofts­lags­váin eykst og sam­keppni stór­velda um áhrifa­svæði harðn­ar. Eyjan Ísland fer ekki var­hluta af þess­ari þró­un. Kröfur koma fram um breytta stefnu í mat­væla­fram­leiðslu og inn­flutn­ingi. Hug­takið mat­væla­ör­yggi er á margra vör­um.

Fram­leiðsla og dreif­ing inn­an­lands

Við getum fram­leitt mikið af grunn­mat­vöru (fisk­meti, kjöt­vöru, mjólk­ur­vöru og græn­met­i). Einnig tölu­vert af mat sem hefur lengi verið dæmi­gerð inn­flutn­ings­vara; sum­part með nýt­ingu jarð­varma. Hlýnun lofts­lags bætir rækt­un­ar­skil­yrði, t.d. í korn- og græn­met­is­rækt­un. Fram­leiðsla mat­væla er nú að sumu leyti hér­aðs­bundin og verður það ávallt. Engu að síður er mik­il­vægt að minnka þá bind­ingu og tryggja að fjöl­breytt mat­væli verði fram­leidd í öllum lands­fjórð­ung­um. Þar koma ekki aðeins við sögu lofts­lags­breyt­ingar heldur einnig hættan á að öflug eld­gos, eða önnur vá, geti tíma­bundið hamlað fæðu­öflun eða dreif­ingu mat­væla. Sam­hliða skyn­sam­legu skipu­lagi mat­væla­fram­leiðslu er afmiðjun hennar mik­il­væg. Fleira kemur nefni­lega til en fjár­hags­leg hag­ræð­ing þegar horft er til vinnslu, fram­leiðslu og dreif­ingu mat­væla.  Slát­ur­hús, fisk­veið­ar, afurða­stöðv­ar, verslun og stöðvar með end­ur­nýt­ingu líf­rænna leifa verða að taka mið af vistspori mat­vöru, kominni til neyt­and­ans. Af þeim sökum þarf, að hluta til, að vinda ofan af sam­þjöppun í öllum þessum grein­um. Fjölga og dreifa fyr­ir­tækj­un­um. Gera á fólki kleift að kaupa mat­vöru eftir vigt og í vist­vænum umbúð­um. Kaupa mat­vöru með lágu kolefn­is- og vistspori og sem allra fersk­ust. Sam­tímis minnkar mat­ar­sóun og dýra­vernd er betur tryggð. Það minnir aftur á að efla ber sjó­flutn­inga þar sem við á.

Upp­runa­merk­ing og fjöl­breytni

Sú afmiðjun mat­væla­fram­leiðslu og vöru­dreif­ingu sem ýtir undir sjálf­bærni og vist­hæfni hefur á sér aðrar hlið­ar. Aukin umverf­is­vit­und neyt­enda leiðir til meiri áhuga á því að vita hvaðan mat­vara kemur og við hvaða aðstæður hún er fram­leidd. Áhugi fólks á að kaupa mat­vöru beint af fram­leið­anda hefur líka auk­ist. Með fleiri ferða­mönn­um, sem hafa reynslu af stað­bundnum mat­vörum, vex áhug­inn á upp­runa mat­vara. Í upp­runa­merk­ingu felst líka hvati til fram­leið­enda um að stunda nýsköpun í sínum geir­um. Alkunna er að stað­bund­in, jafn­vel sér­hæfð, mat­væla­fram­leiðsla gerir að verkum að neyt­endur horfa til sér­kenna svæða og vinnslu­að­ferða. Það hvetur til að neyta mat­ar, t.d. vegna bragðs og gæða, og leita uppi fjöl­breytni í lands­hluta eða á milli lands­hluta. Ávinn­ingur alls þessa er meiri en ein­tóm fjár­hags­leg hag­ræð­ing eða stöðug sam­þjöppun skilar neyt­endum og sam­fé­lag­inu.

Auglýsing

Inn­flutn­ingur mat­væla – vist­spor

Sjálf­bærni mat­væla­öfl­unar á Íslandi miðar nú (og mun miðast) við ein­stakar greinar en ekki mat­væla­geir­ann í heild. Lega lands­ins er mjög fjöl­breyttri mat­væla­fram­leiðslu of erf­ið. Í öllum til­vikum verða þrír þættir sjálf­bærni að vera upp­fyllt­ir; sá sem snýr að nátt­úru, sá sam­fé­lags­legi og efna­hags­þátt­ur­inn. Ákveða verður hvort við­mið sjálf­bærni skuli taka til heild­ar­ferlis vöru frá upp­runa til neyt­and­ans eða aðeins til ólíkra þátta ferl­is­ins, hvers fyrir sig. Jafn­vel til þess hvort lífs­ferl­is­grein­ing (LCA) eigi við. Hún greinir allt ferli vör­unar frá rækt­un/fram­leiðslu til eyð­ingar þess sem eftir verður og gerir okkur kleift að meta vistspor­in. Ljóst er að sjálf­bært og kolefn­is­hlut­laust Ísland mun styðj­ast við inn­flutn­ing mat­væla í veru­legu magni. Rétt er að hafna því að fjár­hags­leg hag­kvæmni sé mik­il­væg­asta mæli­stikan á hvað skuli flutt inn og hvern­ig, og hvað ekki. Fyrsta mæli­stika á ein­fald­lega að vera vist­spor vöru. Það leið­beinir um hvar skyn­sam­leg­ast sé að leita henn­ar; heima fyrir eða erlend­is.  Auk þess er sjálf­sagt að gæta að árs­tíðum og haga snjöllum inn­flutn­ingi eftir þeim. Með því má lág­marka langar flutn­ings­leiðir með mat­væli af suð­ur­hveli jarðar og mið­baugs­svæð­um. Sann­ar­lega er verð til neyt­and­ans mik­il­vægt í reikni­dæm­inu. Í því skyni verðum við að sam­þætta verð og vist­spor og við­ur­kenna að verð­lag skuli taka mið af við­brögðum við lofts­lags­vá, ekki bara inn­flutn­ings­verð­inu. Um leið ber að tryggja holl mæt­væli og sem hrein­ust. Ein­faldar lausnir í mat­væla­stefnu á borð við inn­flutn­ing mat­vöru vegna lágs verðs ein­göngu, eða ofurá­hersla á sam­keppni, geta hvorki tryggt okkur vist­vænar vörur né holl­ustu. Sú úrelta mark­aðs­hag­fræði stenst ekki hækk­andi hita­stig um alla jörð.

Holl­usta

Af hverju horfa æ fleiri til holl­ustu þess sem þeir leggja sér til munns? Ein ástæðan er aukin vit­neskja um áhrif fæðu á heilsu­far manna. Önnur er vax­andi óþol fólks gagn­vart stór­bú­skap með eins konar verk­smiðju­yf­ir­bragði  sem nýtir lyf og plöntu­varn­ar­efni í miklum mæli. Enn önnur ástæða er frá­hvarf í ýmis konar ræktun frá gróð­ur­mold (önnur efni notuð í stað­inn) og frá hollri fóðri dýra í ræktun eða eðli­legum aðbún­aði þeirra. Nú orðið hafa æ fleiri neyt­endur áhuga á ferskum mat­vælum í stað vöru sem er fryst, íblönduð eða for­eld­uð, hvað þá geymd í málm­dósum eða plast­um­búð­um. Sum efni í plasti sýna sig að vera skað­leg. Við­horfin ýta undir inn­lenda fram­leiðslu og gæða­kröfur til inn­fluttra mat­væla. Hér á landi er lyfja­notkun í lág­marki og hrein­leiki mik­ill vegna prýði­legs vatns og jarð­vegs, að mestu án meng­un­ar. Íslensk hús­dýr eru við góða heilsu jafnt yfir. Ástandið er breyti­legt eftir við­skipta­löndum okkar en tvær stað­reyndir þó ljós­ar: Sýklar og veirur eru mun algeng­ari í mat­vælum í all­mörgum við­skipta­land­anna en hér og lyfja­notk­un, einkum sýkla­lyfja, algeng. Plöntu­vernd­ar­vörur eru nýttar á Íslandi en í minna mæli en í við­skipta­lönd­un­um, og nán­ast ekk­ert í ylrækt­inni. Þetta kann þó að breyt­ast með hlýnun lofts­lags­ins og aðkomu fleiri skað­legra líf­vera en áður.

 

Allt er vænt sem vel er grænt – og meira til

Flestir sér­fræð­ingar eru sam­mála um að land­ræktun dýra til mat­ar, t.d. jórt­ur­dýra, hefur nú þegar valdið of miklu álagi á jarð­veg, lággróð­ur, skóga og vatns­birgðir heims­ins. Rétt er að minnka heild­ar­neyslu dýra­af­urða af landi. Þó er stað­bundið hvað hentar best, í sam­ræmi við rækt­un­ar­skil­yrði, land­rými og fleira. Mörgum hús­dýrum fylgir mik­ill úrgangur og einnig fram­leiðsla met­ans sem er erfið gróð­ur­húsa­loft­teg­und.  Met­an­magnið er breyti­legt eftir búskap­ar­teg­und. Mann­eld­is­mark­mið eru ólík frá einum heims­hluta til ann­ars. Engu að síður er mik­il­vægt að minnka kjöt­neyslu umtals­vert í heild og auka jurta­neyslu að ákveðnu marki sem aldrei verður full­sett. Slíkt ýtir undir heil­næma lífs­hætti sem fylgja fjöl­breyttri fæðu. Mikil tæki­færi bíða hér­lendis í ræktun græn­metis og berja utandyra, í gróð­ur­húsum og í jarð­vegi upp­hit­uðum með affalls­vatni. Þar kemur við sögu hrein­leiki og engin notkun plöntu­vernd­ar­efna í gróð­ur­húsum en fremur lítil í utan­húss­rækt­un. Hér verður ekki fjallað um útflutn­ing mat­vöru eða fisk til mann­eld­is. Þó má benda á að unnt er að bæta við mat­væla­fram­leiðslu til inn­lendra nota, einkum með fisk­eldi, sem er raunar miklum tak­mörk­unum háð í opnum sjó­kví­um. Bjart­ara er yfir lax­eldi í lok­uðum sjó­kvíum og alls konar fisk­eldi á land­i.  

Nýsköpun

  

Hér á landi er verið að þróa fæðu­bót­ar­efni úr sjáv­ar­fangi, sem kann að minnka losun met­ans frá hús­dýrum svo um mun­ar, og bæta fóðrun dýra í sama mark­miði. Mat­væla­stefna verður að ríma vel fjöl­breytta nýsköp­un. Hún getur snú­ist um fjöl­breytt­ari og holl­ari mat­vöru, nýt­ingu hrá­efnis sem hefur verið snið­gengið og bættar geymslu­að­ferð­ir. Lyk­il­at­riðin eru bætt nýt­ing hrá­efnis og end­ur­nýt­ing úrgangs úr alls konar fram­leiðslu­ferlum, hvort sem er t.d. mysu, blóðs eða afskurð­ar; jurta­leifa eða líf­ræns áburðar úr jarð­gerð. Nýsköpun hlýtur líka að bein­ast að því að lág­marka kolefn­is­spor í mat­væla­fram­leiðslu og dreif­ingu mat­vöru.

 

Byggða­stefna er for­senda mat­væla­ör­yggis

 

Mat­væla­fram­leiðsla í borgum og bæjum er hreint ekki úti­lokuð en hún verður ekki meg­in­þáttur í tryggri mat­væla­stefnu. Til hennar þarf öfl­uga, inn­lenda öflun mat­væla, hvort sem er í dreif­býli eða úti á sjó og í ferskvatni. Inn­fluttar og mik­il­vægar við­bætur í vöru­úr­vali hér á landi, verða heldur ekki meg­in­þáttur í mat­væla­stefn­unni. Nægur fjöldi býla, fleytur til sjó­sókn­ar, heil­brigðir stofnar dýra, hvort sem er í land­bún­aði eða úti á mörk­inni og í sjó, ásamt verk­kunn­áttu fólks eru for­sendur mat­væla­ör­ygg­is. Þess vegna er mat­væla­stefna líka byggða­stefna og það á raunar við um mest alla stefnu­mót­un, allt frá ferða­mennsku til vel­ferð­ar­þjón­ust­unn­ar. Mat­væla­stefna sem hluti byggða­stefnu  (og öfugt!) nýtir ólíkar aðstæður og sér­kenni lands­hluta til að verða aðlað­andi í augum þorra kaup­enda. Gildir einu til hvaða lands­hluta er horft. Hóf­leg dreif­ing mat­væla­fram­leiðslu um landið allt í byggð eykur öryggi og minnkar öll helstu vist­spor.

Í hnot­skurn: Sjálf­bærni, lágt vistspor, holl­u­sta, hrein­leiki, fram­leiðslu- og dreif­ingar­ör­yggi og verð­lag í sam­ræmi við jafnt kaup­mátt sem  þessi lyk­il­at­riði er meg­in­inn­tak mat­væl­stefnu er hentar hér á landi.

Höf­undur er þing­maður Vinstri grænna.

Telur að sjálvirknivæðingin verði góð fyrir Ísland
Lilja Alfreðsdóttir segir að þjóð eins og Ísland, sem skorti oftast vinnuafl, muni njóta góðs af því þegar tækniframfarir stuðli að aukinni sjálfvirkni.
Kjarninn 23. mars 2019
Ásmundur Einar Daðason, félags- og barnamálaráðherra.
Fæðingarorlof verði lengt í 12 mánuði
Félags- og barnamálaráðherra stefnir að því að lengja fæðingarorlof í 12 mánuði á næstu tveimur árum.
Kjarninn 23. mars 2019
Árni Már Jensson
Þjónslundin
Kjarninn 23. mars 2019
Vinsæl heilsusmáforrit deila persónuupplýsingum
Í nýlegri rannsókn voru skoðuð 24 heilsutengd smáforrit. Af þeim deildu 19 af 24 upplýsingum um notendur til alls 55 fyrirtækja sem fengu upplýsingarnar og meðhöndluðu gögnin á einhvern hátt.
Kjarninn 23. mars 2019
Klikkið
Klikkið
Klikkið - Viðtal við Sölva Tryggvason
Kjarninn 23. mars 2019
Bjarni Benediktsson fjármálaráðherra
Gerir ráð fyrir dýrum aðgerðum til að ná sátt á vinnumarkaði
Ríkisstjórnin hyggst fara í „kostnaðarsamar ráðstafanir“ til að stuðla að því að sátt náist í yfirstandandi kjaradeilum. Einnig býst hún við „myndarlegri aukningu“ í ríkisútgjöldum til að komast til móts við kólnandi hagkerfi.
Kjarninn 23. mars 2019
Lilja segir afsögn Sigríðar hafa verið rétta ákvörðun
Varaformaður Framsóknarflokksins ætlar ekki að taka endanlega afstöðu til þess hvort að það eigi að áfrýja niðurstöðu Mannréttindadómstóls Evrópu fyrr en að búið sé að framkvæma og fara yfir hagsmunamat.
Kjarninn 23. mars 2019
Már Guðmundsson Seðlabankastjóri við losun gjaldeyrishaftanna árið 2017.
Haftalosun til bjargar
Fjármagnshöftin eru svo gott sem úr sögunni með afléttingu bindiskyldunnar fyrr í mánuðinum. Aukið frelsi krónunnar eru góðar fréttir fyrir neytendur, en nú þegar hefur það stoppað af frekari vaxtahækkanir í bili.
Kjarninn 23. mars 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar