Lærdómar frá Lissabon

Fyrrverandi utanríkisráðherra skrifar um efnahagsmál í Portúgal.

Auglýsing

Það eru að byrja að kvikna ljós í myrkr­inu sem hefur grúft yfir stórum hluta Evru­svæð­is­ins eftir Hrun. Þótt Grikk­land sé enn við dauð­ans dyr og Ítalía í djúpum skít (sokkin í skuld­ir) eru sum önnur aðild­ar­ríki Evru­svæð­is­ins að ná sér. Pól­land og Eystra­salts­ríkin eru á upp­leið (Eist­land eins og venju­lega í far­ar­brodd­i). Eftir sem áður er land­flótti unga fólks­ins við­var­andi vanda­mál þar. Írland hefur náð sér á strik, þótt það sé enn að slig­ast undan þungri skulda­byrði. En skærasta ljósið er Portú­gal. 

Portú­gal undir vinstri stjórn er byrjað að blómstra. Fjöl­miðl­ar, sem bera skyn­bragð á efna­hags­mál (Economist, Spi­egel, Fin­ancial Times, New York Times o.fl.) eru farnir að taka eftir þessu. Og flykkj­ast til Lissa­bon, eins og við gerðum um jól og nýár. Mér gekk raunar fleira til. Á sama tíma og breski verka­manna­flokk­ur­inn klúðr­aði kjörnu tæki­færi til að koma Bretum á kjöl eftir Brex­it, þýski kra­ta­flokk­ur­inn er að vesl­ast upp í póli­tísku nátt­úru­leysi og flestir aðrir kra­ta­flokkar Evr­ópu virð­ast hafa misst af lest­inni, blómstrar jafn­að­ar­manna­flokkur Portú­gals – Partido Soci­alista – undir for­ystu Ant­onio Costa sem aldrei fyrr. Mér rann blóðið til skyld­unnar að skoða það nán­ar. 

Harm­kvæli til hægri

Portú­galar fóru illa út úr hrun­inu eins og fleiri. Banka­kerfið var sjúkt. Fast­eigna­bólan var upp á krít. Erlendar skuldir hlóð­ust upp. Braskið var í algleymi og brot­lenti með brauki og bramli. Þrí­eykið – fram­kvæmd­ar­stjórn Evr­ópu­sam­bands­ins, Seðla­banki Evr­ópu og IMF – tók þá í gjör­gæslu. Bönk­unum var bjargað á kostnað almenn­ings. Skuldir rík­is­ins hlóð­ust upp. Þetta kost­aði 78 millj­arða evra. Í kjöl­farið fylgdu refsi­að­gerðir sam­kvæmt þýskri for­múlu. 

Auglýsing
Þeir kalla það „austerity“. Á íslensku gæti þetta kall­ast harm­kvælapóli­tík. For­múlan er svona: almenn­ingur á að borga skuldir fjár­magns­eig­anda í hækk­uðum sköttum og nið­ur­skurði útgjalda til vel­ferð­ar­mála. Laun voru lækk­uð, lág­marks­laun afnum­in, rétt­indi vinn­andi fólks á vinnu­mark­aði skert. Atvinnu­leysið rauk upp úr öllu valdi, 17%. Fátæktin skar í augu. Rík­is­eignir voru einka­væddar fyrir slikk. Þjóð­ar­fram­leiðslan dróst saman ár frá ári. Unga fólkið missti von­ina og flúði land, einkum þau best mennt­uðu. 2,3 millj­ónir Portú­gala búa nú utan heima­lands­ins. Þetta var púra póli­tík, nýfrjáls­hyggju trú­boðið að verki. 

Vonin til vinstri

Fyrir kosn­ing­arnar 2015 voru Portú­galar búnir að fá nóg af þessum trakt­er­ingum hægri manna. Jafn­að­ar­mað­ur, sem hafði getið sér gott orð, sem atorku­samur og fram­sýnn borg­ar­stjóri í Lissa­bon, tók við for­ystu Partido Soci­alista. Hann boð­aði ger­breytta stefnu: Hættum þessum harm­kvæl­um. Verndum okkar fólk fyrir fjár­pynd auð­valds­ins. Hækkum laun. Lög­festum aftur lág­marks­laun. Byrjum að fjár­festa í van­ræktum innviðum sam­fé­lags­ins: vist­vænni orku, sam­göng­um, heil­brigð­is­kerfi og mennt­un/­starfs­þjálf­un. Þetta hreif. Fólkið treysti honum af fyrri reynslu sem borg­ar­stjóra. Og hann stóð við sitt. Flokkur hans fékk 32% atkvæða sem dugði til að sam­eina sundrað vinstrið (gömlu komm­arnir og græn­ingjar) og mynda minni­hluta­stjórn. Hægri flokk­ur­inn (sem kennir sig í blekk­ing­ar­skyni við Social Democracy) galt afhroð. Þrí­eyk­inu leist ekki á blik­una. Fjár­mála­ráð­herra Þýska­lands, Sauble, spáði Portú­gölum þjóð­ar­gjald­þroti. Mamma Merkel sagði þetta vera ógn­væn­legar frétt­ir. Kröfu­hafar fjár­magns­eig­anda ráku upp rama­kvein og kröfð­ust þess að Brus­sel kæmi vit­inu fyrir hina Portú­gölnu. Hægri menn heima fyrir sögðu að framundan væri voð­inn vís, en von­andi myndi stjórnin springa áður en hún kæmi fram svo rót­tækum aðgerð­u­m. 

Krafta­verk kratana

En Costa og hans menn (ekki síst fjár­mála­ráð­herr­ann Mário Centene sem bar hit­ann og þung­ann af fjár­mál­un­um) stóðu við stóru orðin og létu hendur standa fram úr erm­um. Þeir stöðv­uðu einka­væð­ingar óða­got­ið, lög­festu lág­marks­laun, hækk­uðu eft­ir­laun, og veittu him­in­háum fjár­hæðum (á Portú­galskan mæli­kvarða) til fjár­fest­inga í innviðum (sam­göngu­kerfi, orku­fram­leiðsla, starfs­þjálfun, sköpun starfa í hátækni­grein­um, þar sem þeir hafa náð miklum árangri. Air­bus fram­leiðir nú sínar flug­véla­vara­hluti í Portú­gal og háskól­inn í Coimbra er í far­ar­broddi í rann­sóknum á gervi­greind og sjálf­virkni. Fór Portú­gal á hausinn? Nei, Portú­gal setti Evr­ópu­met í hag­vexti. Hall­inn á rík­is­fjár­málum fór í fyrsta sinn eftir bylt­ing­una ´74 undir 1% af VLF. Á næsta ári verður rík­is­sjóður rek­inn með afgangi í fyrsta sinn í manna­minn­um. Atvinnu­leysið lækk­aði úr 17% í 6% og er á nið­ur­leið. Er þetta allt kröt­unum að þakka? Æ fleiri inn­an­lands og utan virð­ast vera þeirra skoð­un­ar. Þing­kosn­ingar verða í októ­ber á þessu ári. Jafn­að­ar­manna­flokk­ur­inn fékk 38% fylgi í kosn­ing­unum til Evr­ópu­þings­ins í fyrra og er spáð yfir 40% fylgi - og stjórn­ar­flokk­unum til sam­ans allt að 60% fylg­i. 

Voru þeir heppn­ir? Já, líka það, eins og við. Túristar flykkj­ast nú til Portú­gal (rétt eins og til Íslands). M.a. vegna þess að Egypta­land og Tyrk­land telj­ast nú vera hættu­svæði. En líka vegna þess að Portú­gal blómstrar undir viti bor­inni við­reisn­ar­stjórn vinstri afla. Eru ekki ein­hverjir veik­leik­ar? Jú, ekki síst skulda­byrðin sem hægri stjórnin skyldi eftir sig og ofvaxið og sjúkt fjár­mála­kerfi þar líkt og hér. En öfl­ugra atvinnu­líf, stór­auknar erlendar fjár­fest­ing­ar, hrað­vax­andi útflutn­ings­tekj­urog stór­aukin kaup­máttur sem heldur uppi hag­vexti þýðir að Portú­galar eru nú að flestra mati borg­un­ar­menn fyrir sínum skuld­um. 

Þegar við kvöddum Lissa­bon sá ég uppi á vegg snjáð kosn­ingaplakat með mynd krata­for­ingj­ans Costa (hann lítur út eins og góð­lát­legur öld­ung­ur) þar sem sagði „auster­ida­de“ er vit­laust lækn­is­ráð við kreppu. Það gerir illt verra. Brjót­umst út úr víta­hringnum og end­ur­vekjum von­ina“. Þetta var að vísu á portú­gölsku en multi-l­ingua Kolfinna þýddi það fyrir mig. Costa hefur tek­ist þetta. Þar að auki er þetta sann­prófuð hag­fræði – púra Key­nes. Allt eins og talað út úr mínu hjarta. Svona eiga krata­for­ingjar að ver­a. 

Höf­undur var for­maður Alþýðu­flokks­ins 1984-96

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Stíflurnar loka fyrir flæði sjávar úr Adríahafi inn í Feneyjalónið.
Feneyingar prófa flóðavarnir sem beðið hefur verið eftir
Framkvæmdir við flóðavarnakerfi Feneyinga hafa staðið yfir frá því 2003. Verkefnið er langt á eftir áætlun og kostnaður við það hefur margfaldast.
Kjarninn 12. júlí 2020
Meiri áhugi virðist vera á íbúðum utan höfuðborgarsvæðisins.
Fleiri kaupa utan Reykjavíkur
Talið er að vaxtalækkanir Seðlabankans hafi komið í veg fyrir mikla niðursveiflu á íbúðamarkaðnum, sem tekið hefur við sér að nokkru leyti á síðustu mánuðum. Fleiri kjósa þó að kaupa íbúð utan höfuðborgarsvæðisins heldur en innan þess.
Kjarninn 12. júlí 2020
Trump stígur í vænginn við Færeyinga
Bandaríkjamenn hafa mikinn áhuga á aukinni samvinnu við Færeyinga. Þótt í orði kveðnu snúist sá áhugi ekki um hernaðarsamvinnu dylst engum hvað að baki býr.
Kjarninn 12. júlí 2020
Fé á leið til slátrunar.
Bændum á Íslandi heimilt að aflífa dýr utan sláturhúsa með ýmsum aðferðum
Yrði sláturhús á Íslandi óstarfhæft vegna hópsmits yrði fyrsti kosturinn sá að senda dýr til slátrunar í annað sláturhús. Ef aflífa þarf dýr utan sláturhúsa mega bændur beita til þess ýmsum aðferðum, m.a. gösun, höfuðhöggi og pinnabyssu.
Kjarninn 12. júlí 2020
Þriðjungsfjölgun í Siðmennt á rúmu einu og hálfu ári
Af trúfélögum bætti Stofnun múslima á Íslandi við sig hlutfallslega flestum meðlimum á síðustu mánuðum. Meðlimum þjóðkirkjunnar heldur áfram að fækka en hlutfallslega var mesta fækkunin hjá Zúistum.
Kjarninn 11. júlí 2020
Aldís Hafsteinsdóttir, formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga og bæjarstjóri Hveragerðis.
„Við þurfum fleiri ferðamenn“
Formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga telur nauðsynlegt að fleiri ferðamenn komi til Íslands sem fyrst og vill breytingar á fyrirkomulagi skimana á Keflavíkurflugvelli.
Kjarninn 11. júlí 2020
Gunnar Hólmsteinn Ársælsson
Frekju og yfirgangi Ísraels engin takmörk sett
Kjarninn 11. júlí 2020
Sjávarútvegurinn hefur bætt við sig störfum á meðan hart hefur verið í ári hjá ferðaþjónustunni.
Ferðaþjónustan skreppur saman en sjávarútvegurinn er í sókn
Rúmlega helmingi færri störfuðu í ferðaþjónustu á síðasta ársfjórðungi miðað við árið á undan. Störfum í sjávarútvegi hefur hins vegar fjölgað um helming.
Kjarninn 11. júlí 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar