Um hvað er pólitík?

Fyrrverandi utanríkisráðherra segir að það sé sífellt að koma betur í ljós að óheftur kapítalismi fæst ekki staðist til lengdar án afskipta ríkisvaldsins.

Auglýsing

Það er að koma æ betur í ljós að kap­ít­al­ismi (mark­aðs­kerfi) – án afskipta rík­is­valds­ins – fær ekki stað­ist til lengd­ar. Ástæð­urnar eru marg­ar, en sú hel­st, að sam­þjöppun auðs og valds á fárra hendur er inn­byggð í kerf­ið. Fjár­mála­kerfi, sem þjónar þeim til­gangi að ávaxta fé hinna ofur­ríku, breyt­ist í kap­ít­al­isma á ster­um. Eft­ir­sókn eftir skamm­tíma­gróða verður alls­ráð­andi. Það breyt­ist í bólu­hag­kerfi sem að lokum springur í banka­kreppu sem skatt­greið­endur – ríkið – verða að bjarga til að forða alls­herj­ar­hruni. Þetta ger­ist með reglu­legu milli­bili. Þetta gerð­ist á árunum 2008-9. Mörg þjóð­ríki – ekki síst innan ESB hafa enn ekki náð sér. Þetta á eftir að ger­ast aftur nema ríkið grípi í taumana í tæka tíð. 

Það er m.ö.o. mis­skiln­ingur að póli­tík snú­ist um val milli þess að vera mark­aðs­sinni eða rík­is­for­sjársinni. Afnám mark­aðs­kerf­is­ins í sov­ét­inu sál­uga bauð upp á svelt­andi sós­í­al­isma. Ster­a-kapital­ismi – mark­aðs­kerfi án rík­is­af­skipta – end­aði í heimskreppu 1929 og lauk ekki fyrr en í heims­styrj­öld sem kost­aði tugi millj­óna manns­lífa. Það var rík­is­valdið sem forð­aði okkur frá nýrri heimskreppu 2008. Í milli­tíð­inni hafa nær öll þjóð­ríki heims orðið fyrir barð­inu á bólu­hag­kerfum og mini-kreppum mark­aðs­kerf­is, sem var annað hvort án afskipta rík­is­valds­ins eða það lét ekki að stjórn. Það þarf ekki frekar vitn­anna við að ster­a-kap­ít­al­ismi er ósjálf­bær. Og það sem verra er: Ef ekki verður gripið í taumana mun hann fyr­ir­sjá­an­lega tor­tíma líf­rík­inu og gera jörð­ina óbyggi­lega. 

Gullöld jafn­að­ar­stefnu

Æ fleiri horfa nú með sökn­uði til tíma­bils­ins 1950-1980 sem nú er kennt við hina sós­í­al-demókrat­ísku gullöld Evr­ópu. Norð­ur­lönd voru þá í far­ar­broddi. En hið félags­lega mark­aðs­kerfi Evr­ópu dró dám af þeim. Umgjörðin um alþjóða­kerfið (kennt við Bretton-Woods) var umsamið fast­geng­is­kerfi gjald­miðla. Fjár­mála­mark­aðir lutu stjórn þjóð­ríkja. Mark­aðs­kerfið laut sam­keppn­is­regl­um, sem ríkið setti og milli­ríkja­samn­ingar greiddu götu alþjóða­við­skipta. Mark­aðir lutu stjórn þjóð­rík­is­ins. 

Innan landamæra þjóð­ríkja voru byggð upp vel­ferð­ar­ríki. Hlutur rík­is­ins í þjóð­ar­tekjum óx frá ca. 20 % í 45- 50%. Ríkið tryggði öllum almanna­trygg­ing­ar, aðgengi að mennt­un, stuðl­aði að fullri atvinnu og sá fyrir því að allir fengu hús­næði á við­ráð­an­legum kjör­um. Þetta var fjár­magnað með stig­hækk­andi sköttum þar sem fjár­magns­eig­endur og hinir efna­meiri greiddu meira til sam­eig­in­legra þarfa en hinir lægst laun­uð­u. 

Þrátt fyrir háa skatta og víð­tæk afskipti af mörk­uðum var hag­vöxtur mun meiri en á yfir­stand­andi tíma­bili nýfrjáls­hyggj­unnar (1980-2020) sem og fram­leiðni. Lífs­kjör fóru hrað­batn­andi og jöfn­uður í eigna- og tekju­skipt­ingu fór vax­andi, vegna afskipta rík­is­valds­ins af mörk­uð­u­m.  Mark­aðir eru nefni­lega ekki sjálf-­leið­rétt­andi. Afskipti rík­is­ins af mörk­uðum draga ekki úr hag­vexti og fjár­fest­ingu, né sköpun starfa. Þvert á móti. Heima­trú­boð nýfrjáls­hyggj­unnar hefur ekki stað­ist dóm reynsl­unn­ar. Trú­boð­arnir hafa reynst vera fals­spá­menn í þjón­ustu auð­valds­ins. 

Upp­reisn gegn vel­ferð­ar­rík­inu

Yfir­stand­andi tíma­bil nýfrjáls­hyggj­unnar (1980-2020) hófst sem upp­reisn gegn vel­ferð­ar­rík­inu. Þetta byrj­aði allt saman með valda­töku Thatcher í Bret­landi og Reagan í Banda­ríkj­un­um. Trú­boðið sner­ist um að hætta afskiptum rík­is­ins af mörk­uð­um; að einka­væða rík­is­eignir og að lækka skatta á fjár­magns­eig­end­um. Þetta átti að örva hag­vöxt, sem að lokum myndi „seytla“ niður til allra. Hag­vaxta­flóðið átti að lyfta öllum bát­um. Þau þjóð­ríki sem ekki spil­uðu eftir leik­reglum nýfrjáls­hyggj­unnar myndu helt­ast úr lest­inni í hag­vaxt­ar­kapp­hlaup­inu og verða stöðnun og atvinnu­leysi að bráð. Nú, fjórum ára­tugum síð­ar, vitum við bet­ur. Nýfrjáls­hyggjan er hug­mynda­lega og hag­fræði­lega gjald­þrota rétt eins og Sov­ét­komm­ún­ism­inn. Nýfrjáls­hyggju­trú­boð­arnir eru greini­lega and­lega skyldir komm­ún­ist­um: Báðir trúa á Stóra­sann­leik, sem stenst í hvor­ugu til­vik­in­u. 

Auglýsing
Afleiðingin af þess­ari þjóð­fé­lags­til­raun nýfrjáls­hyggj­unnar lýsir sér í svo hrað­vax­andi ójöfn­uði í eigna- og tekju­skipt­ingu, að sam­þjöppun auðs og valds í höndum örfá­menns for­rétt­inda­hóps er orðin grafal­var­leg ógn við lýð­ræð­ið, sem hvar­vetna í heim­inum er nú orðið á und­an­haldi. Tökum dæmi af háborg ster­a-kap­ít­al­ism­ans – Banda­ríkj­un­um. Hvað hefur gerst á tíma­bil­inu frá 1970-2018? Hlutur hinna ofur­ríku (1% þjóð­ar­inn­ar) í þjóð­ar­auðnum hefur auk­ist úr 22% í 37% þjóð­ar­auðs­ins. Hlutur hinna (90% þjóð­ar­inn­ar) hefur minnkað úr 40% í 27% þjóð­ar­auðs­ins. Það hafa orðið alger umskipti varð­andi auð og völd: Það sem 90% þjóð­ar­innar hefur tapað hefur for­rétt­inda­hópur fjár­magns­eig­enda áunn­ið. 

Og hvað með tekju­skipt­ing­una? Frá árinu 1980 hafa tekjur 0,1% hinna ofur­ríku auk­ist um 320%. Tekjur hinna vell­ríku (0,01% þjóð­ar­inn­ar) hafa vaxið um 430%. Og tekjur hinna stjarn­fræði­lega ríku (0,001% þjóð­ar­inn­ar, sem sam­anstendur af 2300 ein­stak­ling­um) hafa vaxið um 600%.

Hvað með þann helm­ing þjóð­ar­innar (50% íbúa­fjöld­ans) sem telj­ast til hinna lág­laun­uðu? Tekjur þeirra, að teknu til­liti til verð­bólgu, hafa vaxið árlega um 0,1% á þessum fjórum ára­tug­um. Þess sér engin merki að hag­vaxt­ar­flóðið hafi lyft öllum bát­um, né heldur að neitt hafi „seytlað nið­ur“ eða molar hrotið af borðum hinna rík­u. 

Valda­til­færsla: frá fólk­inu til fjár­magns­eig­enda

Og auði fylgja völd. Hinir ofur­ríku eiga ekki bara fjár­mála­kerf­ið, stór­fyr­ir­tækin og hafa ráðn­ing­ar­vald­ið. Þeir eiga líka fjöl­miðl­ana, hug­veit­urn­ar, flesta póli­tíku­sana, og ráða þar með leik­regl­unum og þar með talið skatt­kerf­inu. Nið­ur­staðan er þessi: „Við getum búið við lýð­ræði eða við sættum okkur við að auð­ur­inn safn­ist á fáar hendur – en við getum ekki búið við hvort tveggja“ – svo vitnað sé til orða Luis Brandeis, for­seta Hæsta­réttar Banda­ríkj­anna (sem Brandeis col­lege er kenndur við, þar sem margir Íslend­ingar hafa stundað nám, þ.á.m. Geir Haar­de, fv for­sæt­is­ráð­herra). 

Er þetta eitt­hvert nátt­úru­lög­mál? Nei, þetta er póli­tík. Með vax­andi mis­skipt­ingu auðs og tekna, fylgir líka mis­skipt­ing valds og áhrifa. Völdin hafa færst frá almenn­ingi til fjár­mála­el­ít­unn­ar. Frá full­trúum laun­þega (verka­lýðs­hreyf­ing­unni) til atvinnu­rek­enda. Frá þjóð­ríkjum til alþjóða­væddra auð­hringa; frá þjóð­þingum til þjófræð­is. Eitt athygl­is­vert auð­kenni þess­arar þró­unar er eft­ir­far­andi: Það sem hér áður fyrr var talin vera venju­leg þjón­ustu­grein við atvinnu­líf­ið, bók­hald kennt við lög­gilta end­ur­skoð­un, er nú orðið að alþjóð­legri og hálaun­aðri ráð­gjafa­starf­semi með hund­ruð þús­unda sér­fræð­inga í skattsvikum í sinni þjón­ustu.

 Að sögn sér­fræð­inga Berkley háskóla í skatta­brans­anum ganga þessir auð­hringar undir nafn­inu „The Big Four“ (Deloitte, Ernst and Young, KPMG og PriceWa­ter­Hou­seCooper). Undir þeirra vernd­ar­væng hefur orðið til þriðja stærsta hag­kerfi heims, skattaparadís­ir. Á afviknum stöð­um, aflandseyjum og útnárum heims­ins. En ekki bara þar heldur líka þar sem síst skyldi, innan vébanda ESB, sem ætti að vera fremst í flokki fjöl­þjóða­stofn­ana við að koma lögum yfir þjóð­ríki, sem selja full­veldi sitt í þjón­ustu lög­brjóta við að stela skatt­stofnum ann­arra ríkja (og rétt­læta það með því að það þurfi að svelta vel­ferð­ar­ríkin til hlýðn­i).  Lúx­em­borg, Malta, Kýp­ur, já og Nið­ur­lönd­in, Írland og öll eykrílin undir vernd bresku krún­unn­ar. Binda ekki Brex­it-­sinn­arnir vonir sínar um að í stað­inn fyrir stóra Bret­land, geti litla Eng­land blómstrað í City of London sem skattapara­dís fram­tíð­ar­inn­ar?

Nið­ur­staða: Nýfrjáls­hyggju­far­ald­ur­inn, sem hefur farið eins og eldur um sinu um heims­byggð­ina sl. 40 ár er orð­inn að alvar­legri ógn við lýð­ræð­ið, vel­ferð­ar­ríkið og sjálft líf­rík­ið. Um hvað er póli­tík? Hún á að vera um það að taka í taumana í tæka tíð til þess að afstýra þess­ari fyr­ir­sjá­an­legu ógn. Kunnum við það? Já – við höfum gert það áður. Það heitir Nor­ræna mód­el­ið. Sumir kalla það hið félags­lega mark­aðs­kerfi Evr­ópu. Við þurfum að mynda póli­tískt banda­lag allra þeirra sem hafa hags­muna að gæta í því að hrinda yfir­stand­andi árás á vel­ferð­ar­ríkið og líf­rík­ið. 

Ef við ein­blínum á aðal­at­riðin kemur í ljós að það er miklu fleira sem sam­einar en sundr­ar. Við erum meiri­hlut­inn. Virkjum lýð­ræð­ið. Sam­ein­umst um praktískar lausnir sem duga. 

Ítar­efni sem er kveikjan að þess­ari grein má finna í eft­ir­far­andi bók­um: 

  • Saez og Zuck­man: The Tri­umph of Inju­st­ice; How the rich dodge taxes and how to make them pay. W.W. Norton and Company 2019
  • Atk­ins­son, A: Inequ­ality; What can be done? Harvard Uni­versity press 2015. 
  • Piketty, T: Capi­tal and Ideo­logy. The Belknap Press of Harvard Uni­versity 2019.)

Höf­undur er fyrr­ver­andi for­­maður Alþýð­u­­flokks­ins og utan­rík­is­ráð­herra.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Efsta lagið á Íslandi á nær öll verðbréf í beinni eigu einstaklinga hérlendis
Á sex ára tímabili hefur verðbréfaeign Íslendinga vaxið um 192 milljarða króna, eða um 52 prósent. Af þeirri upphæð hefur 175 milljarðar króna farið til þeirra tíu prósenta landsmanna sem mest eiga, eða 91 prósent.
Kjarninn 27. september 2020
Vörur Gaza Company byggja hvort tveggja á íslenskum og palenstínskum hefðum í saumaskap.
Gjöf frá Gaza
Markmið verkefnisins Gjöf frá Gaza er að hjálpa palestínskum konum að halda fjárhagslegu sjálfstæði sínu svo þær geti framfleytt sér og fjölskyldum sínum. Nú má kaupa vörur Gaza Company á Karolinafund og styðja þannig við verkefnið.
Kjarninn 27. september 2020
Eggert Gunnarsson
Stórihvellur
Kjarninn 27. september 2020
Sólveig Anna Jónsdóttir
Nokkur orð um stöðuna
Kjarninn 27. september 2020
Halldór Benjamín var gestur í Silfrinu í dag.
Segir algjöran skort hafa verið á samtali
Halldór Benjamín Þorbergsson sagði í Silfrinu í morgun að verkalýðshreyfingin hefði hafnað því að eiga í samtali um útfærsluatriði Lífskjarasamnings. Kosning fyrirtækja innan SA um afstöðu til uppsagnar kjarasamninga hefst á morgun.
Kjarninn 27. september 2020
Tuttugu ný smit innanlands – fjölgar á sjúkrahúsi
Fjórir einstaklingar liggja nú á sjúkrahúsi vegna COVID-19 og fjölgar um tvo milli daga. Einn sjúklingur er á gjörgæslu.
Kjarninn 27. september 2020
Framundan er stór krísa en við höfum val
„Okkar lærdómur af heimsfaraldrinum er sá að við höfum gengið of hart fram gagnvart náttúrunni og það er ekki víst að leiðin sem við vorum á sé sú besta,“ segir Stefán Gíslason, umhverfisstjórnunarfræðingur.
Kjarninn 27. september 2020
James Albert Bond er hér til vinstri ásamt Daniel Craig sem hefur farið með hlutverk njósnarans James Bond síðustu ár.
Bond, James Bond
Margir kannast við eina frægustu persónu hvíta tjaldsins, James Bond njósnara hennar hátignar. Sem ætíð sleppur lifandi, þótt stundum standi tæpt. Færri vita að til var breskur njósnari með sama nafni, sá starfaði fyrir Breta í Póllandi.
Kjarninn 27. september 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar