Lærdómar frá Lissabon

Fyrrverandi utanríkisráðherra skrifar um efnahagsmál í Portúgal.

Auglýsing

Það eru að byrja að kvikna ljós í myrkr­inu sem hefur grúft yfir stórum hluta Evru­svæð­is­ins eftir Hrun. Þótt Grikk­land sé enn við dauð­ans dyr og Ítalía í djúpum skít (sokkin í skuld­ir) eru sum önnur aðild­ar­ríki Evru­svæð­is­ins að ná sér. Pól­land og Eystra­salts­ríkin eru á upp­leið (Eist­land eins og venju­lega í far­ar­brodd­i). Eftir sem áður er land­flótti unga fólks­ins við­var­andi vanda­mál þar. Írland hefur náð sér á strik, þótt það sé enn að slig­ast undan þungri skulda­byrði. En skærasta ljósið er Portú­gal. 

Portú­gal undir vinstri stjórn er byrjað að blómstra. Fjöl­miðl­ar, sem bera skyn­bragð á efna­hags­mál (Economist, Spi­egel, Fin­ancial Times, New York Times o.fl.) eru farnir að taka eftir þessu. Og flykkj­ast til Lissa­bon, eins og við gerðum um jól og nýár. Mér gekk raunar fleira til. Á sama tíma og breski verka­manna­flokk­ur­inn klúðr­aði kjörnu tæki­færi til að koma Bretum á kjöl eftir Brex­it, þýski kra­ta­flokk­ur­inn er að vesl­ast upp í póli­tísku nátt­úru­leysi og flestir aðrir kra­ta­flokkar Evr­ópu virð­ast hafa misst af lest­inni, blómstrar jafn­að­ar­manna­flokkur Portú­gals – Partido Soci­alista – undir for­ystu Ant­onio Costa sem aldrei fyrr. Mér rann blóðið til skyld­unnar að skoða það nán­ar. 

Harm­kvæli til hægri

Portú­galar fóru illa út úr hrun­inu eins og fleiri. Banka­kerfið var sjúkt. Fast­eigna­bólan var upp á krít. Erlendar skuldir hlóð­ust upp. Braskið var í algleymi og brot­lenti með brauki og bramli. Þrí­eykið – fram­kvæmd­ar­stjórn Evr­ópu­sam­bands­ins, Seðla­banki Evr­ópu og IMF – tók þá í gjör­gæslu. Bönk­unum var bjargað á kostnað almenn­ings. Skuldir rík­is­ins hlóð­ust upp. Þetta kost­aði 78 millj­arða evra. Í kjöl­farið fylgdu refsi­að­gerðir sam­kvæmt þýskri for­múlu. 

Auglýsing
Þeir kalla það „austerity“. Á íslensku gæti þetta kall­ast harm­kvælapóli­tík. For­múlan er svona: almenn­ingur á að borga skuldir fjár­magns­eig­anda í hækk­uðum sköttum og nið­ur­skurði útgjalda til vel­ferð­ar­mála. Laun voru lækk­uð, lág­marks­laun afnum­in, rétt­indi vinn­andi fólks á vinnu­mark­aði skert. Atvinnu­leysið rauk upp úr öllu valdi, 17%. Fátæktin skar í augu. Rík­is­eignir voru einka­væddar fyrir slikk. Þjóð­ar­fram­leiðslan dróst saman ár frá ári. Unga fólkið missti von­ina og flúði land, einkum þau best mennt­uðu. 2,3 millj­ónir Portú­gala búa nú utan heima­lands­ins. Þetta var púra póli­tík, nýfrjáls­hyggju trú­boðið að verki. 

Vonin til vinstri

Fyrir kosn­ing­arnar 2015 voru Portú­galar búnir að fá nóg af þessum trakt­er­ingum hægri manna. Jafn­að­ar­mað­ur, sem hafði getið sér gott orð, sem atorku­samur og fram­sýnn borg­ar­stjóri í Lissa­bon, tók við for­ystu Partido Soci­alista. Hann boð­aði ger­breytta stefnu: Hættum þessum harm­kvæl­um. Verndum okkar fólk fyrir fjár­pynd auð­valds­ins. Hækkum laun. Lög­festum aftur lág­marks­laun. Byrjum að fjár­festa í van­ræktum innviðum sam­fé­lags­ins: vist­vænni orku, sam­göng­um, heil­brigð­is­kerfi og mennt­un/­starfs­þjálf­un. Þetta hreif. Fólkið treysti honum af fyrri reynslu sem borg­ar­stjóra. Og hann stóð við sitt. Flokkur hans fékk 32% atkvæða sem dugði til að sam­eina sundrað vinstrið (gömlu komm­arnir og græn­ingjar) og mynda minni­hluta­stjórn. Hægri flokk­ur­inn (sem kennir sig í blekk­ing­ar­skyni við Social Democracy) galt afhroð. Þrí­eyk­inu leist ekki á blik­una. Fjár­mála­ráð­herra Þýska­lands, Sauble, spáði Portú­gölum þjóð­ar­gjald­þroti. Mamma Merkel sagði þetta vera ógn­væn­legar frétt­ir. Kröfu­hafar fjár­magns­eig­anda ráku upp rama­kvein og kröfð­ust þess að Brus­sel kæmi vit­inu fyrir hina Portú­gölnu. Hægri menn heima fyrir sögðu að framundan væri voð­inn vís, en von­andi myndi stjórnin springa áður en hún kæmi fram svo rót­tækum aðgerð­u­m. 

Krafta­verk kratana

En Costa og hans menn (ekki síst fjár­mála­ráð­herr­ann Mário Centene sem bar hit­ann og þung­ann af fjár­mál­un­um) stóðu við stóru orðin og létu hendur standa fram úr erm­um. Þeir stöðv­uðu einka­væð­ingar óða­got­ið, lög­festu lág­marks­laun, hækk­uðu eft­ir­laun, og veittu him­in­háum fjár­hæðum (á Portú­galskan mæli­kvarða) til fjár­fest­inga í innviðum (sam­göngu­kerfi, orku­fram­leiðsla, starfs­þjálfun, sköpun starfa í hátækni­grein­um, þar sem þeir hafa náð miklum árangri. Air­bus fram­leiðir nú sínar flug­véla­vara­hluti í Portú­gal og háskól­inn í Coimbra er í far­ar­broddi í rann­sóknum á gervi­greind og sjálf­virkni. Fór Portú­gal á hausinn? Nei, Portú­gal setti Evr­ópu­met í hag­vexti. Hall­inn á rík­is­fjár­málum fór í fyrsta sinn eftir bylt­ing­una ´74 undir 1% af VLF. Á næsta ári verður rík­is­sjóður rek­inn með afgangi í fyrsta sinn í manna­minn­um. Atvinnu­leysið lækk­aði úr 17% í 6% og er á nið­ur­leið. Er þetta allt kröt­unum að þakka? Æ fleiri inn­an­lands og utan virð­ast vera þeirra skoð­un­ar. Þing­kosn­ingar verða í októ­ber á þessu ári. Jafn­að­ar­manna­flokk­ur­inn fékk 38% fylgi í kosn­ing­unum til Evr­ópu­þings­ins í fyrra og er spáð yfir 40% fylgi - og stjórn­ar­flokk­unum til sam­ans allt að 60% fylg­i. 

Voru þeir heppn­ir? Já, líka það, eins og við. Túristar flykkj­ast nú til Portú­gal (rétt eins og til Íslands). M.a. vegna þess að Egypta­land og Tyrk­land telj­ast nú vera hættu­svæði. En líka vegna þess að Portú­gal blómstrar undir viti bor­inni við­reisn­ar­stjórn vinstri afla. Eru ekki ein­hverjir veik­leik­ar? Jú, ekki síst skulda­byrðin sem hægri stjórnin skyldi eftir sig og ofvaxið og sjúkt fjár­mála­kerfi þar líkt og hér. En öfl­ugra atvinnu­líf, stór­auknar erlendar fjár­fest­ing­ar, hrað­vax­andi útflutn­ings­tekj­urog stór­aukin kaup­máttur sem heldur uppi hag­vexti þýðir að Portú­galar eru nú að flestra mati borg­un­ar­menn fyrir sínum skuld­um. 

Þegar við kvöddum Lissa­bon sá ég uppi á vegg snjáð kosn­ingaplakat með mynd krata­for­ingj­ans Costa (hann lítur út eins og góð­lát­legur öld­ung­ur) þar sem sagði „auster­ida­de“ er vit­laust lækn­is­ráð við kreppu. Það gerir illt verra. Brjót­umst út úr víta­hringnum og end­ur­vekjum von­ina“. Þetta var að vísu á portú­gölsku en multi-l­ingua Kolfinna þýddi það fyrir mig. Costa hefur tek­ist þetta. Þar að auki er þetta sann­prófuð hag­fræði – púra Key­nes. Allt eins og talað út úr mínu hjarta. Svona eiga krata­for­ingjar að ver­a. 

Höf­undur var for­maður Alþýðu­flokks­ins 1984-96

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Aksturskostnaður Ásmundar Friðrikssonar 34 milljónir frá því að hann settist á þing
Kostnaður almennings vegna aksturs þingmanna jókst um ellefu prósent milli ára. Fjórir af þeim fimm þingmönnum sem keyra mest eru í Sjálfstæðisflokknum og fá yfir 30 prósent allra endurgreiðslna vegna aksturs.
Kjarninn 26. janúar 2022
Mette Frederiksen, forsætisráðherra Danmerkur.
Tímabært að „henda grímunni“
Í dag kemur í ljós hvort dönsk stjórnvöld fallist á tillögu farsóttarnefndar um að aflétta nær öllum takmörkunum í landinu á næstu dögum. „Tímabært“ segja margir sérfræðingar en einhverjir eru þó skeptískir á tímasetningu.
Kjarninn 26. janúar 2022
Íslandsbanki býst við að verðhækkanirnar á húsnæðismarkaðnum róist á árinu.
Spá fjögurra prósenta stýrivöxtum eftir tvö ár
Í nýrri þjóðhagsspá Íslandsbanka er gert ráð fyrir að stýrivextir verði 3,25 prósent á árinu. Í ársbyrjun 2024 verði vextirnir svo komnir í fjögur prósent, sem bankinn telur vera nálægt jafnvægisgildi þeirra.
Kjarninn 26. janúar 2022
SÁÁ fordæmir vændiskaup fyrrum formanns og ætlar að ráðast í gagngera skoðun
SÁÁ ætlar að gera nauðsynlegar umbætur á starfi sínu og kappkosta að tryggja öryggi skjólstæðinga sinna sem margir eru í viðkvæmri stöðu. „Umfram allt stöndum við með þolendum.“
Kjarninn 25. janúar 2022
Svandís Svavarsdóttir sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra.
Segir þá samþjöppun sem átt hefur sér stað í sjávarútvegi ekki sanngjarna
Sjávar- og landbúnaðarráðherra og formaður Viðreisnar tókust á um sjávarútvegsmál á þingi í dag.
Kjarninn 25. janúar 2022
Dagur B. Eggertsson borgarstjóri og Sigurður Ingi Jóhannsson innviðaráðherra tóku við félagshagfræðilegri greiningu um Sundabraut í gær.
Sundabraut samfélagslega hagkvæm, fækkar eknum kílómetrum en fjölgar bílferðum
Ábatinn af lagningu Sundabrautar fyrir samfélagið gæti numið allt að 236 milljörðum króna, samkvæmt greiningu Mannvits og COWI. Eknum kílómetrum gæti fækkað um rúmlega 140 þúsund á dag, en daglegum bílferðum gæti að sama skapi fjölgað um þúsundir.
Kjarninn 25. janúar 2022
Andrés Ingi Jónsson þingmaður Pírata.
„Það er lygi hjá Útlendingastofnun“
Miklar umræður sköpuðust á þingi í dag um fyrirkomulag er varðar afgreiðslu umsókna um ríkisborgararétt.
Kjarninn 25. janúar 2022
Lilja Alfreðsdóttir er ráðherra menningarmála.
Ríkisstjórnin setur 450 milljónir króna í aðgerðir fyrir tónlist og sviðslistir
Viðbótarlistamannalaun verða að stóru leyti eyrnamerkt tónlistar- og sviðslistarfólki undir 35 ára aldri og fjármunir verða settir í að styðja við ýmis konar viðburðarhald til að mæta miklum samdrætti í tekjum í kórónuveirufaraldrinum.
Kjarninn 25. janúar 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar