Samábyrgð og þau afétnu

Þröstur Ólafsson hagfræðingur segir að það sé komið rof í hið samfélagslega lím, bæði innan þjóðfélaga sem og alþjóðlega.

Auglýsing

Margt hefur verið  skrifað og rætt um orsakir þess póli­tíska ástands sem mörg vest­ræn sam­fé­lög glíma nú við. Kröpp hægri nefstunga, inn­byrðis klofn­ingur þjóða, ein­angr­unar til­hneig­ingar og átök vegna inn­flytj­enda. Svona ástand verður ekki til á einni nóttu. Hvað gerð­is­t? 

Alla tutt­ug­ustu öld­ina var haft fyrir satt að þró­unaröfl sam­fé­lags­legrar fram­vindu fælust í stétta­and­stæðum og átökum þeirra. Nú virð­ast önnur öfl vera að verki. Þegar hefð­bund­inn iðn­að­ar­stór­rekstur dróst veru­lega saman upp úr miðri öld­inni sem leið, dvínað þáttur vinn­unnar sem ger­anda í atburða­rás sög­unn­ar. Fjár­magnið tók yfir. Fátt gerð­ist án þess atbeina. 

Nú eru það umsvif og yfir­ráð á mörk­uð­um, umbrot ofsa­fjár­magns sem ófyr­ir­leitið leitar að „arð­bærum“ tæki­færum, og valda­brölt stór­velda; en þó ekki hvað síst fjör­brot nátt­úr­unnar og loft­lags­vá­in, sem leiða okkur inn í næsta sögu­skeið. Í þessum þæf­ingi milli sögu­bila hefur ýmis­legt farið úrskeið­is. Þá er kap­ít­al­ism­anum gjarnan kennt um. Hag­tölur og rann­sóknir segja okkur þó, að ekk­ert annað hag­kerfi  hafi á und­an­förnum öldum auðn­ast að tryggja mann­kyn­inu jafn stöðugan og vax­andi lífs­kjara­bata sem kap­ít­al­ism­inn. Hann fer hins vegar oft upp úr spor­inu. Þarf því öfl­uga umgjörð og inn­byggða varn­ar­garða sem draga úr hætt­unni á að sam­fé­lögin sporð­reis­ist. Við megum aldrei gleyma því að mark­að­ur­inn er góður leið­bein­andi en afleitur hús­bónd­i. 

Auglýsing

Árin eftir seinna stríð ein­kennd­ust af örum hag­vexti í þokka­legu jafn­vægi. Settar voru á fót margar alþjóð­legar stofn­anir sem auka áttu sam­stöðu þjóða og sam­ræm­ingu hags­muna til að að draga úr met­ingi og sér­leiðum ein­stakra þjóða. Stofn­anir þessar byggðu margar á gagn­kvæmum skuld­bind­ing­um, sem mynd­uðu far­vegi sem sam­staða varð um og flestar vest­rænar þjóðir stóðu að. Þjóð­ríkin stóðu saman og brutu odd af oflæti sínu, enda flest löskuð eftir hild­ar­leik­inn mikla. Af þessum stofn­unum er ESB næst því að byggja upp og efla bræðra­lag milli með­lima­þjóða sinna. Þar er reynt með gagn­kvæmum skuld­bind­ingum að finna jafn­vægið á milli þess þjóð­lega og hins sam­þjóð­lega. Ýmis­legt hefur þó farið þar úrskeið­is. Nú kæla naprir vest­an­vindar þann ein­hug sem mynd­að­ist á eft­ir­stríðs árun­um. Afl hins sterka skal leysa sam­stöðu hinna mörgu af hólmi.

Rætur jafn­að­ar­manna

Hug­tökin frelsi, jafn­rétti og bræðra­lag eru ættuð frá frönsku bylt­ing­unni.  Síðar tók jafn­að­ar­stefnan þessar kröfur upp á sína arma. Krat­arnir settu frelsi, jafn­rétti og bræðra­lag í erind­is­bréf sitt  sem gagn­kvæmar sam­fé­lags­legar skuld­bind­ing­ar. Þessi stefnumið urðu með tím­anum sam­ofin sam­fé­lags­gerð Vest­ur­landa. Sterkir jafn­að­ar­manna­flokkar voru trygg­ingin fyrir þess­ari sam­á­byrgð. Með bættri afkomu og fjöl­þætt­ara atvinnu­lífi jókst ein­stak­lings­bundin sér­hæf­ing og þar með öflug milli­stétt. Þekk­ing hennar og for­ysta fór að móta gang­verk hag­kerf­is­ins. Um leið einka­vædd­ist jafn­að­ar­hug­sjón­in. 

Úr efri hluta milli­stétt­ar­innar varð til ný elíta. Hún var hvorki borin til að erfa titla, land­ar­eignir né mikil auð­æfi. Hún bjó yfir sér­þekk­ingu sem færði henni áhrif, völd og síðar auð­æfi.  Með útbreiðslu nýfrjáls­hyggj­unn­ar, sam­fara hnignun jafn­að­ar­stefn­unn­ar, óx áherslan á einka­hags­muni umfram sam­fé­lags­hag. Klisjan um að jöfnu­merki væri milli einka­hygli og vel­ferðar almenn­ings varð gjald­geng. Þegar krat­arnir sner­ust síðan á sveif með mennt­uðu elítu evr­ópskra þétt­býl­is­svæða og gerðu hug­mynda­fræði þeirra og áherslur að sinni, þá komu rof í krat­íska bræðra­lag­ið. Ef jafn­að­ar­manna­flokkur setur kyn ofar stétt­ar­stöðu eða rétt­indi trans-­fólks og hjóna­bönd sam­kyn­hneigðra í for­gang umfram þreng­ingar þeirra afskiptu eða afétn­u,svo dæmi séu tek­in, þá trosna til­finn­inga­bönd­in. Þeir sem minna mega sín eiga þá hvergi höfði sínu að halla leng­ur; verða póli­tískt heim­il­is­laus­ir. Popúlistar buðu þá heimil­is­lausu  vel­komna. Þeir eru góðir í því að ala á ótta og tor­tryggni, en hafa engin svör. Þessar aðstæður sköp­uð­ust hér­lendis þegar Alþýðu­flokkur og Alþýðu­banda­lag lögðu upp laupana og á gröf þeirra risu Sam­fylk­ing og VG. Tveir vel­mein­andi flokkar en án þess að eiga rætur meðal almenns verka­fólks.

Brostin sam­á­byrgð

Það er þetta  lím, myndað úr sam­kennd og ábyrgð, sem heldur þjóð­fé­lögum sam­an, á sama hátt og hjóna­böndum sem og fjöl­skyld­um. Það brestur ef gagn­kvæmar skuld­bind­ingar feyskjast. Nú er komið rof í þetta sam­fé­lags­lega lím,bæði innan þjóð­fé­laga sem og alþjóð­lega. Ofur áhersla hefur of lengi verið lögð á fram­gang ein­stak­lings­ins, for­gang hans og afkomu sem og rúm­gott sam­fé­lags­legt oln­boga­rými. Það er orðið lofs­yrði að skara eld að eigin köku. Þetta hefur skaðað sam­fé­lagið stór­lega. Slag­orðið lækkum skatta, jafn­gildir kröf­unni um minni sam­neyslu. Milli elít­unn­ar, sem stýrir för og ákveður sjálf sinn skerf og hinna sem ekki taka þátt í hönnun ferða­lags­ins, hefur mynd­ast gjá. Stórir hópar í efri lögum þjóð­fé­lags­ins, hafa kvatt sam­fé­lags­legar skuld­bind­ingar og ábyrgð, en hrifsa til sín stærsta hlutan af launa­svig­rúm­inu. Lítið er því eftir handa hinum sem samn­ings­bundnir eru og geta ekki stundað sjálftöku. 

Þessi elíta hrammsar til sín auð­æfi sem sam­fé­lagið í heild sinni hefur skap­að. Svipað er með auð­lindir sjávar sem eru heiman­mundur þess­arar þjóð­ar, og hún hefur verndað og gert arð­bærar með setn­ingu laga um  fisk­veiði­stjórn­un. Auð­lind­irnar hafa verið afhentar án end­ur­gjalds til einka­nýt­ing­ar. Alþing­is­menn ættu að hafa auð­mýkt þjóns­ins, ekki þótta valds­manns­ins. Þeir sigldu á öldu­faldi aura­sýk­innar með Kjara­ráð að vopni og bjuggu til slynga svika­myllu, sem tryggði þeim og fleirum úr elít­unni þekki­leg laun. Sam­fé­lags­sátt­mál­inn var rof­inn – ekki af þeim sem heimta nú sinn hlut, heldur af hinum sem þegar hafa landað afl­an­um. Fal­legt og skiln­ings­ríkt hjal dugar skammt. Elíta þjóð­fé­lags­ins verður að ganga á undan og bjóða fram raun­hæfa sátt, ann­ars mun geng­is­felld króna festa vandan í sessi og gera enn óvið­ráð­an­legri.

Basil hassan
Dani undirbjó mörg hryðjuverk
Tilviljun réði því að hryðjuverk, sem Dani að nafni Basil Hassan undirbjó, mistókst. Ætlunin var að granda farþegaþotu. Basil Hassan hafði, ásamt samverkamönnum sínum, mörg slík hryðjuverk í hyggju.
Kjarninn 21. apríl 2019
Flóttafólk mótmælti 13. febrúar síðastliðinn.
Skert aðgengi fyrir flóttafólk að íslensku menntakerfi
Af 82 flóttamönnum sem tóku þátt í þarfagreiningu Rauða krossins í Reykjavík eru einungis 5% í námi, en 43% eiga í erfiðleikum með að komast í nám.
Kjarninn 20. apríl 2019
Guðni Karl Harðarson
Í krafti fjöldans
Kjarninn 20. apríl 2019
Skoða skattalegt umhverfi þriðja geirans
Starfshópur á að skoða hvort að skattalegar ívilnanir geti hvatt einstaklinga og fyrirtæki til að styrkja félög sem falla undir þriðja geirann. Dæmi um félög sem gætu notið góðs af mögulegum breytingum eru björgunarsveitir, íþróttafélög og mannúðarsamtök.
Kjarninn 20. apríl 2019
Það helsta hingað til: WOW air fer á hausinn með látum
Kjarninn tók saman helstu fréttamál íslensks samfélags á fyrstu mánuðum ársins 2019. Ein stærsta frétt ársins hingað til er án efa gjaldþrot WOW air eftir langvinnt dauðastríð sem fór fram fyrir opnum tjöldum.
Kjarninn 20. apríl 2019
Koma svo!
Koma svo!
Koma svo - Salt og ... paprika
Kjarninn 20. apríl 2019
Advania
Ríkið greiddi Advania rúman milljarð vegna tölvukerfa í fyrra
Upplýsingatæknifyrirtækið Advania fékk greiddan rúman milljarð fyrir rekstur og hýsingu tölvukerfa ríkisins árið 2018. Þar af greiddi ríkið 635 milljónir vegna tölvukerfisins Orra.
Kjarninn 20. apríl 2019
Búinn að bíða lengi eftir aðgerðum
Mikil vakning hefur orðið meðal landans á síðustu misserum varðandi umhverfismál og má með sanni segja að sjaldan hafi starf umhverfis- og auðlindaráðherra verið eins mikilvægt.
Kjarninn 20. apríl 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar