Samábyrgð og þau afétnu

Þröstur Ólafsson hagfræðingur segir að það sé komið rof í hið samfélagslega lím, bæði innan þjóðfélaga sem og alþjóðlega.

Auglýsing

Margt hefur verið  skrifað og rætt um orsakir þess póli­tíska ástands sem mörg vest­ræn sam­fé­lög glíma nú við. Kröpp hægri nefstunga, inn­byrðis klofn­ingur þjóða, ein­angr­unar til­hneig­ingar og átök vegna inn­flytj­enda. Svona ástand verður ekki til á einni nóttu. Hvað gerð­is­t? 

Alla tutt­ug­ustu öld­ina var haft fyrir satt að þró­unaröfl sam­fé­lags­legrar fram­vindu fælust í stétta­and­stæðum og átökum þeirra. Nú virð­ast önnur öfl vera að verki. Þegar hefð­bund­inn iðn­að­ar­stór­rekstur dróst veru­lega saman upp úr miðri öld­inni sem leið, dvínað þáttur vinn­unnar sem ger­anda í atburða­rás sög­unn­ar. Fjár­magnið tók yfir. Fátt gerð­ist án þess atbeina. 

Nú eru það umsvif og yfir­ráð á mörk­uð­um, umbrot ofsa­fjár­magns sem ófyr­ir­leitið leitar að „arð­bærum“ tæki­færum, og valda­brölt stór­velda; en þó ekki hvað síst fjör­brot nátt­úr­unnar og loft­lags­vá­in, sem leiða okkur inn í næsta sögu­skeið. Í þessum þæf­ingi milli sögu­bila hefur ýmis­legt farið úrskeið­is. Þá er kap­ít­al­ism­anum gjarnan kennt um. Hag­tölur og rann­sóknir segja okkur þó, að ekk­ert annað hag­kerfi  hafi á und­an­förnum öldum auðn­ast að tryggja mann­kyn­inu jafn stöðugan og vax­andi lífs­kjara­bata sem kap­ít­al­ism­inn. Hann fer hins vegar oft upp úr spor­inu. Þarf því öfl­uga umgjörð og inn­byggða varn­ar­garða sem draga úr hætt­unni á að sam­fé­lögin sporð­reis­ist. Við megum aldrei gleyma því að mark­að­ur­inn er góður leið­bein­andi en afleitur hús­bónd­i. 

Auglýsing

Árin eftir seinna stríð ein­kennd­ust af örum hag­vexti í þokka­legu jafn­vægi. Settar voru á fót margar alþjóð­legar stofn­anir sem auka áttu sam­stöðu þjóða og sam­ræm­ingu hags­muna til að að draga úr met­ingi og sér­leiðum ein­stakra þjóða. Stofn­anir þessar byggðu margar á gagn­kvæmum skuld­bind­ing­um, sem mynd­uðu far­vegi sem sam­staða varð um og flestar vest­rænar þjóðir stóðu að. Þjóð­ríkin stóðu saman og brutu odd af oflæti sínu, enda flest löskuð eftir hild­ar­leik­inn mikla. Af þessum stofn­unum er ESB næst því að byggja upp og efla bræðra­lag milli með­lima­þjóða sinna. Þar er reynt með gagn­kvæmum skuld­bind­ingum að finna jafn­vægið á milli þess þjóð­lega og hins sam­þjóð­lega. Ýmis­legt hefur þó farið þar úrskeið­is. Nú kæla naprir vest­an­vindar þann ein­hug sem mynd­að­ist á eft­ir­stríðs árun­um. Afl hins sterka skal leysa sam­stöðu hinna mörgu af hólmi.

Rætur jafn­að­ar­manna

Hug­tökin frelsi, jafn­rétti og bræðra­lag eru ættuð frá frönsku bylt­ing­unni.  Síðar tók jafn­að­ar­stefnan þessar kröfur upp á sína arma. Krat­arnir settu frelsi, jafn­rétti og bræðra­lag í erind­is­bréf sitt  sem gagn­kvæmar sam­fé­lags­legar skuld­bind­ing­ar. Þessi stefnumið urðu með tím­anum sam­ofin sam­fé­lags­gerð Vest­ur­landa. Sterkir jafn­að­ar­manna­flokkar voru trygg­ingin fyrir þess­ari sam­á­byrgð. Með bættri afkomu og fjöl­þætt­ara atvinnu­lífi jókst ein­stak­lings­bundin sér­hæf­ing og þar með öflug milli­stétt. Þekk­ing hennar og for­ysta fór að móta gang­verk hag­kerf­is­ins. Um leið einka­vædd­ist jafn­að­ar­hug­sjón­in. 

Úr efri hluta milli­stétt­ar­innar varð til ný elíta. Hún var hvorki borin til að erfa titla, land­ar­eignir né mikil auð­æfi. Hún bjó yfir sér­þekk­ingu sem færði henni áhrif, völd og síðar auð­æfi.  Með útbreiðslu nýfrjáls­hyggj­unn­ar, sam­fara hnignun jafn­að­ar­stefn­unn­ar, óx áherslan á einka­hags­muni umfram sam­fé­lags­hag. Klisjan um að jöfnu­merki væri milli einka­hygli og vel­ferðar almenn­ings varð gjald­geng. Þegar krat­arnir sner­ust síðan á sveif með mennt­uðu elítu evr­ópskra þétt­býl­is­svæða og gerðu hug­mynda­fræði þeirra og áherslur að sinni, þá komu rof í krat­íska bræðra­lag­ið. Ef jafn­að­ar­manna­flokkur setur kyn ofar stétt­ar­stöðu eða rétt­indi trans-­fólks og hjóna­bönd sam­kyn­hneigðra í for­gang umfram þreng­ingar þeirra afskiptu eða afétn­u,svo dæmi séu tek­in, þá trosna til­finn­inga­bönd­in. Þeir sem minna mega sín eiga þá hvergi höfði sínu að halla leng­ur; verða póli­tískt heim­il­is­laus­ir. Popúlistar buðu þá heimil­is­lausu  vel­komna. Þeir eru góðir í því að ala á ótta og tor­tryggni, en hafa engin svör. Þessar aðstæður sköp­uð­ust hér­lendis þegar Alþýðu­flokkur og Alþýðu­banda­lag lögðu upp laupana og á gröf þeirra risu Sam­fylk­ing og VG. Tveir vel­mein­andi flokkar en án þess að eiga rætur meðal almenns verka­fólks.

Brostin sam­á­byrgð

Það er þetta  lím, myndað úr sam­kennd og ábyrgð, sem heldur þjóð­fé­lögum sam­an, á sama hátt og hjóna­böndum sem og fjöl­skyld­um. Það brestur ef gagn­kvæmar skuld­bind­ingar feyskjast. Nú er komið rof í þetta sam­fé­lags­lega lím,bæði innan þjóð­fé­laga sem og alþjóð­lega. Ofur áhersla hefur of lengi verið lögð á fram­gang ein­stak­lings­ins, for­gang hans og afkomu sem og rúm­gott sam­fé­lags­legt oln­boga­rými. Það er orðið lofs­yrði að skara eld að eigin köku. Þetta hefur skaðað sam­fé­lagið stór­lega. Slag­orðið lækkum skatta, jafn­gildir kröf­unni um minni sam­neyslu. Milli elít­unn­ar, sem stýrir för og ákveður sjálf sinn skerf og hinna sem ekki taka þátt í hönnun ferða­lags­ins, hefur mynd­ast gjá. Stórir hópar í efri lögum þjóð­fé­lags­ins, hafa kvatt sam­fé­lags­legar skuld­bind­ingar og ábyrgð, en hrifsa til sín stærsta hlutan af launa­svig­rúm­inu. Lítið er því eftir handa hinum sem samn­ings­bundnir eru og geta ekki stundað sjálftöku. 

Þessi elíta hrammsar til sín auð­æfi sem sam­fé­lagið í heild sinni hefur skap­að. Svipað er með auð­lindir sjávar sem eru heiman­mundur þess­arar þjóð­ar, og hún hefur verndað og gert arð­bærar með setn­ingu laga um  fisk­veiði­stjórn­un. Auð­lind­irnar hafa verið afhentar án end­ur­gjalds til einka­nýt­ing­ar. Alþing­is­menn ættu að hafa auð­mýkt þjóns­ins, ekki þótta valds­manns­ins. Þeir sigldu á öldu­faldi aura­sýk­innar með Kjara­ráð að vopni og bjuggu til slynga svika­myllu, sem tryggði þeim og fleirum úr elít­unni þekki­leg laun. Sam­fé­lags­sátt­mál­inn var rof­inn – ekki af þeim sem heimta nú sinn hlut, heldur af hinum sem þegar hafa landað afl­an­um. Fal­legt og skiln­ings­ríkt hjal dugar skammt. Elíta þjóð­fé­lags­ins verður að ganga á undan og bjóða fram raun­hæfa sátt, ann­ars mun geng­is­felld króna festa vandan í sessi og gera enn óvið­ráð­an­legri.

Kanntu vel við Kjarnann?

Við á Kjarnanum þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ísold Uggadóttir og Auður Jónsdóttir
Himinhrópandi mistök í máli Maní
Kjarninn 20. febrúar 2020
Haraldur Johanessen var enn ríkislögreglustjóri þegar samkomulagið var gert. Hann lét af störfum skömmu síðar
Samkomulag ríkislögreglustjóra hækkaði laun yfirmanna um 48 prósent
Þeir yfirmenn hjá ríkislögreglustjóra sem skrifuðu undir samkomulag við embættið í fyrra hækkuðu samtals grunnlaun sín um 314 þúsund krónur á mánuði og sameiginlegar lífeyrisgreiðslur um 309 milljónir.
Kjarninn 20. febrúar 2020
Samninganefnd starfsgreinasambandsins.
Starfsgreinasambandið nær samkomulagi við ríkið um nýjan kjarasamning
Starfsgreinasambandið og ríkið náðu í gær saman um útlínur á nýjum kjarasamningi á fundi hjá ríkissáttarsemjara.
Kjarninn 20. febrúar 2020
Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar.
Efling fordæmir Dag fyrir að vilja ekki eiga samtal við sig
Efling segir borgarstjórann í Reykjavík tala niður kjara- og réttlætisbaráttu félagsins. Framsetning hans á tilboðum Reykjavíkurborgar um launahækkanir til félagsmanna Eflingar sé í þeim „tilgangi að fegra mögur tilboð borgarinnar.“
Kjarninn 20. febrúar 2020
Sonja Ýr Þorbergsdóttir, formaður BSRB.
Verkföll hjá BSRB hefjast að óbreyttu í byrjun mars
Verkföllin munu hafa mikil áhrif á almannaþjónustuna enda munu þau ná til starfsfólks í heilbrigðisþjónustunni, þar með talið á Landspítalanum, og í skólum, leikskólum og á frístundaheimilum.
Kjarninn 20. febrúar 2020
Hillur verslana eru í dag fullar af fersku brauði.
Uppþot vegna brauðsins stormur í vatnsglasi
„Hvenær verður næst brauð viðvörun?“ „Brauð er búið í borginni, líka hvíta brauðið. Fólk ætlar greinilega að leyfa sér þessar síðustu klukkustundir á jörðu.“ Þeir voru margir brandararnir sem fuku í sprengilægðinni í síðustu viku.
Kjarninn 20. febrúar 2020
Traust almennings á dómstólum
Auður Jónsdóttir rithöfundur hitti gamalreyndan lögmann, Ragnar Aðalsteinsson, til að ræða hið svokallaða Landsréttarmál en það vekur upp áleitnar spurningar.
Kjarninn 20. febrúar 2020
Fríða Ísberg og Bergsveinn Birgisson.
Fríða Ísberg og Bergsveinn Birgisson tilnefnd til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs
Þrettán norrænar skáldsögur, smásagnasöfn og ljóðabækur eru tilnefndar. Verðlaunin verða afhent í Reykjavík í haust.
Kjarninn 20. febrúar 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar