Orkupakkinn: Hræðast Íslendingar eigið fullveldi?

Skúli Magnússon fjallar um þriðja orkupakkann í aðsendri grein og spyr hvort Íslendingar hræðist eigið fullveldi.

Auglýsing

Stór­kalla­legar yfir­lýs­ingar um að skarð sé höggvið í full­veldi rík­is­ins, stjórn­ar­skrá lýð­veld­is­ins brotin og hálf­kveðnar vísur um að Íslend­ingar afsali sér yfir­ráðum yfir auð­lindum sínum með inn­leið­ingu svo­nefnds þriðja orku­pakka ESB hafa verið áber­andi í fjöl­miðla­um­ræðu und­an­far­ið. Minna hefur þó borið á því að þessar stað­hæf­ingar hafi verið rök­studdar með vísan til nán­ari efn­is­þátta þeirra gerða sem hér er um að ræða.

„Pöntuð álit“

Gagn­rýnendur orku­pakk­ans hafa gert sér tals­verðan mat úr lög­fræði­á­liti Stef­áns Más Stef­áns­sonar og Frið­riks Árna Frið­riks­sonar Hir­st, sem telja „vafa und­ir­orpið hvort [fram­sal vald­heim­ilda sam­kvæmt 7. til 9. gr. reglu­gerðar nr. 713/2009 um að koma á fót Sam­starfs­stofnun eft­ir­lits­að­ila á orku­mark­aði eins og reglu­gerðin hefur verið löguð að EES-­samn­ingn­um] gangi lengra en rúmist innan ákvæða stjórn­ar­skrár­innar miðað við núver­andi aðstæður og for­sendur EES-­samn­ings­ins“. Minna hefur verið fjallað um álit þess fjöl­breytta hóps inn­lendra og erlendra lög­fræð­inga sem hafa kom­ist að þeirri nið­ur­stöðu að ekk­ert væri því stjórn­skipu­lega til fyr­ir­stöðu að orku­pakk­inn væri inn­leidd­ur. Þeir hafa hins vegar mátt sitja undir dylgjum um að álit þeirra væru „pönt­uð“ og þeir væru jafn­vel hlut­deild­ar­menn í ráða­bruggi um að afhenda útlend­ingum auð­lindir lands­ins.

Auglýsing

Eru lög­fræð­ingar virki­lega svona ósam­mála?

Af frétta­flutn­ingi mætti e.t.v. draga þá ályktun að veru­legur ágrein­ingur sé meðal lög­fræð­inga um efni og stjórn­skipu­lega þýð­ingu orku­pakk­ans. Sú er þó ekki raunin þegar fyr­ir­liggj­andi álit lög­fræð­inga, þ.á m. þeirra Stef­áns Más og Frið­riks, eru nánar skoð­uð:

  1. Allir lög­fræð­ingar eru sam­mála um að stjórn­skipu­leg álita­mál eru tak­mörkuð við 7. til 9. gr. reglu­gerðar nr. 713/2009, en þar er ACER falið vald til að taka ákvarð­anir um skil­mála og skil­yrði fyrir aðgangi mark­aðs­að­ila að grunn­virki fyrir raf­orku sem tengir a.m.k. tvö aðild­ar­ríki saman við þær aðstæður að ágrein­ingur er uppi milli eft­ir­lits­stjórn­valda þess­ara ríkja. Aðlögun orku­pakk­ans að EES-­samn­ingnum gerir ráð fyrir að Eft­ir­lits­stofnun EFTA (ESA) muni taka þessar ákvarð­anir á grund­velli til­lögu (“upp­kasts”) frá ACER en jafn­framt munu eft­ir­lits­stjórn­völd EFTA-­ríkj­anna taka þátt í starfi og máls­með­ferð ACER án atkvæð­is­rétt­ar.
  2. Allir lög­fræð­ingar eru sam­mála um að vald­heim­ildir ACER/ESA gagn­vart Íslandi verða ekki virkar nema fyrir hendi sé teng­ing íslensks orku­mark­aðar við markað EES. Án teng­ingar eru þessar heim­ildir án raun­hæfrar þýð­ing­ar.
  3. Allir lög­fræð­ingar eru sam­mála um að engin skylda verði leidd af orku­pakk­anum um að heim­ila lagn­ingu sæstrengs milli Íslands og ann­ars EES-­rík­is. Gildir þá einu þótt slík sam­teng­ing milli ríkja sé í sam­ræmi við orku­stefnu ESB, sé litin jákvæðum augum af hálfu sam­bands­ins og fyrir hendi sé aðgerð­ar­á­ætlun sam­bands­ins um slíkar teng­ingar þar sem strengur milli Íslands og Bret­lands er talin upp á verk­efna­lista.
  4. Allir lög­fræð­ingar eru sam­mála um að í orku­pakk­anum er ekki að finna ákvæði sem snúa beint að auð­linda­nýt­ingu, svo sem hvort auka eigi orku­fram­leiðslu almennt eða á ákveðnum svið­um.
  5. Allir lög­fræð­ingar eru sam­mála um að Alþingi er, í krafti full­veldis rík­is­ins, heim­ilt að fram­selja vald­heim­ildir til alþjóð­legra stofn­ana á afmörk­uðum sviðum að upp­fylltum ákveðnum skil­yrðum með sam­bæri­legum hætti og gengið var út frá við aðild Íslands að EES-­samn­ingum árið 1993. Lög­fræð­ingar eru einnig að meg­in­stefnu sam­mála um hvaða skil­yrði er hér að ræða.
  6. Allir lög­fræð­ingar eru sam­mála um að þótt full­valda ríki fram­selji alþjóð­legri stofnun til­teknar vald­heim­ildir líður full­veldi þess ekki þar með undir lok.

Um hvað stendur þá ágrein­ing­ur­inn?

Lög­fræð­ingar sem fjallað hafa um stjórn­skipu­leg álita­mál vegna orku­pakk­ans virð­ast sam­mála um að það fram­sal vald­heim­ilda sem hér um að ræða full­nægi því skil­yrði að telj­ast nauð­syn­legt vegna alþjóða­sam­vinnu sem Ísland tekur þátt í og helg­ast af mik­il­vægum hags­munum rík­is­ins eins og þeir hafa verið metnir af Alþingi.

Lög­fræð­ingar virð­ast einnig vera sam­mála um að heim­ild­irnar séu ekki óhóf­lega íþyngj­andi fyrir íslenska rík­ið, en ákvarð­anir ACER/ESA myndu bein­ast gegn íslenskri rík­is­stofnun (Orku­stofn­un) en ekki einka­að­il­um. Stefán Már og Frið­rik ýja reyndar að því í sinni álits­gerð að aðkoma ESA að umræddum ákvörð­unum yrði ein­ungis form­legs eðlis og því væri það í reynd ACER sem færi með ákvörð­un­ar­vald­ið. Þessu er ég ósam­mála og bendi á að með aðkomu sinni að ACER og neit­un­ar­valdi ESA sé staða EFTA-­ríkj­anna tryggð með ekki lak­ari hætti en á við um EES-­samn­ing­inn í heild sinni. Hvað sem líður hug­leið­ingum Stef­áns Más og Frið­riks um þetta virð­ast þeir eftir sem áður teja að sú aðlögun að EES-­samn­ingnum sem hér er kveðið á um (og á sér skýra fyr­ir­mynd í gerðum um evr­ópskt fjár­mála­eft­ir­lit sem inn­leiddar voru árið 2016) full­nægi skil­yrði um stjórn­skip­un­ar­innar um að fram­sal vald­heim­ilda fari fram á gagn­kvæmnis og jafn­ræð­is­grund­velli. Ágrein­ingur okkar um þetta atriði skiptir því ekki höf­uð­máli.

And­stætt nið­ur­stöðu minni og ýmissa ann­arra lög­fræð­inga telja þeir Stefán Már og Frið­rik hins vegar vafa­samt hvort umrætt fram­sal full­nægi því skil­yrði að „vera vel skil­greint og á afmörk­uðu svið­i“. Ekki þarf laga­próf til að átta sig á því að það svið sem hér um ræðir er skýr­lega afmark­að, þ.e. flutn­ingur raf­orku um sæstreng eða annan sam­tengil. Ágrein­ing­ur­inn snýst því fremur um hvort heim­ild­irnar séu nægi­lega vel skil­greindar en tví­menn­ing­arnir telja að í ýmsum atriðum sé það óskrifað blað hvernig ACER/ESA muni beita heim­ildum sín­um.

Ég hef m.a. bent á að þær ákvarð­anir sem hér er um að ræða styðj­ist við ítar­legar reglur EES-­samn­ings­ins um orku­mál svo og frek­ari reglur sem settar hafa verið á grund­velli EES-­gerða um flutn­ing orku (m.a. svo­nefnda net­mála eða „Network Codes“). Þótt ACER/ESA hafi hér óhjá­kvæmi­lega eitt­hvert mat við þær aðstæður að ágrein­ingur er uppi með eft­ir­lit­stjórn­völdum tveggja eða fleiri EES-­ríkja er staðan því síður en svo sú að þessar stofn­anir fari með ein­hvers konar geð­þótta­vald. Mis­fari þessar stofn­anir með vald sitt er þar að auki hægt að skjóta ákvörð­unum þeirra til EFTA-­dóm­stóls­ins (í til­viki Íslands). Til hlið­sjónar má benda á þær ákvarð­anir sem ACER hefur þegar tekið og mála sem fjallað hefur verið um af kæru­nefnd orku­mála ESB sem gefa fyllri mynd af heim­ildum og starf­semi stofn­un­ar­inn­ar.

Úr umræddum lög­fræði­legum ágrein­ingi yrði ekki skorið nema fyrir íslenskum dóm­stól­um. Verði gerð­irnar inn­leiddar getur slíkt dóms­mál hins vegar aldrei litið dags­ins ljós án þess að sæstrengur verði lagður og jafn­framt hafi komið til þess að heim­ildum ACER/ESA hafi verið beitt í kjöl­far ágrein­ings Orku­stofn­unar og eft­ir­lits­stjórn­valds ann­ars EES-­rík­is. 

Hræð­ast Íslend­ingar eigið full­veldi?

Þær ákvarð­anir sem einna helst er vísað til af gagn­rýnendum þriðja orku­pakk­ans, þ.e. ákvarð­anir um sæstreng og nýt­ingu orku­auð­linda, eru og verða áfram í höndum íslenska rík­is­ins, en ekki yfir­þjóð­legra stofn­ana. Í reynd eru það því ákvarð­anir íslenskra stjórn­ar­stofn­ana, sem teknar yrðu í krafti íslensks full­veld­is, sem þessir gagn­rýnendur hafa áhyggjur af en ekki hugs­an­leg beit­ing hins yfir­þjóð­lega valds. Það er hins vegar mis­kiln­ingur að stjórn­ar­skráin sé ein­hvers konar vörn gegn því að Alþingi og stjórn­völd taki van­hugs­aðar ákvarð­an­ir, t.d. um að heim­ila lagn­ingu sæstrengs. Stjórn­skipu­lega er Alþingi mögu­legt að sam­þykkja lagn­ingu strengs hvort heldur orku­pakk­inn er inn­leiddur eða ekki. Íslend­ingar geta einnig, í krafti full­veldis ríks­ins, synjað um inn­leið­ingu orku­pakk­ans og þar með sett málið á byrj­un­ar­reit innan inn­leið­ing­ar­ferlis EES með nokkuð aug­ljósum afleið­ingum fyrir afdrif orku­pakk­ans en öllu óljós­ari áhrifum til fram­tíðar á EES-­sam­starfið og stöðu Íslands í því. Íslend­ingar geta einnig, hvenær sem er, sagt EES-­samn­ingnum upp með 12 mán­aða fyr­ir­vara ef talið er að samn­ing­ur­inn þjóni ekki lengur hags­munum þjóð­ar­innar og betri kostir séu í stöð­unni.

Stjórn­skip­unin svarar því einu til að Ísland sé full­valda ríki og end­an­legt vald um fram­an­greind atriði sé í höndum íslenskra stjórn­ar­stofn­ana, einkum Alþingis sem kosið er af þjóð­inni. Stjórn­skip­unin svarar því hins vegar ekki hvernig Íslend­ingar eiga að fara með eigið full­veldi, meðal ann­ars í sam­starfi sínu við önnur full­valda ríki og við nýt­ingu auð­linda lands­ins. Því verða Íslend­ingar sjálfir að svara og bera ábyrgð á.

Höf­undur er hér­aðs­dóm­ari og dós­ent við laga­deild HÍ.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Kaupfélag Skagfirðinga hefur hagnast um 18 milljarða króna á fjórum árum
Eigið fé Kaupfélags Skagfirðinga, samvinnufélags í eigu 1.465 félagsmanna með höfuðstöðvar á Sauðárkróki, hefur þrefaldast frá árinu 2010 og er 49,5 milljarðar. Eignir félagsins eru metnar á tæplega 80 milljarða. Verðmætasta bókfærða eignin er kvóti.
Kjarninn 15. ágúst 2022
Áfengi spilar afar stjórt hlutverk í danskri unglingamenningu.
Danskir menntaskólar endurhugsi drykkjumenninguna
Danska heilbrigðisstofnunin hefur sent menntaskólum landsins bréf þar sem óskað er eftir því að hætt verði að gera áfengi hátt undir höfði á viðburðum á vegum skólanna.
Kjarninn 14. ágúst 2022
Vilja gera óperuna aðgengilega fyrir Íslendinga
Kammeróperan ætlar að flytja meistarverkið Così fan tutte eftir Mozart íslensku á óperukvöldverði í Iðnó. Safnað er fyrir verkefninu á Karolina fund.
Kjarninn 14. ágúst 2022
Korn frá Úkraínu loks á leið til Afríku á barmi hungursneyðar
Flutningaskip á vegum Sameinuðu þjóðanna er á leið til Afríku með fullan farm af korni frá Úkraínu. Um er að ræða fyrstu kornflutninga frá Úkraínu til Afríku síðan Rússland réðst inn í Úkraínu.
Kjarninn 14. ágúst 2022
Vindmyllurnar sem yrðu notaðar í vindorkuverið í Hvalfirði yrðu um 250 metrar á hæð. Þær yrðu á fjalli sem er 647 metrar á hæð og því sjást mjög víða að.
Vindorkuverið hefði „veruleg áhrif á ásýnd“ Hvalfjarðar og nágrennis
Hvalfjörður er þekktur fyrir fjölbreytt og fallegt landslag. Stofnanir segja „mjög vandasamt“ að skipuleggja svo stórt inngrip sem vindorkuver er á slíku svæði og að það yrði „mikil áskorun“ að ná sátt um byggingu þess.
Kjarninn 14. ágúst 2022
Mikið var látið með HBO Max þegar streymisþjónustan var kynnt til leiks vorið 2020 og hún auglýst gríðarlega.
Bylting á HBO Max veldur því að veitan kemur seinna til Íslands og efnisframboð minnkar
Bið Íslendinga eftir HBO Max mun lengjast um rúm tvö ár. Ástæðan er sameining móðurfélags HBO við fjölmiðlarisann Discovery. Ný stjórn er í brúnni og allt virðist vera gert til að spara pening.
Kjarninn 14. ágúst 2022
Kristjanía er eins konar undraland í miðri Kaupmannahöfn.
Kristjaníubúar fá tilboð
Danska ríkið hefur gert íbúum Kristjaníu tilboð sem felur í sér umtalsverðar breytingar frá núverandi skipulagi. Íbúum „fríríkisins“ myndi fjölga talsvert ef breytingarnar ganga eftir. Samningaviðræður milli íbúanna og ríkisins standa yfir.
Kjarninn 14. ágúst 2022
Fjármálaeftirlit Seðlabanka Íslands birti samkomulag um sátt við FX Iceland í liðinni viku.
Fékk 2,7 milljóna króna sekt fyrir margháttuð og alvarleg brot á peningaþvættislögum
Annmarkar voru á flestum þáttum starfsemi gjaldeyrisskiptamiðstöðvar sem hóf starfsemi snemma árs 2020. Fyrirtækið stundaði meðal annars áfram viðskipti við aðila eftir að peningaþvættiseftirlitið hafði sent tilkynningu um grunsamleg viðskipti þeirra.
Kjarninn 13. ágúst 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar