Auðlindaákvæði stórútgerðarinnar

Kjartan Jónsson fjallar um stjórnarskrármál í aðsendri grein.

Auglýsing

Í sam­ráðs­gátt stjórn­valda má finna drög að stjórn­ar­skrár­á­kvæði um auð­lindir nátt­úru Íslands, sem á upp­runa sinn í for­sæt­is­ráðu­neyt­inu. Kallað hefur verið eftir slíku ákvæði í hátt í hálfa öld í íslenskri þjóð­mála­um­ræðu, án þess að af því hafi orð­ið. Ekki síst hafa yfir­ráð og ráð­stöfun fisk­veiði­auð­lind­ar­innar verið rót mik­illa póli­tískra átaka, ákallið um auð­linda­á­kvæði í seinni tíð má ekki síst rekja til þess. 

Þar er krafan að þjóðin í heild sinni njóti meg­in­á­góð­ans af auð­lind­un­um, en ekki útvalin fyr­ir­tæki. Það er því mik­il­vægt að nýtt auð­linda­á­kvæði taki mið af þeirri kröfu – án þess er betur heima setið en af stað far­ið.

Auglýsing

Í nýbirtu áliti Fen­eyj­ar­nefnd­ar­innar kemur m.a. fram að skýra þurfi frekar hvað átt sé við með þjóð­ar­eign í tengsl við hefð­bund­inn eign­ar­rétt í drög­un­um, þar sem í grein­ar­gerð er gert ráð fyrir að þjóðin „eigi“ auð­lindir sam­kvæmt skil­grein­ingu:

„Í frum­varp­inu er lagt til að þjóð­ar­eign­ar­hug­takið sé notað í laga­legri merk­ingu varð­andi auð­lindir sem ekki eru háðar einka­eign­ar­rétti. Jafn­framt sé kveðið á um að auð­lindir almennt í nátt­úru Íslands til­heyri þjóð­inni sem er þá fremur stefnu­yf­ir­lýs­ing án ákveð­ins laga­legs inn­taks.“



„Sam­kvæmt ákvæð­inu til­heyra auð­lind­irnar íslensku þjóð­inni en það orða­lag vísar ekki til eign­ar­réttar heldur þeirrar hug­myndar að nátt­úru­auð­lindir Íslands séu gæði sem þjóðin öll hefur ríku­lega hags­muni af og séu í þeim skiln­ingi sam­eig­in­leg verð­mæti lands­manna.“

Þarna er því um óljóst laga­lega mark­laust „eign­ar­hald“ að ræða sem ekki verður séð að skipti neinu raun­veru­lega máli – orða­gjálfur til að skreyta mál póli­tíkusa í ræð­höldum á 17. júní. Þessi drög að nýju auð­linda­á­kvæði eru því fjarri því að vera svarið við því ákalli sem hefur hljó­mað úr sam­fé­lag­inu í ára­tugi. Slíkt ákvæði þjónar helst hags­munum stór­út­gerða, eig­enda lax­eld­is­stöðva og ann­arra sem fá aðgang að auð­lindum fyrir brot af and­virði þeirra. Þá þjónar það hags­munum ógagn­særrar gam­al­dags póli­tískrar henti­stefnu. Í gegnum tíð­ina hafa heyrst raddir um að þjóðin geti ekki átt neitt, en auð­vitað eru eigur rík­is­ins, eins og rík­is­jarð­ir, eign þjóð­ar­inn­ar, þótt ríkið sé skráð fyrir eign­ar­haldi, eins og ætti auð­vitað einnig að gilda um nátt­úru­auð­lind­ir.

Þessi drög varpa líka ljósi á þá stað­reynd að Alþingi er van­hæft til að hanna stjórn­ar­skrá sem setur völdum þess og áhrifum skorð­ur. Þótt það hafi sam­kvæmt núver­andi stjórn­ar­skrá völd til þess, er það sið­ferði­lega van­hæft og eina boð­lega leiðin er að það fram­selji sjálf­vilj­ugt það vald til t.d. ein­hvers konar stjórn­laga­þings sem sækti umboð sitt frá þjóð­inn­i.  

Stjórn­laga­ráð var á sínum tíma skipað af fólki víða úr sam­fé­lag­inu, fólki sem hafði engra hags­muna að gæta, ann­arra en þjóð­ar­inn­ar. Í auð­linda­á­kvæði stjórn­ar­skrár stjórn­laga­ráðs má finna:

„Stjórn­völd geta á grund­velli laga veitt leyfi til afnota eða hag­nýt­ingar auð­linda eða ann­arra tak­mark­aðra almanna­gæða, gegn fullu gjaldi og til til­tek­ins hóf­legs tíma í senn.“

Krafan um fullt gjald vísar beint til eign­ar­rétt­ar­á­kvæðis stjórn­ar­skrár­inn­ar, sem getur aldrei verið annað en sú meg­in­stefna að greitt sé fullt mark­aðs­gjald fyrir aðgang að auð­lind­um. Það er eina leiðin sem getur tryggt bæði jafn­ræði og gagn­sæi. Í ákvæði for­sæt­is­ráð­herra eru þessi hug­tök mark­laus í plaggi sem er opið fyrir póli­tískri henti­stefnu, plaggi sem með réttu má kalla auð­linda­á­kvæði stór­út­gerð­ar­inn­ar.



Höf­undur er heim­spek­ingur og for­maður Okkar auð­lind­ar.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Stóra salamandra, svokölluð, verður um 10-16 sentimetrar á lengd. Vegna þessa litla dýrs eru fyrirætlanir um uppbyggingu húsnæðis á Amager fælled í Kaupmannahöfn í uppnámi.
Froskaflækjur
Froskar hafa sig að jafnaði lítt í frammi og vilja helst fá að vera í friði með sitt kvakk. Þetta litla dýr veldur nú miklum deilum í Kaupmannahöfn, þótt það hafi ekki annað til saka unnið en að vera til.
Kjarninn 28. nóvember 2021
Málsmeðferð kærunefndar fær falleinkunn hjá Héraðsdómi Reykjavíkur
Kærunefnd útboðsmála er sögð hafa farið á svig við lög og stuðst við vafasama útreikninga er hún komst að þeirri niðurstöðu að rétt væri að óvirkja samning Orku náttúrunnar við Reykjavíkurborg um hraðhleðslustöðvar.
Kjarninn 27. nóvember 2021
Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra hefur undirritað reglugerð sem markar fyrstu viðbrögð íslenskra stjórnvalda við hinu svokallað Ómíkrón-afbrigði veirunnar.
Síðasta kórónuveiruverk Svandísar að bregðast við „Ómíkrón“
Á sunnudag tekur gildi reglugerð sem felur í sér að þeir sem koma til landsins frá skilgreindum hááhættusvæðum þurfa að fara í tvö PCR-próf með sóttkví á milli. Ómíkrón-afbrigðið veldur áhyggjum víða um heim og líka hjá sóttvarnalækni.
Kjarninn 27. nóvember 2021
Vinstri græn fá sjávarútvegsmálin og Framsókn sest í heilbrigðisráðuneytið
Miklar breytingar verða gerðar á stjórnarráði Íslands, ný ráðuneyti verða til og málaflokkar færðir. Ráðherrarnir verða tólf og sá sem bætist við fellur Framsóknarflokknum í skaut. Vinstri græn stýra sjávarútvegs- og landbúnaðarmálum.
Kjarninn 27. nóvember 2021
Hjalti Hrafn Hafþórsson
Það sem ekki var talað um á COP26
Kjarninn 27. nóvember 2021
Bankastjórar þriggja stærstu banka landsins.
Útlán til heimila hafa aukist en útlán til fyrirtækja dregist saman það sem af er ári
Bankarnir nýttu svigrúm sem var gefið til að takast á við efnahagslegar afleiðingar kórónuveirunnar til að stórauka útlán til íbúðarkaupa. Útlán til fyrirtækja hafa hins vegar dregist saman.
Kjarninn 27. nóvember 2021
Lerbjergskógurinn er nú kominn í eigu og umsjá Danska náttúrusjóðsins.
Danir gripnir kaupæði – „Við stöndum frammi fyrir krísu“
Lerbjergskógurinn mun héðan í frá fá að dafna án mannlegra athafna. Hann er hluti þess lands sem Danir hafa keypt saman til að auka líffræðilegan fjölbreytileika og draga úr áhrifum loftslagsbreytinga.
Kjarninn 27. nóvember 2021
Þolendur kynfæralimlestinga, nauðgana, ofbeldis og fordóma sendir til baka til Grikklands
Tvær sómalskar konur standa nú frammi fyrir því að verða sendar til Grikklands af íslenskum stjórnvöldum og bíða þær brottfarardags. Þær eru báðar þolendur grimmilegs ofbeldis og þarfnast sárlega aðstoðar fagfólks til að vinna í sínum málum.
Kjarninn 27. nóvember 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar