Löng leið byrjar á litlu skrefi

Eftirfarandi grein, í tilefni af alþjóðlegum baráttudegi verkalýðsins 1. maí, byggir á fyrirlestri höfundar, sem birtist í nýlegri bók hans Tæpitungulaust – lífsskoðun jafnaðarmanns (HB Av 2019).

Auglýsing

Nú þekkist sú skoðun og þykir fín, að þær þjóðir einar, sem gefa fjármagnseigendum lausan tauminn, geti spjarað síg í hinu hnattræna hagvaxtarkapphlaupi. Það megi ekki íþyngja þeim um of með afskiptasemi og sköttum, því að þeir kunni að fyrtast við og fara. Þar með væri hagvöxturinn í hættu og um leið atvinna og afkoma almennings. Þeim þjóðum gangi hins vegar allt í haginn, sem dansa eftir töfraflautu fjármagnsins: Lækka skatta, einkavæða ríkisfyrirtæki og þjónustu og láta af óþarfa afskiptasemi og eftirliti. Það fylgir sögunni, að það sé engra annarra kosta völ.  

Þannig hljóðar í stuttu máli erkibiskupsboðskapur nýfrjálshyggjunnar, sem stundum  er kenndur við höfuðstöðvar hennar og kallast þá „Washington - vizkan”. Boðskapurinn er einatt settur fram, eins og hann væri óumdeild niðurstaða vísindalegra rannsókna. Samt er hann boðaður af ákefð heittrúarmannsins. Þetta trúboð hefur tröllriðið heimsbyggðinni s.l. áratugi. Hinum trúuðu er heitið sæluvist þegar í þessu lífi, en efasemdarmönnum er hótað hörðu í hagvaxtarlausum heimi. 

Samkvæmt kenningunni er hið norræna velferðarþjóðfélag – reyndar velferðarríkið evrópska – á villigötum og mun ekki standast mikið lengur í hinum harða heimi, þar sem þjóðríkin verða að keppa hvert við annað um hylli fjármagnsins.  Ávöxtur hundrað ára þrotlausrar pólitískrar baráttu jafnaðarmanna og verkalýðshreyfingar fyrir félagslegu réttlæti er þar með veginn og léttvægur fundinn.  Dagar velferðarríkisins eru sagðir taldir. Hinn vesturheimski kapítalismi græðginnar fer óstöðvandi sigurför um heiminn. 

Mannréttindahreyfing

Er eitthvað nýtt í þessu? Höfum við kannski heyrt þetta áður? Skyldi þeim bregða í brún, brautryðjendunum, sem stofnuðu Alþýðuflokkinn og Alþýðusambandið í Bárubúð við Reykjavíkurtjörn fyrir rúmri öld, ef þeir mættu nema erkibiskupsboðskap – þar sem þeir nú sitja á friðarstóli á æðra tilverustigi? Ég held ekki.  Ég held þetta mundi hljóma kunnuglega í eyrum þeirra; jafnvel eins og gamlar lummur. 

Jafnaðarmannaflokkar Evrópu – með verkalýðshreyfinguna að bakhjarli – urðu til sem mannréttindahreyfing fátæks fólks í baráttu við ofurvald auðs, sem safnast hafði á fáar hendur. 

Þessi mannréttindahreyfing hafnaði valdbeitingu. Hún beitti samtakamætti sínum og sannfæringarkrafti, samkvæmt leikreglum lýðræðisins, í því skyni að jafna lífskjörin og að tryggja öllum, án tillits til efnahags eða þjóðfélagsstöðu,  jöfn tækifæri til að þroska hæfileika sína og til að lifa mannsæmandi lífi, frjáls undan oki fátæktar og réttleysis. Þessi einföldu orð – jöfn tækifæri allra til þroska án tillits til efnahags og þjóðfélagsstöðu – rúma vel kjarnann í lífsskoðun okkar jafnaðarmanna. Þessi lífsskoðun byggir ekki á hagfræðilegum hindurvitnum heldur á þeirri siðfræði fjallræðumannsins, sem kenndi: „Það sem þér viljið að aðrir menn gjöri yður, það skuluð þér og þeim gjöra.”

Sjálfsagt mál, ekki satt, segir samtíminn við sjálfan sig. En er þetta endilega sjálfsagt mál í dag fyrir þann hluta jarðarbúa, sem sveltur heilu og hálfu hungri og eygir enga von um betra líf fyrir börn sín og barnabörn, þrátt fyrir töfratækni og ofgnótt fjármagns, sem að bestu manna yfirsýn dugir vel til að útrýma fátækt í heiminum, á æviskeiði einnar kynslóðar?

Auglýsing
Þóttu þessar einföldu kröfur sjálfsagt mál, þegar brautryðjendurnir, sem við minnumst í dag, þrykktu þær fyrst á kröfuspjöld til að bera fram 1. maí í augsýn alþjóðar?  Þótti það sjálfsagt mál að stéttarfélögin fengju viðurkenndan samningsrétt um kaup og kjör vinnandi fólks?  Að togarasjómenn ættu rétt á hvíld frá ofurmannlegum vinnuþrældómi nokkrar stundir á sólarhring; að þeir sem yrðu fyrir slysum eða örorku ættu rétt á afkomutryggingu; að þeir sem misstu vinnuna ættu rétt á atvinnuleysistryggingum; að þjóðfélagið ætti að tryggja öllum aðgang að heilsugæslu og læknishjálp án tillits til efnahags; að allir skyldu hafa gjaldfrjálsan aðgang að menntun; að skynsamlegt væri að sveitarfélög byðu upp á dagvistun barna til þess að gera mæðrum kleift að leita út á vinnumarkaðinn, þar sem þær skyldu þiggja sömu laun fyrir sömu vinnu og karlar? Sjálfsögð mál, eða hvað? 

Nei – því fór fjarri. Ekkert þessara mála þótti á sínum tíma sjálfsagt mál. Það var tekist á um þau, hvert og eitt, skref fyrir skref. Og viðkvæðið var oftar en ekki, eitt og hið sama: Atvinnulífið  (þjóðfélagið) hefur ekki efni á þessu.  Fyrirtækin kikna undan þessum byrðum. Við verðum ekki samkeppnisfær á erlendum mörkuðum með þessu móti. Ef greiðslugetu atvinnuveganna er ofgert, blasir atvinnuleysi við. 

Sannleikurinn er sá, að ef þetta viðkvæði hefði verið satt, í hvert sinn sem það var kveðið, værum við fyrir löngu komin á hausinn, fyrirtækin, atvinnulífið, þjóðfélagið og allt heila galleríið. 

Árangur

Getur verið, að það kveði við falskan tón, nú þegar frjálshyggjukórinn kyrjar útfararsönginn um velferðarríkið, sem skv. ritúalinu á að vera að þrotum komið? Eða hvað er að frétta af hinu norræna velferðarþjóðfélagi með sitt öfluga ríkisvald, tiltölulega háa skatta, víðtækar almannatryggingar og skylduaðild að lífeyrissjóðum, með ríkisrekna skóla og opinberar fjárfestingar í innviðum samfélags á öllum sviðum? Er það ekki fyrir löngu komið á vonarvöl? Er ekki fjármagnið flúið? Hagvöxturinn þrotinn? Nýsköpunarglóðin kulnuð? Og hvað með framtak einstaklingsins, sköpunarkraftinn og frumkvöðulsandann? Hefur þetta ekki allt saman kafnað undan fargi reglugerðafársins?  Sér nokkurs staðar fyrir endann á biðröðum atvinnuleysingjanna? 

Á seinni árum hafa sprottið upp ótal stofnanir, sem sýsla við það að láta þjóðir heims gangast undir eins konar samræmd próf í keppnisgreinum hnattvæðingarinnar. Hverjar eru keppnisgreinarnar? Þær eru hagvöxtur og hagsæld (VLF pr. mann); menntunarstig þjóða (t.d. hlutfall háskólamenntaðra karla og kvenna af viðeigandi aldursárgöngum); framlög ríkis og fyrirtækja til rannsókna og þróunar; nýsköpunarkraftur og hagnýting nýrrar tækni í framleiðsluferlum og þjónustu; atvinnuþátttaka karla og kvenna og sköpun nýrra starfa; frumkvöðla-andi og fjölgun nýrra hátæknifyrirtækja; viðskiptafrelsi og samkeppnishæfni á alþjóðamörkuðum; heilsa og vinnuvilji; lífslíkur og lífsgleði. 

Einstaka prófdómarar skyggnast undir yfirborðið og bregða mælistiku á skiptingu auðs og tekna. Til hvers er hagvöxtur, ef hann fellur aðeins fáum í skaut?  Þess vegna er það partur af frammistöðumatinu að mæla t.d. fátækt barna og barnafjölskyldna eða tíðni glæpa og fjölda þeirra, sem sitja í fangelsum, svo að samborgurunum stafi ekki af þeim hætta. Þá kemur t.d. í ljós, að  þótt höfuðvígi heimskapitalismans, Bandaríkin,  skori dável í hagvexti og nýsköpun er árangurinn öllu lakari, þegar kemur að nýtingu mannauðsins, sem er helsta auðlind þekkingarþjóðfélagsins. 

Bandaríkin, sem eitt sinn voru hið fyrirheitna land tækifæranna, eru nú orðin meira ójafnaðarríki en hin gömlu evrópsku konungsríki, sem vesturfararnir flúðu á sínum tíma. Um 1% þjóðarinnar, hinir ofurríku, eiga helming þjóðarauðsins. Eitt af hverjum fjórum til fimm börnum lifir undir fátæktarmörkum. Á Norðurlöndum telst eitt af hverjum tuttugu börnum búa við slíka fátækt, sem þykir smánarblettur á þjóðfélaginu.  Hvað þýðir þetta? Þetta þýðir m.a., að norræna velferðarríkið er nú álitlegra sem „land tækifæranna” en Bandaríki Norður-Ameríku. 

Framtíðarsýn

En hvernig kemur hið norræna velferðarríki út á samræmdu prófunum í keppnisgreinum hnattvæðingarinnar?  Því er fljótsvarað: Þau eru öll, því sem næst án undantekninga, best í sínum bekk.  Þau eru jafnokar Bandaríkjanna um hagvöxt, nýsköpun og sköpun starfa. En þegar kemur að nýtingu mannauðsins, menntunarstiginu, atvinnuþátttökunni og jafnréttinu, standa Norðurlöndin Bandaríkjunum langtum framar.  Þar skiptir sköpum langtímafjárfesting samfélagsins í menntun, heilsugæslu og umönnun barna.  Það kemur nefnilega á daginn, að grundvallarreglan góða – kjarninn í lífsskoðun okkar jafnaðarmanna- um jöfn tækifæri allra til þroska, er sjálf undirstaða samkeppnishæfni þjóða í hinu alþjóðlega þekkingarþjóðfélagi samtímans. Þetta skapar norræna velferðarríkinu samkeppnisforskot. Það er ekki þrátt fyrir velferðarríkið – heldur vegna þess. Dauðadómur Washington viskunnar yfir velferðarríkinu sýnist því ótímabær – ef ekki hreint öfugmæli.

Auglýsing
Fyrir nokkrum árum gaf Háskólaútgáfan út öndvegisfræðirit eftir feðgana dr, Stefán Ólafsson, prófessor, og Kolbein Stefánsson, sem er doktorsnemi í félagsfræði við Oxford háskóla.  Ritið ber heitið: Ísland í breyttu þjóðfélagsumhverfi – Hnattvæðing og þekkingarþjóðfélag. Þarna er dregið saman á einn stað ógrynni upplýsinga um frammistöðu ólíkra þjóðfélagsgerða í keppnisgreinum hnattvæðingarinnar. Þetta öndvegisrit ætti að vera skyldulesning allra þeirra, sem fást við stjórnmál hér á landi og sér í lagi þeirra, sem láta sér annt um framtíð velferðarríkisins. Höfundarnir komast m.a. að eftirfarandi niðurstöðum: 

„Sú sýn að opinbera velferðarkerfið sé fyrst og fremst útgjaldabyrði fyrir þjóðfélagið og atvinnulífið, eins konar lystisemdir, sem hamli efnahagsframförum, er (því) augljóslega röng....”

„Styrkur skandinavísku leiðarinnar felst í því að með henni hefur tekist að samræma farsæla hagsældarþróun við jöfnun tækifæra og aukið réttlæti  í samfélaginu.” 

Og að lokum þetta:

„Skilningur á því, að velferðarríkið geti haft stórt og mikilvægt hlutverk við að skapa hagstæð skilyrði fyrir þekkingarhagkerfið fer nú víða vaxandi. Velferðarríkið skapar betri skilyrði fyrir nýtingu mannauðsins í þjóðfélaginu. Það býður upp á farsælar leiðir til að fjárfesta í börnum, forða þeim frá fátækt og leggur góðan grunn að menntun og þjálfum þeirra til virkrar þátttöku í starfi þjóðfélagsins. Þannig er mannauðurinn best nýttur og lífskjör fjölskyldna bætt. Það er því flest sem bendir til þess, að velferðarríkið og þekkingarhagkerfið muni eiga farsæla samleið í þjóðfélagsgerð vestrænna þjóða á næstu áratugum.”

Höfundur var formaður Alþýðuflokksins 1984-1996.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ráðherra sveitarstjórnarmála mun ekki hafa frumkvæði að sameiningum sveitarfélaga með færri en 1.000 íbúa eins og upphaflega var lagt til í frumvarpi Sigurðar Inga Jóhannssonar samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.
Hagræn áhrif fækkunar sveitarfélaga geti orðið fimm milljarðar
Nýlega voru breytingar á sveitarstjórnarlögum samþykktar en ein meginbreytingin felur í sér að stefnt skuli að því að lágmarksíbúafjöldi sveitarfélaga verði ekki undir 1.000 manns. Upphaflega stóð til að lögfesta lágmarksíbúafjölda.
Kjarninn 20. júní 2021
Ferli Rauða barónsins lauk á sama stað og hann hófst, á Stokkseyrarvelli sumarið 2016, er hann dæmdi leik heimamanna gegn Afríku.
Saga Rauða barónsins gefin út á bók
Rauði baróninn - Saga umdeildasta knattspyrnudómara Íslandssögunnar er ný bók eftir fyrrverandi knattspyrnudómarann Garðar Örn Hinriksson. Safnað er fyrir útgáfunni á Karolina Fund.
Kjarninn 20. júní 2021
Helga Björg segist óska þess að það væri meiri skilningur hjá fjölmiðlum á valdatengslum og á stöðu fólks í umfjöllunum.
„Framan af var aldrei hringt í mig, enginn hafði samband“
Fyrrverandi skrifstofustjóri skrifstofu borgarstjóra og borgarritara gagnrýnir fjölmiðlaumfjöllun um eineltismál í ráðhúsinu en hún upplifði stöðugt áreiti borgarfulltrúa í langan tíma.
Kjarninn 20. júní 2021
Rannveig Sigurðardóttir, varaseðlabankastjóri peningastefnu Seðlabankans.
Segir mikla verðbólgu bitna verst á tekjulágum
Varaseðlabankastjóri peningastefnu Seðlabankans segir áhrif mikillar verðbólgu vera sambærileg skattlagningu sem herji mest á lágtekjufólk. Samkvæmt henni er peningastefnan jafnvægislist.
Kjarninn 20. júní 2021
Tveir fossar, Faxi og Lambhagafoss, yrðu fyrir áhrifum af hinni fyrirhuguðu virkjun í Hverfisfljóti.
Auglýsa skipulagsbreytingar þrátt fyrir ítrekuð varnaðarorð Skipulagsstofnunar
Skipulagsstofnun ítrekaði í vor þá afstöðu sína að vísa ætti ákvörðun um virkjun í Hverfisfljóti til endurskoðunar aðalskipulags Skaftárhrepps sem nú stendur yfir. Við því var ekki orðið og skipulagsbreytingar vegna áformanna nú verið auglýstar.
Kjarninn 20. júní 2021
Christian Eriksen var borinn af velli eftir að hann hneig niður í leik Dana gegn Finnum um síðustu helgi.
Eriksen og hjartastuðið
Umdeildar vítaspyrnur, rangstöðumörk, brottvísanir eða óvænt úrslit voru ekki það sem þótti fréttnæmast í fyrstu umferð Evrópukeppninnar í fótbolta. Nafn Danans Christian Eriksen var á allra vörum en skjót viðbrögð björguðu lífi hans.
Kjarninn 20. júní 2021
Þórdís Kolbrún hafði betur í oddvitaslagnum í Norðvesturkjördæmi.
Þórdís Kolbrún sigraði í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins í Norðvesturkjördæmi
Öll atkvæði í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins í Norðvesturkjördæmi hafa verið talin. Haraldur Benediktsson, sem leiddi listann í síðustu kosningum, lenti í öðru sæti en hann sagði nýverið að hann hygðist ekki þiggja annað sætið ef það yrði niðurstaðan.
Kjarninn 20. júní 2021
Þórdís Kolbrún tilkynnti það síðasta haust að hún myndi fara fram í Norðvesturkjördæmi og sækjast eftir oddvitasætinu.
Þórdís Kolbrún leiðir eftir fyrstu tölur í Norðvesturkjördæmi – Haraldur þriðji
Kjörstöðum hefur nú verið lokað í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins í Norðvesturkjördæmi. Talin hafa verið 798 atkvæði úr flestum en ekki öllum kjördeildum af um 2200 greiddum atkvæðum Teitur Björn Einarsson er sem stendur í öðru sæti.
Kjarninn 19. júní 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar