Efnahagslíf í hálaunalandi

Gylfi Zoega, hagfræðiprófessor og nefndarmaður í peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands, skrifaði ítarlega grein um stöðu efnahagsmála á Íslandi, í Vísbendingu, sem kom til áskrifenda 17. janúar síðastliðinn. Greinin birtist nú í heild sinni.

Auglýsing

Upp­sveifla efna­hags­lífs­ins sem hófst sum­arið 2010 fjar­aði út á nýliðnu ári. Nú er búist við að verg lands­fram­leiðsla hafi dreg­ist saman um 0,2% á árinu. Orsök sam­drátt­ar­ins má rekja til minni umsvifa í ferða­þjón­ustu vegna gjald­þrots flug­fé­lags sem síðan hefur haft áhrif víðs vegar um hag­kerf­ið. Þannig er búist við að fjár­fest­ing utan stór­iðju, skipa og flug­véla drag­ist saman um 16% á milli ára (sjá Pen­inga­mál, 2019.4). Minni inn­flutn­ingur mild­aði áhrifin á lands­fram­leiðslu en það var einkum inn­flutn­ingur á fjár­fest­inga­vörum og var­an­legum neyslu­vörum sem dróst sam­an. 

Þannig má segja að sam­dráttur í ferða­þjón­ustu hafi kælt hag­kerfið en inn­lendir aðila beint eft­ir­spurn sinni í meira mæli að inn­lendri fram­leiðslu, dregið úr inn­flutn­ingi, sem varð til þess að lands­fram­leiðsla dróst ekki meira saman en raun ber vitni. En sam­drátt­ur­inn kom fram á vinnu­mark­aði þar sem vinnu­stundum fækk­aði, störfum fækk­aði einnig og atvinnu­leysi hefur hækk­að. Góðu frétt­irnar eru þær að vís­bend­ingar eru um að sam­drátt­ur­inn verði skamm­vinn­ur. Það eru líka góðar fréttir að verð­bólga er nálægt verð­bólgu­mark­miði og verð­bólgu­vænt­ingar sömu­leið­is.

Orsakir sam­dráttar

Fækkun ferða­manna má rekja beint til falls flug­fé­lags í mars­mán­uði. Hitt stóra flug­fé­lagið átti einnig í nokkrum erf­ið­leikum vegna tækni­legra vanda­mála. Hins vegar er ekki aug­ljóst að fall fyrra félags­ins og tækni­leg vanda­mál þess síð­ara geti ein útskýrt fækkun ferða­manna vegna þess að önnur flug­fé­lög hefðu getað fyllt í skarðið og komið og fjölgað ferða­mönn­um. 

Auglýsing

Ein mögu­leg und­ir­liggj­andi ástæða þess að ferða­mönnum hefur fækkað er sú að ferða­manna­staðir fari í gegnum mis­mun­andi „ævi­skeið“: Í upp­hafi koma ferða­menn sem upp­götva land­ið, þeir segja síðan öðrum frá og fleiri ferða­menn fylgja í fót­spor hinna fyrstu, heima­menn fjár­festa í nýjum gisti­stöðum og veit­inga­stöðum og aukið fram­boð kallar á enn fleiri ferða­menn, mark­aðs­setn­ing eykst og vin­sældir vaxa. 

En svo kemur að því að frá­hrindi­kraftar myndast, það verður þröngt á þingi á helstu ferða­manna­stöðum og upp­lifun ekki sú sama og gisti­rými skortir og það verður dýrt. Þá spyrst út að gist­ing sé dýr og fjöldi ferða­manna mik­ill og kannski heima­menn búnir að fá nóg af atgang­in­um, orð­spor lands­ins versnar og ferða­mönnum tekur að fækka. Gisti­staðir verða ódýr­ari og fjár­festar geta orðið fyrir tjón­i. 

Meðallaun og launakostnaður.

Önnur mögu­leg orsök sam­drátt­ar­ins er hár inn­lendur kostn­aður sem stafar af því að með­al­laun (raun­laun) eru hvergi hærri innan OECD, sjá Mynd 1 sem sýnir með­al­laun fyrir OECD ríkin eftir að leið­rétt hefur verið fyrir verð­lag­i.  Hátt launa­stig minnkar sam­keppn­is­hæfni útflutn­ings­at­vinnu­veg­anna og hagn­aður sem hlut­deild af þjóð­ar­tekjum verður lægri fyrir vik­ið. Á Mynd 2 er sýndur launa­kostn­aður (laun og launa­tengd gjöld) sem hlut­fall af virð­is­auka og er kostn­að­ur­inn ein­ungis hærri í Sviss og í Dan­mörku.  

Mynd 3 sýnir raun­gengi sem er hlut­falls­legt verð­lag (miðað við við­skipta­lönd) og hlut­falls­leg laun. Þótt landið hafi orðið aðeins ódýra árið 2019 vegna lækk­unar á gengi krón­unnar haustið 2018 þá er það ennþá mjög dýrt og þarf að leita aftur til bólu­ár­anna 2006-2007 eftir hærra hlut­falls­legu verði og laun­um. Við komum nú að annarri lík­legri ástæðu sam­drátt­ar­ins sem er hátt inn­lent verð­lag og hátt launa­stig í sam­an­burði við við­skipta­lönd­in.

Raungengi, mælt í verðlagi og launum.

Í töflu 1 er að finna hlut­fall launa af rekstr­ar­tekjum í ýmsum und­ir­greinum ferða­þjón­ustu frá árinu 2003 til 2018. Hlut­fallið hefur ekki ferið hærra á tíma­bil­inu og hefur hækkað mikið síð­ustu árin. Launa­hlut­fallið er nú 24.1% í far­þega­flugi en var 16.2% árið 2003 og 12.4% árið 2013. Í rekstri gisti­staða er það 35.7% árið 2018 en var 32.3% árið 2013. Hlut­fallið var 33.5% á veit­inga­stöðum árið 2011 en er nú 39.7%. 

Hár kostn­aður inn­lendra flug­fé­laga gerir sam­keppn­is­stöðu þeirra erf­iða vegna þess að þau keppa við önnur flug­fé­lög frá lág­launa­lönd­um. Fall ann­ars af tveimur stóru flug­fé­lög­unum í mars 2019  má þannig m.a. rekja til þess að verð á far­miðum stóð ekki undir rekstr­ar­kostn­aði. Fallið minnk­aði síðan sæta­fram­boð til lands­ins og komum ferða­manna fækk­aði. En verð­lag innan lands fælir einnig ferða­menn frá og ef inn­lend hótel og veit­inga­staðir lækka verð að gefnum launum þá bitnar það á hagn­aði þeirra. 

Lægra verð á hót­elgist­ingu í vetur kemur vænt­an­lega fram í verri afkomu þeirra. En þegar saman fara færri ferð­menn og há laun að við­bættum þeim launa­hækk­unum sem samið var um í vor þá er grund­völlur undir rekstri margra fyr­ir­tækja í ferða­þjón­ustu veik­ur. Fyr­ir­tæki hag­ræða í rekstri um þessar mundir til þess að geta staðið undir kostn­aði. Að sumu leyti er þetta jákvæð þró­un, að veik­ustu fyr­ir­tækin hætti reksti, önnur sam­ein­ist og dregið sé úr kostn­aði og ekki er útlit fyrir meiri­háttar skakka­föll og hrinu gjald­þrota í grein­inni þegar þetta er skrif­að.

Fram­tíð­ar­horfur

Hag­vexti í hálauna­landi eru skorður sett­ar. Hagn­aður sem hlut­fall af þjóð­ar­tekjum er lægri og þá er hvati til fjár­fest­inga minni. Hátt hlut­falls­legt verð­lag veldur því að fyr­ir­tæki búa við erf­iða sam­keppn­is­stöðu. Í útflutn­ingi verður hagn­aður minni og fyr­ir­tæki í inn­flutn­ingi fá sam­keppni í gegnum net­verslun og utan­lands­inn­kaupa­ferð­ir. 

Hag­kerfi þar sem laun eru há í sam­an­burði við fram­leiðni fjár­festa minna innan lands og vaxa hæg­ar. Þess í stað reyna þau að auka hagnað með því að hag­ræða og fækka starfs­fólki með auk­inni tækni eða með því að flytja störf til ann­arra landa. Þessi þróun er ekki alslæm, kostur hennar er sá að fyr­ir­tækin auka fram­leiðni og ná kostn­aði niður með hag­ræð­ing­ar­að­gerð­um.  

Vest­ur­lönd glímdu við atvinnu­leysi og kreppu mest­allan átt­unda ára­tug­inn í kjöl­far hækk­ana á olíu­verði á fyrri hluta ára­tug­ar­ins. 

Í sumum löndum lækk­aði kaup­máttur launa  og atvinnu­leysi jókst minna en í öðrum löndum lækk­aði hann ekki og atvinnu­leysi jókst mik­ið.  Of hátt launa­stig, þ.e.a.s. of hátt fyrir fulla atvinnu, var þá talið vera vanda­mál sem rekja mætti til ósveigj­an­legs vinnu­mark­aðar og sterkra verka­lýðs­fé­laga sem ekki vildu gefa eftir í kaup­kröf­um. Sænski hag­fræð­ing­ur­inn Assar Lind­beck (1985) lagði á þessum tíma áherslu á að bilið á milli launa og fram­leiðni þyrfti að lækka til þess að atvinna gæti auk­ist..  

Ekki ólíka sögu má segja af Íslandi nú í upp­hafi árs 2020 þegar atvinnu­leysi fer vax­andi, kaup­máttur með­al­launa er hærri en í öllum öðrum þró­uðum ríkj­um, launa­kostn­aður fyr­ir­tækja mik­ill en ýmis verka­lýðs­fé­lög krefj­ast engu að síður hærri launa og hóta verk­föll­u­m. 

En hvað um launa­dreif­ing­una, með­al­tölin segja ekki allt? Ef við röðum ein­stak­lingum frá 1 til 100 þar sem ein­stak­lingur 100 er með hæstar tekjur og ein­stak­lingur 1 með lægstar ráð­stöf­un­ar­tekjur þá getum við notað hlut­fall tekna ein­stak­lings númer 90 og ein­stak­lings númer 10 sem mæli­kvarða á ójöfn­uð. Skv. tölum frá OECD er hlut­fallið 3 fyrir Ísland árið 2014 og ein­ungis lægra í einu landi, sem er Dan­mörk, með hlut­fallið 2,9. Til sam­an­burðar er hlut­fallið 6,4 í Banda­ríkj­un­um, 5,5 á Spáni, 5,0 í Grikk­landi og 4,2 í Bret­landi.  

Fátækt er einnig lítil sam­an­borið við fátækt í öðrum lönd­um. Hlut­fall þeirra sem hafa innan við 50% af mið­tekjum (e. median income) var 6,5% árið 2014 en það var 17,5% í Banda­ríkj­un­um, 10,5% á Bret­landi, 9% í Sví­þjóð og Nor­egi og 6,8% í Finn­landi á sama ári (OECD). En það er ekki þar með sagt að auð­velt sé að fram­fleyta sér á lágum launum á Íslandi. Skert lífs­kjör koma þá fram í löngum vinnu­tíma og álagi og oft erf­ið­leikum á hús­næð­is­mark­að­i. 

Fjöl­skyldur hrökl­ast úr einu hús­næði í annað og fjár­hags­á­hyggjur eru við­loð­andi. En lausnin felst þá ekki í launa­hækk­unum sem stefna atvinnu í hættu heldur í auknu fram­boði á ódýru hús­næði og breyt­ingum á skatta- og bóta­kerf­um. Nýlegar breyt­ingar á skatta­kerf­inu eru í þessum anda. 

Loka­orð

Á næstu miss­erum munu fyr­ir­tæki hér á landi leit­ast við að lækka kostnað með auk­inni tækni sem fækkar störfum og með því að flytja störf sem ekki krefj­ast stað­bund­innar þekk­ingar til ann­arra landa. Hvoru­tveggja mun minnka atvinnu. Svo getur farið að þjóðin skipt­ist í tvo hópa, þá sem hafa vinnu og hina sem hafa ekki vinnu. Á meðan gæti hag­vöxtur hald­ist lág­ur. 

Staðan er ekki ósvipuð þeirri sem var á fyrri hluta tíunda ára­tug­ar­ins þegar fyr­ir­tæki þurftu að venj­ast hærra vaxta­stigi en raun­vextir hækk­uðu mikið frá níunda ára­tug fram á tíunda ára­tug­inn, fyr­ir­tæki sem ekki gátu mörg staðið undir hinum mikla vaxta­kostn­aði hættu rekstri (t.d. stór hluti Sam­bands Íslenskra Sam­vinnu­fé­laga) og önnur hag­rædd­u. 

Þetta tíma­bil varði fram á lok ára­tug­ar­ins þegar lítil fjár­mála­bóla, sem fólst í inn­flæði erlends fjár­magns og auknum útlánum bank­anna, bjó til hag­vöxt sem svo fjar­aði út árið 2001. Vextir eru nú lágir í sam­an­burði við vexti tíunda ára­tug­ar­ins en þó mun hærri en ára­tug­ina tvo á und­an, en launa­kostn­aður mik­ill. Þetta ástand krefst einnig aðlög­un­ar, að sum fyr­ir­tæki hætti rekstri og önnur end­ur­skipu­leggi sig, tækni leysi starfs­fólk af hólmi og störf séu flutt úr landi. Við sjáum allt í kringum okkur fyr­ir­tæki leggja nið­ur­störf og tölvur koma í stað­inn. 

Stjórn­völd geta brugð­ist við þessu ástandi á tvennan hátt. Í fyrsta lagi gætu þau reynt að lækka gengi krón­unnar til þess að auka hagnað fyr­ir­tækja, einkum í útflutn­ingi. En á þess­ari leið eru ýmsir mein­bug­ir. Í fyrsta lagi er ekki víst hvernig unnt væri að lækka gengi krón­unn­ar. Bein­asta leiðin væri sú að Seðla­bank­inn byrj­aði að kaupa gjald­eyri á ný en slíkt væri kostn­að­ar­samt fyrir hið opin­ber­a. 

Vaxta­lækkun gæti haft geng­is­á­hrif en lágir vextir í öðrum löndum myndu draga úr geng­is­á­hrifum vaxta­lækk­ana. Jákvæður við­skipta­jöfn­uður og hag­stæð eigna­staða gagn­vart útlöndum hefur hækkað jafn­væg­is­gengið og skapað traust á gjald­miðli sem minnkar líkur á geng­is­falli. Í öðru lagi er unnt að bíða eftir því að fyr­ir­tæki hafi hag­rætt nægi­lega mikið til þess að hagn­aður auk­ist sem gerir þeim kleift að auka fjár­fest­ingu og þar með hag­vöxt. En slíkt ferli getur tekið fjölda ára. Þeim tíma er þó ekki sóað, fyr­ir­tæki bæta rekstur sinn, en hag­vöxtur kann að vera lít­ill um stund.

Greinin birt­ist fyrst í Vís­bend­ingu, 17. jan­ú­ar. Hægt er að ger­ast áskrif­andi að Vís­bend­ingu hér.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Smári McCarthy, þingmaður Pírata.
Skrifist á Sjálfstæðisflokkinn og „hamfarakapítalismann þeirra“
Þingmaður Pírata segir að sama hvert litið er hafi Sjálfstæðisflokkurinn undanfarna áratugi notað valdastöðu sína til að moka verkefnum yfir á einkageirann en að ábyrgðin sé samt áfram hjá ríkinu. Þar vísar hann meðal annars til ástandsins í skimunum.
Kjarninn 7. júlí 2020
Lárus Sigurður Lárusson er fyrsti stjórnarformaður nýs Menntasjóðs námsmanna.
Lilja skipar Lárus sem stjórnarformann Menntasjóðs námsmanna
Lilja Dögg Alfreðsdóttir mennta- og menningarmálaráðherra hefur skipað Lárus Sigurð Lárusson lögmann sem stjórnarformann nýs Menntasjóðs námsmanna. Hann leiddi lista Framsóknar í Reykjavík norður til síðustu alþingiskosninga.
Kjarninn 7. júlí 2020
Kári Stefánsson, forstjóri ÍE.
Kári: Þú hreyfir þig ekki hægt í svona ástandi
Forstjóri Íslenskrar erfðagreiningar hefur boðið forsætisráðherra að koma til hans á fund í Vatnsmýrinni þar sem fyrirtækið er til húsa.
Kjarninn 7. júlí 2020
Jakob Már Ásmundsson, forstjóri Korta.
Fjártæknifyrirtækið Rapyd kaupir Korta
Fjártæknifyrirtækið Rapyd hyggst samþætta og útvíkka starfsemi Korta í posa- og veflausnum, ásamt því að „efla starfsemina á Íslandi með áframhaldandi vexti og ráðningu starfsfólks“.
Kjarninn 7. júlí 2020
Tara Margrét Vilhjálmsdóttir
Pólitíkin og eiginhagsmunirnir á bak við stríðið gegn offitu – I. hluti
Kjarninn 7. júlí 2020
Kristbjörn Árnason
80 milljarða skattsvik á ári
Leslistinn 6. júlí 2020
Huawei á undir högg að sækja beggja vegna Ermasunds
Kínverski fjarskiptarisinn Huawei hefur mætt andstöðu franskra og breskra yfirvalda í kjölfar viðskiptaþvingana Bandaríkjanna gegn fyrirtækinu.
Kjarninn 6. júlí 2020
Lilja D. Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra.
Úthlutar 400 milljónum til einkarekinna fjölmiðla
Mennta- og menningarmálaráðherra hefur undirritað reglugerð um stuðning við einkarekna fjölmiðla.
Kjarninn 6. júlí 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar