Offramleiðsla mjólkur og okur í skjóli opinberrar verðlagningar?

Þórólfur Matthíasson prófessor skrifar um sölu á íslensku smjöri á undverði til útlanda.

Auglýsing

Neysla mjólkur og mjólk­ur­vöru í þró­uðum löndum hefur ekki auk­ist mikið frá 2008 ef trúa skal upp­lýs­ingum frá Mat­væla og land­bún­að­ar­stofnun Sam­ein­uðu þjóð­anna, (sjá t.d. töflu 7.4 hér).  Neysla ferskvöru minnkar á tíma­bil­inu 2008-2017, meðan neysla á geymslu­vöru eykst lít­il­lega.  Áætl­anir Mat­væla og land­bún­að­ar­stofn­un­ar­innar (FAO) ganga út á að áfram­hald verði á þeirri þróun í þró­uðum lönd­um.  Vænt­an­leg fram­leiðslu­aukn­ing er ekki meiri en svo að svari til fram­leiðni­aukn­ing­ar. Þess vegna er ekki ástæða til þess að hvetja mjólk­ur­bændur til að auka fram­leiðslu­getu sína í okkar hluta heims­ins.

Á Íslandi eru það opin­berir aðilar í sam­ráði við hags­muna­sam­töl sem „ákveða“ umfang mjólk­ur­fram­leiðsl­unn­ar.  Það mætti því að óreyndu ætla að Atvinnu­vega- og nýsköp­un­ar­ráðu­neytið og Bænda­sam­tökin hög­uðu fram­leiðslu­stýr­ingu sinni í sam­ræmi við lík­lega lang­tíma­þróun fram­leiðni og eft­ir­spurn­ar.  Það hefði þýtt að þessir aðilar hefðu haldið aftur af vexti og vaxtaróskum ein­stakra fram­leið­enda og þess í stað mætt tíma­bundnum skorti á mjólk­ur­af­urðum með inn­flutn­ingi. Slík póli­tík stuðlar að jafnri tekju­þróun fyrir fram­leið­endur og dregur úr líkum á efna­hags­legum koll­steypum í rekstri kúa­bú­a.  En þessu er ekki að heilsa. Stjórn­völd sölu­tryggja ákveðið magn mjólkur á hverju ári á föstu verði. Hið sölu­tryggða magn hefur auk­ist úr 123 millj­ónum lítra árið 2014 í 145 millj­ónir lítra árið 2019, þetta er aukn­ing upp á 18% (eða 3,3% á ári). Ástæðan er að stjórn­völd og bændasamtök hafa elt skamm­tímat­ísku­sveiflur (sem m.a. urðu til þess að búa til smjör-­bólu á alþjóð­legum mörk­uðum fyrri hluta árs 2017).

Offram­boð hrá­mjólkur til Mjólk­ur­sam­söl­unnar (MS) hefur orðið til þess að nú fram­leiðir MS alltof mikið af smjöri. Eðli­leg­ast væri að bregð­ast við slíkum vanda með því að lækka verðið á smjör­inu til íslenskra neyt­enda (heild­sölu­verð er nú 834 kr/kg) eða á rjóm­anum (heild­sölu­verð nú 904 kr/lítri í lausu máli).  En það virð­ist ekki vera inn í dæm­inu. Svo virð­ist sem reikni­meist­arar MS hafi kom­ist að því að það borgi sig að selja smjörið úr landi. Hvernig skyldi nú það reikn­ings­dæmi líta út?

Auglýsing

Í frétt á vef RÚV að útflutn­ings­verð á smjöri frá Íslandi hafi verið um 490 krónur á kíló. Lyk­il­orð hér er "hefur verið". Verð á smjöri hefur nefni­lega farið lækk­andi frá því að smjör­bólan sprakk árið 2017. 

Evr­ópu­mark­aðs­verð á smjöri (heims­mark­aðs­verð) er 360 evrur á hver 100 kíló. Það gerir 500 kr/kg, sjá línu­rit sem heitir EU Average Dairy Market Prices 2019 Todate á þess­ari vef­síðu). Þá á eftir að draga flutn­ings­kostnað frá. Gefum okkur lágt mat á þessum kostn­aði, segjum 50 krónum á kíló (sjá nán­ari grein­ingum með umtals­vert hærri verðum í sumum til­vik­um). Það er því ólílegt að MS haldi áfram að fá 490 krónur á kílóið héðan í frá, sér­stak­lega ekki ef þessi 300 tonna útflutn­ingur verður til þess að þeir þurfi að flytja hluta smjörs­ins inn til Evr­ópu á fullum toll­kvóta!

Nettóskila­verð til MS vegna útflutn­ings smjörs til Evr­ópu er því lík­lega um 450-460 krónur á kílóið ef það er flutt út innan toll­kvóta. Ef MS þarf að taka á sig segjum 30% lækkun vegna tolla þá er skila­verðið komið niður í 350 krón­ur. Toll­ur­inn gæti verið hærri og ótal­inn er hugs­an­legur geymslu­kostn­aður í landi kaup­anda, mark­aðs­setn­ing­ar­kostn­að­ur, kostn­aður við heil­brigð­is­vott­orð og fleira. Ætli það sé ekki raun­hæft að ætla að end­an­legt skila­verð til MS verði nær 350-400 krónum á kíló­ið.

MS gæti því haft svona ca 90 til 120 millj­ónir króna upp úr því að selja "umfram­birgðir" sínar til Evr­ópu.

Veltum nú fyrir okkur hvað MS þyrfti að lækka smjörið mikið í verði til að losna við 300 tonn. Það er um það bil 10% sölu­aukn­ing eða svo. Gefum okkur að verð­teygni smjörs sé -0,7. Þá má reikna út að það þyrfti að lækka verðið á smjör­inu um 60 krónur á kíló. Heild­ar­kostn­aður gæti þá verið um 140 millj­ónir króna.

Og nú er komin skýr­ingin á því af hverju reikni­meist­arar MS kom­ast að þeirri nið­ur­stöðu að það sé hag­kvæmara að selja smjör til Evr­ópu á 300-400 krónur kílóið þegar þeir geta lík­lega losnað við umfram­magnið á inn­lendum mark­aði með því að lækka verð­ið. Ástæðan er að þeir geta forð­ast tap upp á 140 millj­ónir og í leið­inni fengið tekjur upp á 100 millj­ónir króna! Þetta geta þeir í krafti þess að þeir geta keypt og selt smjör á erlendum vett­vangi meðan inn­lendir neyt­endur geta í raun aðeins átt við­skipti við MS. MS er í einka­sölu­stöðu. Það er meira að segja tekið sér­stak­lega fram í laga­bálki um sölu land­bún­að­ar­af­urða að MS heim­ilt að nýta sér einka­sölu­að­stöðu sína.  For­ráða­menn ann­arra fyr­ir­tækja sem vildu haga sér með sama hætti ættu fang­els­is­vist á hættu ef þeir beittu sömu aðferð­um. Alþingi gerir til­raun til að setja gróða­sókn MS mörk með því að gefa Verð­lags­nefnd búvara heim­ild til að verð­leggja sumar mjólk­ur­vör­ur, þ.m.t. smjör. Núna er sem­sagt lag fyrir ný-end­ur­skip­aðan for­mann Verð­lags­nefndar land­bún­að­ar­vara til að ganga í lið með almenn­ingi og neyt­endum þessa lands og lækka verðið á smjöri um 60 krónur kíló­ið, eða svo.

Höf­undur er pró­­fessor í hag­fræði við Háskóla Íslands.

Kanntu vel við Kjarnann?

Við á Kjarnanum þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Kórónaveiran breiðist út – Viðbúnaður aukinn í Bandaríkjunum
Alþjóðaheilbrigðisstofnunin WHO hefur lýst því yfir, að nauðsynlegt sé að auka viðbúnað til að hefta útbreiðslu kórónaveirunnar.
Kjarninn 21. febrúar 2020
Magnús Halldórsson
Ekki gleyma listinni í stjórnmálabröltinu
Kjarninn 21. febrúar 2020
Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir dómsmálaráðherra setti tvo dómara við Landsrétt í dag.
Sandra og Ása settar dómarar við Landsrétt
Dómsmálaráðherra hefur ákveðið að setja tvö af þeim þremur umsækjendum sem metnir voru hæfastir til að gegna embætti dómara við Landsrétt í embætti við réttinn. Niðurstaða dómnefndar tók breytingum frá því að hún lá fyrir í drögum og þar til hún var birt.
Kjarninn 21. febrúar 2020
Pottersen
Pottersen
Pottersen – 30. þáttur: Minning um helkrossa
Kjarninn 21. febrúar 2020
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Allt um nýju Samsung símana
Kjarninn 21. febrúar 2020
Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar.
Greiða atkvæði um samúðarverkfall
Verkföll Eflingarfélaga hjá einkareknum skólum og nágrannasveitarfélögum Reykjavíkurborgar verða sett í atkvæðagreiðslu eftir helgi.
Kjarninn 21. febrúar 2020
Þórður Snær Júlíusson
Stöðu hverra þarf raunverulega að „leiðrétta“?
Kjarninn 21. febrúar 2020
Frosti hættur hjá ORF Líftækni
Forstjóri ORF Líftækni hefur sagt upp störfum hjá fyrirtækinu, en mun sinna starfinu áfram þar til eftirmaður verður ráðinn. Vinna við að finna þann aðila er þegar hafin.
Kjarninn 21. febrúar 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar