Nýfrjálshyggju Miltons Friedman hafnað í Bandaríkjunum og Davos

Stefán Ólafsson, prófessor við Háskóla Íslands, veltir fyrir sér hvort að komið sé að endalokum nýfrjálshyggjutímans.

Auglýsing

Árið 1970 skrif­aði nýfrjáls­hyggju-hag­fræð­ing­ur­inn Milton Fried­man grein í New York Times Mag­azine um hlut­verk fyr­ir­tækja í sam­fé­lag­inu, sem eftir var tekið (sjá hér). 

Boð­skap­ur­inn var sá, að eina hlut­verk fyr­ir­tækja væri það að skila eig­endum þeirra (hlut­höf­um) sem mestum gróða. 

Fyr­ir­tæki hefðu engar skyldur gagn­vart starfs­mönnum sín­um, við­skipta­vin­um, birgj­um, neyt­endum eða sam­fé­lag­inu almennt.

Allt tal um sam­fé­lags­lega ábyrgð fyr­ir­tækja er ein­fald­lega sós­í­al­ismi, sagði Fried­man!

Þó sam­fé­lagið skaff­aði fyr­ir­tækjum vegi, hafn­ir, flug­velli, menntað starfs­lið, heil­brigð­is­þjón­ustu, lög­gæslu og veitti þeim aðgang að sam­eig­in­legum auð­lindum þá skipti það engu máli. 

Gróð­inn skyldi bara renna til „eig­enda” fyr­ir­tækj­anna.

Þessi nýfrjáls­hyggju­boð­skapur Fried­mans náði smám saman útbreiðslu á Vest­ur­löndum og gekk undir nafn­inu „the shareholder view of capital­ism“. 

Þetta var kap­ít­al­ismi fyrir rík­asta eina pró­sentið – og yfir­leitt enga aðra.

Auglýsing
Þarna voru komin hin hag­fræði­legu rök fyrir græðg­i­svæð­ing­unni sem fylgdi nýfrjáls­hyggj­unni og sem gat af sér póli­tískar breyt­ingar er leiddu til veru­lega auk­ins ójafn­aðar á síð­ustu 30-40 árum, eins og Piketty og félag­ar, OECD og fleiri alþjóða­stofn­anir og fræði­menn hafa ítrekað sýnt.

Þessar hug­myndir greiddu götu óheft­ari mark­aðs­hyggju, auk­inna skatt­fríð­inda fyrir hátekju- og stór­eigna­fólk, auk­innar einka­væð­ingar og fjand­sam­legri afstöðu gagn­vart vel­ferð­ar­rík­in­u. 

Hags­munir auð­manna voru í fyr­ir­rúmi. Og almenn­ingi var talin trú um að væn brauð­mylsna myndi falla niður til þeirra af veislu­borðum auð­manna. 

Það reynd­ist vera blekk­ingin ein.

Auk­inn ójöfn­uður var rök­rétt afleið­ing.

Við­skipta­ráð Banda­ríkj­anna hafnar nú sjón­ar­miði Fried­mans

Við­skipta­ráð Banda­ríkj­anna (US Business Round­ta­ble) gerð­ist snemma einn helsti fylgj­andi og boð­beri þess­arar nýfrjáls­hyggju Fried­mans þar vestra, frá og með árinu 1978. 

Á Íslandi varð Við­skipta­ráð Íslands sömu­leiðis einn rót­tæk­asti tals­maður nýfrjáls­hyggj­unn­ar, ásamt Sam­tökum atvinnu­lífs­ins og for­ystu Sjálf­stæð­is­flokks­ins, einkum frá og með tíunda ára­tugn­um. 

Í ágúst sl. urðu þau miklu tíð­indi að Við­skipta­ráð Banda­ríkj­anna hafn­aði loks þess­ari kreddu nýfrjáls­hyggj­unnar og lagð­ist á sveif með tals­mönnum sam­fé­lags­legrar ábyrgðar fyr­ir­tækja, sem kölluð er „the stakeholder view of capital­ism“ (sjá hér). 

Fyr­ir­tæki eiga nú að þjóna öll­um, en ekki bara fámennri yfir­stétt hlut­hafa eða auð­manna, segir Við­skipta­ráð Banda­ríkj­anna. Fyr­ir­tæki skuli bera ábyrgð gagn­vart starfs­mönnum sín­um, við­skipta­vin­um, birgj­um, neyt­endum og ein­fald­lega sam­fé­lag­inu öllu.

Þessi umsnún­ingur er merki­legur vegna þess að þarna er ekki um ein­hverja gagn­rýnendur eða fræði­menn að ræða, heldur full­trúa allra helstu stór­fyr­ir­tækja Banda­ríkj­anna. Full­trúa rík­asta eina pró­sents­ins.

Þetta er við­bragð elít­unnar í atvinnu­líf­inu við vax­andi til­finn­ingu almenn­ings á Vest­ur­löndum fyrir því að kap­ít­al­ism­inn sé ekki lengur fyrir almenn­ing heldur bara fyrir fámenna yfir­stétt. Þetta teng­ist einnig vax­andi áhyggjum af umhverf­is­mál­um.

Þarna hafa því orðið mikil tíma­mót í höf­uð­vígi banda­ríska kap­ít­al­ism­ans.

Davos lokar líka á nýfrjáls­hyggju Fried­mans

En vind­ur­inn snýst nú víðar gegn nýfrjáls­hyggj­unni en í Banda­ríkj­un­um.

Í Davos í Sviss fundar nú heim­sel­íta við­skipta og stjórn­mála, eins og verið hefur sl. 50 ár, á ráð­stefnu World Economic For­um. 

Klaus Schwab, stofn­andi og stjórn­andi World Economic For­um, hefur lengi verið tals­maður „sta­keholder capital­ism“, þó það sjón­ar­mið hans hafi ekki verið ríkj­andi í Davos til þessa, enda nýfrjáls­hyggjan yfir­leitt efst í hugum þeirra við­skipta­jöfra og stjórn­mála­manna sem þar hafa mætt.

En nú er öldin önnur í Dav­os!

„Sta­keholder capital­ism“ með sam­fé­lags­lega ábyrgð og almanna­hag að leið­ar­ljósi er nú mjög áber­andi á dag­skránni og Klaus Schwab sjálfur skrif­aði kröft­uga grein gegn sjón­ar­miðum Miltons Fried­man í tíma­ritið For­eign Affairs í síð­ustu viku (sjá hér). 

Auglýsing
Greinina kallar hann: “Kap­ít­al­ism­inn verður að breyt­ast til að lifa af”. Með skýrum hætti hafnar hann sjón­ar­miði Fried­mans og boðar félags­legri kap­ít­al­isma, sem betur þjóni hags­munum almenn­ings og sam­fé­lags­ins.

Klaus Schwab talar opin­skátt um að nýfrjáls­hyggju­tími síð­ustu fjög­urra ára­tuga hafi stór­aukið ójöfnuð og skaðað bæði sam­fé­lög og umhverfi.

Þess vegna verði kap­ít­al­ism­inn að breyt­ast – ekki seinna en strax!

Enda­lok nýfrjáls­hyggju­tím­ans?

Þetta eru svo mögnuð umskipti í sjón­ar­miðum hjá þessum tals­mönnum fyr­ir­tækja og kap­ít­al­isma, elítu efna­hags­lífs­ins, að spyrja má hvort þetta sé bara fag­ur­gali til að kaupa vin­sældir og slá ryki í augu almenn­ings? 

Sjálf­sagt er að hafa fyr­ir­vara á þessu og spyrja um efnd­ir. Yfir­stéttin er lík­lega mest að hugsa um að bjarga kap­ít­al­ism­anum frá sjálfum sér – draga úr mesta óhóf­inu.

Hins vegar er það óneit­an­lega mik­il­vægt að rétt­trú­aðir nýfrjáls­hyggju­menn skuli nú við­ur­kenna opin­ber­lega að þeir séu að ganga af trúnn­i. 

Það er nýtt!

Og það er til marks um hve afleit reynslan af nýfrjáls­hyggju­tím­anum hefur verið fyrir almenn­ing – aðra en elít­una.

Vinstri- og miðju­stjórn­mál og allir gagn­rýnendur nýfrjáls­hyggj­unnar þurfa nú að sigla skip­inu alla leið í höfn og tryggja enda­lok þess­ara nei­kvæðu áhrifa Fried­mans og söfn­uða hans.

Menn geta gert það í nafni þess að inn­leiða á ný bland­aða hag­kerfið sem var ríkj­andi á Vest­ur­löndum frá lokum seinni heims­styrj­aldar til um 1980 og sem þjón­aði almenn­ingi mun betur en hug­mynda­fræði nýfrjáls­hyggj­unnar hefur gert.

Eða bara til að byggja betra og sjálf­bært sam­fé­lag fyrir alla.

Til mik­ils er að vinna.

Höf­undur er pró­fessor við HÍ og sér­fræð­ingur í hluta­starfi hjá Efl­ing­u-­stétt­ar­fé­lagi.

Kanntu vel við Kjarnann?

Við á Kjarnanum þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Sýn krefur Jón Ásgeir og Ingibjörgu, 365 miðla og Torg um meira en milljarð
Kaup Sýnar á 365 hafa dregið dilk á eftir sér. Deilur eru nú komin inn á borð dómstóla.
Kjarninn 26. febrúar 2020
Sýn tapaði 1,7 milljörðum í fyrra
Rekstrarafkoma Sýnar versnaði mikið milli ára. Niðurfærsla á viðskiptavild litaði afkomu ársins í fyrra.
Kjarninn 26. febrúar 2020
Samherji er grunaður um að hafa greitt mútur fyrir aðgang að ódýrari kvóta í Namibíu.
Skattrannsóknarstjóri fékk gögn um Samherja fyrir Kveiksþáttinn
Yfirvöld í Namibíu höfðu sent skattrannsóknarstjóra gögn um Samherja áður en viðskiptahættir fyrirtækisins í Namibíu voru opinberaðir í fjölmiðlum. Embættið fundaði með háttsettum aðilum í fjármála- og efnahagsráðuneytinu 18. nóvember 2019.
Kjarninn 26. febrúar 2020
Bjarni Benediktsson er fjármála- og efnahagsráðherra.
Þurfa að afhenda minnisblöð skattayfirvalda um Samherja
Fjármála- og efnagagsráðuneytið mátti ekki synja fréttamanni um aðgang að gögnum sem það fékk frá skattayfirvöldum vegna rannsóknar á Samherjamálinu.
Kjarninn 26. febrúar 2020
Þórður Snær Júlíusson
Það sem sjávarútvegurinn þarf að gera til að byggja upp traust
Kjarninn 26. febrúar 2020
Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar.
Yfir helmingur landsmanna styður verkfallsaðgerðir Eflingar
Í nýrri könnun Maskínu kemur fram að 59 prósent Íslendinga segjast styðja Eflingu í yfirstandandi launadeilu við Reykjavíkurborg og 56 prósent eru hlynnt verkfallsaðgerðum.
Kjarninn 26. febrúar 2020
Yfir fimm þúsund hryssur notaðar í blóðmerahald á síðasta ári
Hægt er að vinna hormón úr blóði hryssa á ákveðnu tímabili meðgöngu og vinna úr því frjósemislyf. Hestahald þar sem framkvæmd er blóðtaka úr hrossum til framleiðslu afurða var stundað á vegum 95 aðila árið 2019.
Kjarninn 26. febrúar 2020
Samkeppniseftirlitið samþykkir kaup Nordic Visitor á Terra Nova
Samkeppniseftirlitið hefur samþykkt kaup Nordic Visitor á ferðaskrifstofunni Terra Nova Sól. Kaupverðið er trúnaðarmál.
Kjarninn 26. febrúar 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar