Lærdómar frá Lissabon

Fyrrverandi utanríkisráðherra skrifar um efnahagsmál í Portúgal.

Auglýsing

Það eru að byrja að kvikna ljós í myrkr­inu sem hefur grúft yfir stórum hluta Evru­svæð­is­ins eftir Hrun. Þótt Grikk­land sé enn við dauð­ans dyr og Ítalía í djúpum skít (sokkin í skuld­ir) eru sum önnur aðild­ar­ríki Evru­svæð­is­ins að ná sér. Pól­land og Eystra­salts­ríkin eru á upp­leið (Eist­land eins og venju­lega í far­ar­brodd­i). Eftir sem áður er land­flótti unga fólks­ins við­var­andi vanda­mál þar. Írland hefur náð sér á strik, þótt það sé enn að slig­ast undan þungri skulda­byrði. En skærasta ljósið er Portú­gal. 

Portú­gal undir vinstri stjórn er byrjað að blómstra. Fjöl­miðl­ar, sem bera skyn­bragð á efna­hags­mál (Economist, Spi­egel, Fin­ancial Times, New York Times o.fl.) eru farnir að taka eftir þessu. Og flykkj­ast til Lissa­bon, eins og við gerðum um jól og nýár. Mér gekk raunar fleira til. Á sama tíma og breski verka­manna­flokk­ur­inn klúðr­aði kjörnu tæki­færi til að koma Bretum á kjöl eftir Brex­it, þýski kra­ta­flokk­ur­inn er að vesl­ast upp í póli­tísku nátt­úru­leysi og flestir aðrir kra­ta­flokkar Evr­ópu virð­ast hafa misst af lest­inni, blómstrar jafn­að­ar­manna­flokkur Portú­gals – Partido Soci­alista – undir for­ystu Ant­onio Costa sem aldrei fyrr. Mér rann blóðið til skyld­unnar að skoða það nán­ar. 

Harm­kvæli til hægri

Portú­galar fóru illa út úr hrun­inu eins og fleiri. Banka­kerfið var sjúkt. Fast­eigna­bólan var upp á krít. Erlendar skuldir hlóð­ust upp. Braskið var í algleymi og brot­lenti með brauki og bramli. Þrí­eykið – fram­kvæmd­ar­stjórn Evr­ópu­sam­bands­ins, Seðla­banki Evr­ópu og IMF – tók þá í gjör­gæslu. Bönk­unum var bjargað á kostnað almenn­ings. Skuldir rík­is­ins hlóð­ust upp. Þetta kost­aði 78 millj­arða evra. Í kjöl­farið fylgdu refsi­að­gerðir sam­kvæmt þýskri for­múlu. 

Auglýsing
Þeir kalla það „austerity“. Á íslensku gæti þetta kall­ast harm­kvælapóli­tík. For­múlan er svona: almenn­ingur á að borga skuldir fjár­magns­eig­anda í hækk­uðum sköttum og nið­ur­skurði útgjalda til vel­ferð­ar­mála. Laun voru lækk­uð, lág­marks­laun afnum­in, rétt­indi vinn­andi fólks á vinnu­mark­aði skert. Atvinnu­leysið rauk upp úr öllu valdi, 17%. Fátæktin skar í augu. Rík­is­eignir voru einka­væddar fyrir slikk. Þjóð­ar­fram­leiðslan dróst saman ár frá ári. Unga fólkið missti von­ina og flúði land, einkum þau best mennt­uðu. 2,3 millj­ónir Portú­gala búa nú utan heima­lands­ins. Þetta var púra póli­tík, nýfrjáls­hyggju trú­boðið að verki. 

Vonin til vinstri

Fyrir kosn­ing­arnar 2015 voru Portú­galar búnir að fá nóg af þessum trakt­er­ingum hægri manna. Jafn­að­ar­mað­ur, sem hafði getið sér gott orð, sem atorku­samur og fram­sýnn borg­ar­stjóri í Lissa­bon, tók við for­ystu Partido Soci­alista. Hann boð­aði ger­breytta stefnu: Hættum þessum harm­kvæl­um. Verndum okkar fólk fyrir fjár­pynd auð­valds­ins. Hækkum laun. Lög­festum aftur lág­marks­laun. Byrjum að fjár­festa í van­ræktum innviðum sam­fé­lags­ins: vist­vænni orku, sam­göng­um, heil­brigð­is­kerfi og mennt­un/­starfs­þjálf­un. Þetta hreif. Fólkið treysti honum af fyrri reynslu sem borg­ar­stjóra. Og hann stóð við sitt. Flokkur hans fékk 32% atkvæða sem dugði til að sam­eina sundrað vinstrið (gömlu komm­arnir og græn­ingjar) og mynda minni­hluta­stjórn. Hægri flokk­ur­inn (sem kennir sig í blekk­ing­ar­skyni við Social Democracy) galt afhroð. Þrí­eyk­inu leist ekki á blik­una. Fjár­mála­ráð­herra Þýska­lands, Sauble, spáði Portú­gölum þjóð­ar­gjald­þroti. Mamma Merkel sagði þetta vera ógn­væn­legar frétt­ir. Kröfu­hafar fjár­magns­eig­anda ráku upp rama­kvein og kröfð­ust þess að Brus­sel kæmi vit­inu fyrir hina Portú­gölnu. Hægri menn heima fyrir sögðu að framundan væri voð­inn vís, en von­andi myndi stjórnin springa áður en hún kæmi fram svo rót­tækum aðgerð­u­m. 

Krafta­verk kratana

En Costa og hans menn (ekki síst fjár­mála­ráð­herr­ann Mário Centene sem bar hit­ann og þung­ann af fjár­mál­un­um) stóðu við stóru orðin og létu hendur standa fram úr erm­um. Þeir stöðv­uðu einka­væð­ingar óða­got­ið, lög­festu lág­marks­laun, hækk­uðu eft­ir­laun, og veittu him­in­háum fjár­hæðum (á Portú­galskan mæli­kvarða) til fjár­fest­inga í innviðum (sam­göngu­kerfi, orku­fram­leiðsla, starfs­þjálfun, sköpun starfa í hátækni­grein­um, þar sem þeir hafa náð miklum árangri. Air­bus fram­leiðir nú sínar flug­véla­vara­hluti í Portú­gal og háskól­inn í Coimbra er í far­ar­broddi í rann­sóknum á gervi­greind og sjálf­virkni. Fór Portú­gal á hausinn? Nei, Portú­gal setti Evr­ópu­met í hag­vexti. Hall­inn á rík­is­fjár­málum fór í fyrsta sinn eftir bylt­ing­una ´74 undir 1% af VLF. Á næsta ári verður rík­is­sjóður rek­inn með afgangi í fyrsta sinn í manna­minn­um. Atvinnu­leysið lækk­aði úr 17% í 6% og er á nið­ur­leið. Er þetta allt kröt­unum að þakka? Æ fleiri inn­an­lands og utan virð­ast vera þeirra skoð­un­ar. Þing­kosn­ingar verða í októ­ber á þessu ári. Jafn­að­ar­manna­flokk­ur­inn fékk 38% fylgi í kosn­ing­unum til Evr­ópu­þings­ins í fyrra og er spáð yfir 40% fylgi - og stjórn­ar­flokk­unum til sam­ans allt að 60% fylg­i. 

Voru þeir heppn­ir? Já, líka það, eins og við. Túristar flykkj­ast nú til Portú­gal (rétt eins og til Íslands). M.a. vegna þess að Egypta­land og Tyrk­land telj­ast nú vera hættu­svæði. En líka vegna þess að Portú­gal blómstrar undir viti bor­inni við­reisn­ar­stjórn vinstri afla. Eru ekki ein­hverjir veik­leik­ar? Jú, ekki síst skulda­byrðin sem hægri stjórnin skyldi eftir sig og ofvaxið og sjúkt fjár­mála­kerfi þar líkt og hér. En öfl­ugra atvinnu­líf, stór­auknar erlendar fjár­fest­ing­ar, hrað­vax­andi útflutn­ings­tekj­urog stór­aukin kaup­máttur sem heldur uppi hag­vexti þýðir að Portú­galar eru nú að flestra mati borg­un­ar­menn fyrir sínum skuld­um. 

Þegar við kvöddum Lissa­bon sá ég uppi á vegg snjáð kosn­ingaplakat með mynd krata­for­ingj­ans Costa (hann lítur út eins og góð­lát­legur öld­ung­ur) þar sem sagði „auster­ida­de“ er vit­laust lækn­is­ráð við kreppu. Það gerir illt verra. Brjót­umst út úr víta­hringnum og end­ur­vekjum von­ina“. Þetta var að vísu á portú­gölsku en multi-l­ingua Kolfinna þýddi það fyrir mig. Costa hefur tek­ist þetta. Þar að auki er þetta sann­prófuð hag­fræði – púra Key­nes. Allt eins og talað út úr mínu hjarta. Svona eiga krata­for­ingjar að ver­a. 

Höf­undur var for­maður Alþýðu­flokks­ins 1984-96

Í upphafi árs 2020

Við á Kjarnanum göngum bjartsýn og einbeitt inn í nýtt ár og þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Samdráttur í flugi lagar losunarstöðuna
Losun gróðurhúsalofttegunda frá flugi dróst verulega mikið saman í fyrra. Það er ein hliðin á miklum efnahagslegum og umhverfislegum áhrifum af minni flugumferð eftir fall WOW Air og kyrrsetninguna á 737 Max vélum Boeing.
Kjarninn 24. janúar 2020
Teitur Björn Einarsson
Teitur Björn leiðir starfshóp um aðgerðir til að treysta atvinnulíf og búsetu á Flateyri
Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra hafa ákveðið að skipa starfshóp til að móta tillögur um aðgerðir til að treysta atvinnulíf og búsetu á Flateyri í kjölfar snjóflóðsins þann 14. janúar síðastliðinn.
Kjarninn 24. janúar 2020
Pottersen
Pottersen
Pottersen – 28. þáttur: Ástir, örlög og Quidditch
Kjarninn 24. janúar 2020
Verðmiðinn á Valitor og verksmiðjunni í Helguvík lækkað um nálægt tíu milljarða á einu ári
Arion banki átti sitt langversta rekstrarár í sögu sinni í fyrra, þegar hagnaðurinn var einn milljarður króna. Mestur var tæplega 50 milljarðar króna árið 2014. Erfiðleikar síðasta árs eru fyrst og síðast vegna tveggja eigna.
Kjarninn 24. janúar 2020
Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir og Ástráður Haraldsson
Ástráður varar við dómsmáli ef þegar skipaðir dómarar verði skipaðir í lausa stöðu
Umsækjandi um stöðu Landsréttardómara hefur skrifað dómsmálaráðherra og varað við því að hann áskilji sér rétt til þess að láta reyna á það fyrir dómstólum ef þegar skipaðir dómarar fái stöðuna. Tveir hinna umsækjendanna eru nú þegar dómarar við réttinn.
Kjarninn 24. janúar 2020
Stefán Eiríksson á meðal umsækjenda um stöðu útvarpsstjóra
Búið er að velja út fámennan hóp umsækjenda um stöðu útvarpsstjóra sem valið verður úr. Sitjandi borgarritari er á meðal þeirra sem eru í þeim hópi.
Kjarninn 24. janúar 2020
Vilja þjóðaratkvæði um auðlindarákvæði fyrir mitt ár 2020
Hópurinn sem safnaði á sjötta tug þúsunda undirskrifta gegn afhendingu makrílkvóta í meira en eitt ár í senn á árinu 2015 hefur sent áskorun til Alþingis um að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um tvær tillögur um auðlindaákvæði í stjórnarskrá.
Kjarninn 24. janúar 2020
Ástráður Haraldsson héraðsdómari.
Ástráður var á meðal umsækjenda um skipun í Landsrétt en gleymdist
Alls sóttu fjórir um embætti Landsréttardómara sem auglýst var laust til umsóknar í byrjun árs. Þar á meðal er einn þeirra sem var metinn á meðal hæfustu umsækjenda árið 2017, en ekki skipaður.
Kjarninn 24. janúar 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar