Auður, vald og vit

Þorsteinn Vilhjálmsson fjallar um náttúruauðlindir Íslendinga, Samherjamálið, valdamenn og traust í aðsendri grein.

Auglýsing

Frá því að sögur hófust hefur auður haft til­hneig­ingu til að safn­ast á „fárra“ hend­ur. Þessi til­hneig­ing hefur að vísu verið mis­mikil eftir sam­fé­lags­gerð og auk þess hefur hún verið til­efni til ýmiss konar hug­leið­inga og sam­lík­inga. Sú sem flestir kann­ast við er lík­lega dæmi­saga Mark­ús­ar­guð­spjalls (10. kafli) um auð­mann­inn, úlf­ald­ann og nál­ar­aug­að, enda er hún bæði skýr og umhugs­un­ar­verð.

Í ljósi þess konar hug­leið­inga þarfn­ast ríki­dæmi ein­stakra manna ein­hvers konar rétt­læt­ingar og menn hafa þá meðal ann­ars reynt að vísa til þess að ríkir menn séu yfir­leitt svo fáir að auður þeirra skipti ekki máli fyrir sam­fé­lagið í heild, enda láti sumir þeirra líka gott af sér leiða að öðru leyti. Má þó ljóst vera að slík „rétt­læt­ing“ – svo langt sem hún nær eða nær ekki – veltur alger­lega á því að auð­ur­inn sé hóf­legur miðað við stærð sam­fé­lags­ins þar sem hann verður til.

Við Íslend­ingar upp­lifðum gott dæmi um þetta í hrun­inu þegar einn af „meist­ur­um“ þess reynd­ist hafa haft 30 millj­arða króna í tekjur eitt árið, en því miður er sú tala svo stór að margir skildu hana ekki. Í arab­íska talna­kerf­inu er hún skrifuð sem 30.000.000.000 – þrír með tíu núllum á eftir – og jafn­gildir hart­nær hund­rað þús­und krónum á hvert manns­barn í land­inu, eða hálfri milljón á hverja fimm manna fjöl­skyldu. Þarf varla að fjöl­yrða um það að slíka fjár­hæð væri hægt að nýta með ýmsum hætti til veru­legra hags­bóta í þjóð­ar­bú­inu; hún þurrkar í raun­inni út mörkin milli „einka­mála“ ein­stakra manna og þjóð­ar­hags. Þó að talan sem nú er rætt um hjá Þor­steini Má sé sex sinnum minni eða svo, þá á þetta líka við um hana.

Auglýsing

Auð­lindin og örlög hennar

Íslend­ingar voru ekki auðug þjóð um alda­mótin 1900, vegna ein­angr­unar og fábreytni í atvinnu­lífi. En þetta breytt­ist hraðar en hjá nágranna­þjóðum á 20. öld, þannig að við stóðum í aðal­at­riðum jafn­fætis þeim í lok ald­ar­inn­ar. Það orsak­að­ist ekki síst af því að okkur tókst að virkja inn­flutta tækni til öfl­ugra fisk­veiða á gjöf­ulum miðum kringum land­ið. Mik­il­væg skref í þá átt voru stigin upp úr miðri öld­inni með útfærslu land­helg­inn­ar, þar sem þjóðin stóð saman sem einn maður gegn útgerð­ar­auð­valdi breska heims­veld­is­ins, sem þá var raunar í hnign­un.

Nokkrum ára­tugum síðar var svo komið að hin verð­mætu fiski­mið voru í hættu sem auð­lind vegna ofveiði okkar sjálfra, enda hafði skipa­flot­inn vaxið úr hófi fram. Stjórn­völd settu þá á lagg­irnar kvóta­kerfi til að tak­marka heild­ar­veið­ina. Það kost­aði nokkurn tíma og átök en tókst að lokum í meg­in­at­rið­um, og telja flestir kvóta­eig­endur núna að þar með sé nóg að gert. En það er því miður ekki svo, því að tvö úrslita­at­riði gleymd­ust í handa­gang­inum við inn­leið­ingu kvót­ans. Ann­ars vegar var ekki hugað að því að úthlutun kvót­ans yrði rétt­lát og gagnsæ og mundi ekki leiða til óhóf­legrar auð­söfn­unar sem mundi spilla sátt­um. Og hins vegar fórst fyrir að tryggja eig­anda auð­lind­ar­inn­ar, þjóð­inni, sann­gjarnan hlut í arð­inum af henni, og hafði þjóðin þó einmitt barist fyrir aðgang­inum að mið­unum og fært fórnir í þeirri bar­áttu.

Græðgin og nýlendu­stefnan

Ein afleið­ing kvóta­kerf­is­ins, eins og það hefur þró­ast í með­förum stjórn­valda og sam­taka útvegs­manna, hefur orðið sú að kvót­inn hefur safn­ast á sífellt færri hendur eins og alþjóð veit, og virð­ist sem sumum stjórn­mála­mönnum finn­ist jafn­vel enn ekki nóg að gert í því efni. Sumum fyr­ir­tækjum hefur ekki heldur dugað að hafa íslensk fiski­mið und­ir, heldur hafa þau sótt á mið í öðrum löndum og jafn­vel í fjar­lægum heims­álf­um. Þau virð­ast láta sér í léttu rúmi liggja hvort slík hegðun stuðlar að því að úlf­ald­inn kom­ist í gegnum nál­ar­aug­að.

Sam­herj­a­málið er ljótt mál hvað sem laga­krókum líð­ur. Mút­urnar eru ljótur verkn­aður sem felur meðal ann­ars í sér að arð­inum af auð­lind­inni er stolið af réttum eig­anda, namibísku þjóð­inni. Auk þess er farið á svig við þá stefnu namibískra stjórn­valda að afli frá fiski­miðum lands­ins skuli verk­aður í land­inu. Orð­spor Íslands er svert og unnið gegn lang­tíma­hags­munum okkar allra; við erum ekki búin að bíta úr nál­inni með það. Sár­ast af öllu er þó að horfa upp á það að íslenskt fyr­ir­tæki er þarna komið í sama hlut­verk gagn­vart fátækri smá­þjóð og útgerð­ar­fyr­ir­tæki breska nýlendu­veld­is­ins tóku sér gagn­vart okkur sjálfum fyrir rúm­lega hálfri öld. Græðgin hefur snúið þorska­stríð­inu á haus!

Ekki er síður leitt að heyra að fjár­mála­ráð­herra lands­ins mælir græðginni bót og seg­ist ekki missa svefn af þessu máli. Hann stekkur upp á nef sér þegar menn vilja tryggja sem best að mál af þessu tagi fái sann­fær­andi rann­sókn, og virð­ist telja að eigin lof­orð hans eigi að duga okk­ur. Skyldu þessi við­brögð hans vera til þess fallin að auka traust okkar á hon­um?

Höf­undur er pró­­fessor á eft­ir­­launum við Háskóla Íslands.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Hin harða barátta um sjónvarpið og internetið
Síminn fékk nýverið níu milljóna króna stjórnvaldssekt fyrir að hafa margbrotið ákvæði fjölmiðlalaga, með því að í raun vöndla saman sölu á interneti og sjónvarpi. Brotin voru sögð meðvituð, markviss og ítrekuð.
Kjarninn 15. desember 2019
Réttast að senda pöndubirnina heim
Upplýsingar um fund kínverska sendiherrans í Danmörku með færeyskum ráðamönnum um fjarskiptasamning hafa valdið fjaðrafoki í Færeyjum og meðal danskra þingmanna. Sendiherrann neitar að reyna að beita Færeyinga þrýstingi.
Kjarninn 15. desember 2019
Lilja D. Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra.
Drög að nýjum þjónustusamningi við RÚV kynnt
Mennta- og menningarmálaráðherra hefur kynnt nýjan þjónustusamning við Ríkisútvarpið fyrir ríkisstjórn en núgildandi samningur rennur út um áramótin.
Kjarninn 14. desember 2019
Agnar Snædahl
Frá kreppuþakuppbyggingu og myglu
Kjarninn 14. desember 2019
Undraheimur bókmenntanna: Veisla Soffíu Auðar Birgisdóttur
Gagnrýnandi Kjarnans skrifar um „Maddama, kerling, fröken, frú. Konur í íslenskum nútímabókmenntum".
Kjarninn 14. desember 2019
Jón Baldvin Hannibalsson
Norrænt velferðarríki eða arðrænd nýlenda?
Kjarninn 14. desember 2019
Björgólfur Jóhannsson, tímabundinn forstjóri Samherja, þegar hann tók við starfinu.
Björgólfur efast um að mútur hafi verið greiddar og telur Samherja ekki hafa brotið lög
Forstjóri Samherja telur Jóhannes Stefánsson hafa verið einan að verki í vafasömum viðskiptaháttum fyrirtækisins í Afríku. Greiðslur til Dúbaí eftir að Jóhannes hætt,i sem taldar eru vera mútur, hafi verið löglegar greiðslur fyrir kvóta og ráðgjöf.
Kjarninn 14. desember 2019
Litla hraun
Vilja að betrun fanga hefjist strax frá dómsuppkvaðningu
Starfshópur félagsmálaráðherra hefur lagt til unnið sé að bataferli einstaklinga sem hlotið hafa refsidóm strax frá uppkvaðningu dóms, á tímabilinu áður en afplánun refsingar hefst, á meðan afplánun varir og einnig eftir að afplánun lýkur.
Kjarninn 14. desember 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar