Hvað veldur raka og myglu í íslenskum húsum?

Dr. Guðmundur Guðmundsson spyr af hverju myglumyndun í húsnæði sé ekki tekin fastari tökum.

Auglýsing

Þriðju­dag­inn 11. febr­úar var hald­inn aðal­fundur GRÓ, sem eru sam­tök um tengsl heilsu við raka og myglu. Af fréttum má ráða að vand­inn vegna myglu­mynd­unar í hús­næði hér­lendis sé mik­ill og flók­inn. Hér er um mjög sér­stætt fyr­ir­bæri að ræða, afleið­ingar mygl­unnar eru heilsu­fars­lega alvar­leg­ar, en orsakir virð­ast lítt greindar né skýrð­ar. Því hlýtur sú spurn­ing að vakna: hvers vegna er málið ekki tekið fast­ari tökum af opin­berri hálfu, hvers vegna er ekki hafin heild­stæð opin­ber rann­sókn á umfangi þess hús­næðis þar sem mygla hefur myndast, fjölda sýk­inga og jafn­framt reynt að kom­ast að bygg­inga­tækni­legum orsökum raka innan húss? Ekki virð­ast heldur til tölu­legar upp­lýs­ingar um ­fjölda myglu­skað­aðra húsa, umfang sjúk­dóma af völdum myglu, né upp­lýs­ingar um aðgerðir til handa þeim er sýkj­ast. 

Í byrjun þess­arar aldar fór að bera meira á myglu­gróðri víða í húsum hér á landi en áður var þekkt. Í kjöl­far mygl­unnar fylgdu ýmis sjúk­dóms­ein­kenni þeirra er störf­uðu eða bjuggu í við­kom­andi hús­næði. Orsök þess eru öreindir (gró mygl­unn­ar) sem ber­ast frá henni út í and­rúms­loft­ið. Sum gró bera í sér eit­ur­efni, og gró yfir­höf­uð, geta valdið ýmsum ofnæm­is- eða sjúk­dóms­ein­kennum fyrir vissa við­kvæma ein­stak­linga. 

Lítið fór fyrir þessum myglu­far­aldri fyrstu árin, var senni­lega þá mest áber­andi í íbúð­ar­hús­um, þar sem eig­endur höfðu ekki áhuga á að aug­lýsa hann. Með tím­anum fer myglan þó að valda vanda­málum í opin­berum bygg­ingum og bygg­ingum stærri fyr­ir­tækja, þar sem margir störf­uðu. Urðu þá sjúk­dóms­vanda­málin meira áber­andi, atvinnu­rek­endur urð­u ­með ýmsum ráðum að leysa vanda­mál starfs­manna sinna. En þó að myglu­far­ald­ur­inn hafi nú þró­ast með auknum þunga í heilan ára­tug, hafa yfir­völd lítt sinnt hon­um, ekki sett í gang rann­sókna­vinnu hvorki til þess að greina hann né leysa. 

Einnig hafa fréttir eða upp­lýs­ingar um þró­un­ina eða umfang vand­ans lítt verið kann­aðar né upp­lýs­inga­streymi verið stofn­uð. Helst er að finna upp­lýs­ingar frá bygg­ing­ar­deild Nýsköp­un­ar­mið­stöðvar Íslands, en henni stýrir Dr. Ólafur Wal­levik. Honum hefur ofboðið afskipta­leysi bygg­ing­ar­yf­ir­valda gagn­vart mál­efn­inu eins og fram kemur t.d. í við­tali hans og Kjart­ans Guð­munds­sonar lekt­ors við Stokk­hólms­há­skóla við Morg­un­blaðið í júlí 2017. 

Auglýsing
Ólafur segir í byrjun við­tals­ins: „Nán­ast er hægt að tala um far­aldur þegar kemur að útbreiðslu og fjölda til­fella myglu, sem komið hafa upp í hús­næði hér á landi síð­asta ára­tug eða svo, bæði hvað varðar eigna- og heilsutjón. Ekk­ert sam­bæri­legt hefur átt sér stað í nágranna­lönd­un­um.“ Þá segir Ólafur að hann hafi reynt að fá fjár­magn til rann­sókna á vanda­mál­inu en án árang­urs. Svo segir Ólaf­ur: „Fyrir vikið höfum við dreg­ist langt aftur úr í þekk­ingu og erum ekki nógu með­vituð um fyr­ir­byggj­andi aðgerðir gegn vand­an­um, sem virð­ist mjög umfangs­mik­ill hér á land­i.“ Telur Ólafur að mjög víða sé myglu að finna og við­gerð­ar­kostn­aður mik­ill, jafn­vel millj­arðar króna í stærstu verk­efn­in. Þá telur hann vanda­málið hér vera stærra en á Norð­ur­lönd­un­um, sér­stak­lega hvað varðar heilsu fólks. Vísar hann þar sér­stak­lega til Sví­þjóð­ar, þar sem vanda­mál komu upp um 1970-1980.

Þá nefnir hann nokkur dæmi af höf­uð­borg­ar­svæð­inu, þar sem mygla hefur komið fram, svo sem Íslands­banka­húsið á Kirkju­sandi, sem varð að tæma, svo og hús Orku­veitu Reykja­vík­ur. Þá var hæð hjá Vega­gerð­inni tæmd vegna myglu, til­felli kom fram á Lands­spít­al­an­um, í ráðu­neyt­um, ýmsum skólum og svo má lengi telja. Ólafur segir í við­tal­inu, að merki­legt sé meðan ráðu­neytin berj­ist við vand­ann, fáist ekki fjár­magn til þess að rann­saka orsakir hans. Þarna segir hann Íslend­inga t.d. vera langt á eftir Svíum og tekur Kjartan Guð­munds­son undir það, í Sví­þjóð sé líka mögu­legt að fá trygg­ing­ar. 

Nú liggur það í augum uppi að hér er um það stórt vanda­mál að ræða, að ekki dugir ein­göngu að ræða það og semja um ein­stakar óskil­greindar skaða­bæt­ur. Þegar skaði verður í bygg­ingum af völdum myglu, og ekki síst ef það leiðir til heilsu­skaða, er rann­sókn á orsökum óhjá­kvæmi­leg.

Hvað myglu­vanda­málið varðar er um tvenns konar orsaka­sam­band að ræða. Ann­ars veg­ar er það bygg­ing­ar­tækni­legt vanda­mál, þar sem mygla mynd­ast á innra byrði húsa, sér­stak­lega útveggjum vegna raka, hins vegar er myglan eða gró hennar orsök sjúk­dóms­ein­kenn­anna. En grunn­lausn heild­ar­vand­ans er sú bygg­inga­tækni­lega, þ.e. hvernig koma má í veg fyrir innan húss rak­ann.

Sjúk­dóms­ein­kennin hafa orðið til­efni til umræðna, þar sem orsakir þeirra geta verið margs konar og þekk­ing jafn­framt af skornum skammti. Þar hafa stór orð fall­ið, talið af ýmsum að um ímynduð ein­kenni sé að ræða. Ekki skal um það deilt, en benda má t.d. á skýrslu Alþjóða­heilsu­stofn­un­ar­inn­ar, World Health Org­an­ization (WHO) þar sem fram kemur í sam­an­tekt, að nægj­an­legar sann­anir séu fyrir hendi, úr rann­sóknum frá ýmsum löndum og við mis­mun­andi lofts­lags­skil­yrði, að íbúar í rökum og myglu­grónum bygg­ing­um, hvort heldur íbúða­bygg­ingum eða opin­berum þjón­ustu­bygg­ingum séu í auk­inni áhættu að fá önd­un­ar­færa­sjúk­dóma vegna áhrifa myglu. Í lok síð­asta árs til­kynnti Land­læknir að emb­ættið hefði skipað vinnu­hóp, til þess að gera til­lögur um lausn vand­ans, enda höfðu myglu­skaðar fund­ist í hús­næði emb­ætt­is­ins.

En sjúk­dóms­ein­kennin vegna myglu eru afleið­ing en ekki orsök vanda­máls­ins. Tak­ist að koma veg fyrir myglu­mynd­un­ina í bygg­ingum er málið leyst. Því er nauð­syn­legt að koma í veg fyr­ir, að innan húss mynd­ist svo mik­ill raki, að mygla geti mynd­ast og þrif­ist. Raki í húsum er flókið fyr­ir­bæri, hann getur mynd­ast af mis­mun­andi ástæð­um. Erlend­is, í hlýju tíð­ar­fari (og veru­legum loft­raka), er algengt að raki falli út á veggjum inn­an­húss, því þar er kald­ara en úti. Því kald­ara sem loft er því minni raka ber það. Hlýrra loft sem berst inn í kalt hús kólnar og rak­inn fellur út á köldum veggj­un­um. Þá eykur eins og kunn­ugt er ýmis starf­semi inn­an­húss eins og böð og elda­mennska enn á þennan vanda, ef hús­næðið er ekki nægi­lega vel loft­að. ­Notkun loft­kæl­ingar eykur þessa hætt­u. 

Auglýsing
Þar sem þessi þróun inniraka er algeng orsök myglu­mynd­unar víða erlend­is, er hún oft­ast nefnd í umræð­unni hér­ og flestar aðgerðir til að losna við mygl­una mið­aðar við það. Hér á landi hefur þess­ari skýr­ingu mjög verið hampað og brýnt er fyrir hús­ráð­endum að lofta vel húsa­kynnin og reyna að koma í veg fyrir þétt­ingu raka sem mynd­ast innan dyra. Sé þessi orsök skoðuð nánar fyrir íslenskar aðstæð­ur­, hlýtur til­finn­ingin að vera gegn þess­ari skýr­ingu, þar sem hita­stig úti hér­lendis er jafnan lægra en inni­hiti, og hús hér jafnan betur upp­hituð en erlend­is. En hér er aðeins um til­finn­ingu að ræða, rann­sóknir vantar á raka­skemmdum hús­um. Ein rann­sókn hefur þó verið gerð hjá Nýsköp­un­ar­mið­stöð Íslands á vegum Háskól­ans í Stokk­hólmi, sem gaf ótví­rætt til kynna, að raki, sem mynd­ast innan dyra í hús­næði á Ísland­i þétt­ist ekki á köldum útveggj­u­m. 

Útveggir í bygg­ingum á Íslandi eru jafnan úr stein­steypu. Stein­steypa á að vera vatns­þétt en lík­leg­asta ­skýr­ingin á orsökum bleytu á innri byrði útveggja er að vatn ber­ist gegn um vegg­inn t.d. í gegn um hár­sprungur eða hár­pípur eða ann­ars konar vatnsleki er fyrir hendi svo sem þakleki, lek útveggja­klæðn­ing, lek vatns­rör o.þ.u.l. Hlið­stætt vanda­mál var rann­sakað í sam­bandi við alkali- og frost­skemmdir í útveggjum húsa á tutt­ug­ustu öld­inni, sér­stak­lega á tíma­bil­inu 1956-1981. Þetta var rann­sakað þá af Rann­sókna­stofnun bygg­inga­iðn­að­ar­ins fyrir Stein­steypu­nefnd. Þar sem útveggir íslenskra húsa eru venju­lega úr stein­steypu var augum beint að gerð hennar og skemmd hús tekin til skoð­un­ar. Í ljós kom, að útveggirnir inni­héldu mik­inn raka. ­Frost- og alkal­í­skemmdir koma aðeins fram, ef steypan hefur veru­legt raka­inni­hald. Miðað við íslenskar veð­ur­að­stæð­ur, t.d. öfl­ugt slagregn, var beint vatns­flæði gegn um steypuna talin lík­leg­asta orsök svo mik­ils raka.

Nið­ur­stöður Stein­steypu­nefndar um þetta efni eru skráðar í bók­inni:

Í ljósi vís­ind­anna, saga hag­nýtra rann­sókna á Íslandi, rit III í rit­röð Verk­fræð­inga­fé­lags Íslands árið 2005, á bls. 259 – 260. 

Þar stendur um gerð og hrærslu stein­steypu: „Við hrærsl­una þarf sér­stak­lega að huga að magni þess vatns sem notað er. Sem við­miðun er stuðst við þyngd­ar­hlut­fall milli sem­ents og vatns, þannig að vatnið sé um helm­ingur þyngdar sem­ents í hrærunni. Á bygg­ing­ar­stað má ekki breyta þessu hlut­falli með auknu vatns­magni þó að steypan gangi illa í mót­in. Slíkt verður best lagað með bættri korna­sam­setn­ingu steypu­efn­anna. Þó að steypan sé komin í mótin er gerð hennar ekki lok­ið. Gæta verður að hún þorni ekki of fljótt út og því má ekki slá mót of fljótt frá.“

Síðar á bls. 267 – 268 í sömu bók kemur fram: „Rann­sókn­irnar sýndu að upp­taka vatns í út­veggja­steypu var mikil og í ósam­ræmi við við­teknar skoð­an­ir. Ástæður vatns­óþétt­leika á þessum árum eru ekki nægj­an­lega skýrð­ar, en kenn­ingin um að alkal­í­skemmdir kæmu ekki fram í íbúð­ar­húsum byggð­ist á nægj­an­legum vatns­þétt­leika útveggja­steypu. Sömu lög­mál gilda um frost­skemmdir og eftir því sem menn töldu sig nálg­ast lausn í alka­lí­mál­inu var sjónum og rann­sóknum í rík­ara mæli beint að öðrum skemmda­völdum og bættum gæðum stein­steypunnar í heild sinni. Rann­sókn­irnar sýndu að frost­skemmdir voru útbreiddar svo og hönn­un­ar- og þurrkrýrn­un­ar­skemmd­ir. Nær­tæk­ast er að kenna steypu­gæð­unum um flestar þessar skemmd­ir. Helst má ætla að of mikið vatn hafi verið notað við gerð steypunn­ar, sem veldur því að hún sogar í sig vatn. Skortur á aðhlynn­ingu og að mótum hefur verið slegið frá of snemma veldur einnig þurrkrýrnun og örsprung­um, sem valda vatnsísog­i.“ 

Frost- og alka­lí­vanda­málið var svo á sínum tíma leyst með íblöndun poss­óla­nefna í sem­ent­ið, steypan var aftur á móti áfram óþétt fyrir vatni. Það virð­ist hafa haft þær afleið­ingar að áfram hefur steypti útvegg­ur­inn safnað í sig vatni og myglu­vanda­málið varð til. Það er því löngu kom­inn tími til þess að gera gang­skör að álíka rann­sókna-fram­kvæmdum og gerðar voru hjá Rann­sókna­stofnun bygg­inga­iðn­að­ar­ins á árunum allt fram til 1990 og nefnd­ust „ástandskönnun á hús­um“ og „innri gerð stein­steypu“, verði fram hald­ið, til þess að fá það end­an­lega stað­fest, hvers vegna steypan hefur ekki nægan vatns­þétt­leika eða að ann­ars konar vatnsleki, svo sem leki úr vatns­leiðslum eða gegn um þök eða utan­húss klæðn­ing­ar, sé fyrir hendi. Í því sam­hengi er mik­il­vægt að vísa til fyrr­nefndrar rann­sóknar Stokk­hólms­há­skóla frá árinu 2018 og nið­ur­staðna hennar (á ensku): 

„This study investigated moist­ure problems in the typical Icelandic exter­ior wall reg­ar­ding the risk of condensation and mould growth on the interface of the concrete and insulation. The foll­owing conclusions were drawn accor­ding to the assumptions made throug­hout this work. 

Simulation results ind­icate that there is no condensation at the inter­ior surface of the concrete in the Icelandic wall. 

The Icelandic wall had ex-treme vari­ations in tempera­t­ure rang­ing between -7°C in the wintertime up to 29°C in the sum­mertime.The total water content of the Icelandic wall does not dry out and is between 28 and 36 kg/m2 with Icelandic concret­e.“ 

Að lokum er rétt að vísa til bók­unar full­trúa Sjálf­stæð­is- og Mið­flokks í borg­ar­stjórn Reykja­víkur á síð­asta ári um myglu­vand­ann í skólum borg­ar­innar í þessu til­viki Foss­vogs­skóla. Bók­unin hljóð­aði svo:

„Langvar­andi fjársvelti meiri­hlut­ans í Reykja­vík hvað snýr að við­haldi á hús­eignum borg­ar­innar er nú að birt­ast í þeirri myrku mynd sem nú blasir við. Þetta ástand er afleið­ing af upp­söfn­uðum við­halds­skorti og rangri for­gangs­röðun í stjórn borg­ar­inn­ar. Ljóst er að end­ur­skoða þarf alla verk­lags­þætti og verk­ferla er varða úttektir á skóla­hús­næði og setja fram raun­hæfa áætlun um end­ur­bætur og við­hald. Ljóst er að fara þarf í alls­herj­ar­út­tekt á skóla­hús­næði í borg­inni í ljósi þeirra til­vika sem komin eru upp. Full­trúar Sjálf­stæð­is­flokks hafa nú þegar lagt fram til­lögu þess efnis í borg­ar­ráð­i,“ segir enn fremur í bókun sjálf­stæð­is­manna í umhverf­is- og heil­brigð­is­ráði.

Hér koma fram full­yrð­ingar um orsakir myglu­gróð­urs­ins, sem vantar rök­stuðn­ing rann­sókna á við­kom­andi bygg­ing­um. Miðað við túlkun fyrri rann­sókna væru bygg­ing­argall­ar, svo sem hár­pípuís og steypu eða ­leki gegnum vatns­leiðsl­ur, þök eða utan­húss klæðn­ing­ar, lík­legri orsök mygl­unnar en skortur á við­haldi og sýnir enn og aftur nauð­syn þess, að vönduð rann­sókn fari fram á myglu­sköð­uðu hús­næði, í Reykja­vík og öðrum stöðum lands­ins. 

Höf­undur er fyrr­ver­andi fram­kvæmda­stjóri tækni­mála Sem­ents­verk­smiðju rík­is­ins.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Mikið var um að vera á COVID-19 göngudeild Landspítala í mars og apríl.
Færri alvarlega veikir – en er veiran að mildast?
Nokkrar ástæður geta verið fyrir því að alvarlegum kórónuveirutilfellum hefur fækkað verulega. Í nýju svari á Vísindavefnum er farið yfir nokkra möguleika sem kunna að útskýra hvers vegna veiran virðist vera að veikjast.
Kjarninn 7. júlí 2020
Víðir Reynisson, Þórólfur Guðnason og Alma Möller á upplýsingafundi dagsins.
Þórólfur þakkaði Íslenskri erfðagreiningu fyrir samstarfið
Sóttvarnalæknir segir að Íslensk erfðagreining hafi „nokkuð óvænt“ lýst því yfir í gær að hún muni hætta að skima á landamærum í næstu viku. Leitað verður annarra leiða til að halda landamæraskimun áfram.
Kjarninn 7. júlí 2020
Smári McCarthy, þingmaður Pírata.
Skrifist á Sjálfstæðisflokkinn og „hamfarakapítalismann þeirra“
Þingmaður Pírata segir að sama hvert litið er hafi Sjálfstæðisflokkurinn undanfarna áratugi notað valdastöðu sína til að moka verkefnum yfir á einkageirann en að ábyrgðin sé samt áfram hjá ríkinu. Þar vísar hann meðal annars til ástandsins í skimunum.
Kjarninn 7. júlí 2020
Lárus Sigurður Lárusson er fyrsti stjórnarformaður nýs Menntasjóðs námsmanna.
Lilja skipar Lárus sem stjórnarformann Menntasjóðs námsmanna
Lilja Dögg Alfreðsdóttir mennta- og menningarmálaráðherra hefur skipað Lárus Sigurð Lárusson lögmann sem stjórnarformann nýs Menntasjóðs námsmanna. Hann leiddi lista Framsóknar í Reykjavík norður til síðustu alþingiskosninga.
Kjarninn 7. júlí 2020
Kári Stefánsson, forstjóri ÍE.
Kári: Þú hreyfir þig ekki hægt í svona ástandi
Forstjóri Íslenskrar erfðagreiningar hefur boðið forsætisráðherra að koma til hans á fund í Vatnsmýrinni þar sem fyrirtækið er til húsa.
Kjarninn 7. júlí 2020
Jakob Már Ásmundsson, forstjóri Korta.
Fjártæknifyrirtækið Rapyd kaupir Korta
Fjártæknifyrirtækið Rapyd hyggst samþætta og útvíkka starfsemi Korta í posa- og veflausnum, ásamt því að „efla starfsemina á Íslandi með áframhaldandi vexti og ráðningu starfsfólks“.
Kjarninn 7. júlí 2020
Tara Margrét Vilhjálmsdóttir
Pólitíkin og eiginhagsmunirnir á bak við stríðið gegn offitu – I. hluti
Kjarninn 7. júlí 2020
Kristbjörn Árnason
80 milljarða skattsvik á ári
Leslistinn 6. júlí 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar