Auðlindaákvæði stórútgerðarinnar

Kjartan Jónsson fjallar um stjórnarskrármál í aðsendri grein.

Auglýsing

Í sam­ráðs­gátt stjórn­valda má finna drög að stjórn­ar­skrár­á­kvæði um auð­lindir nátt­úru Íslands, sem á upp­runa sinn í for­sæt­is­ráðu­neyt­inu. Kallað hefur verið eftir slíku ákvæði í hátt í hálfa öld í íslenskri þjóð­mála­um­ræðu, án þess að af því hafi orð­ið. Ekki síst hafa yfir­ráð og ráð­stöfun fisk­veiði­auð­lind­ar­innar verið rót mik­illa póli­tískra átaka, ákallið um auð­linda­á­kvæði í seinni tíð má ekki síst rekja til þess. 

Þar er krafan að þjóðin í heild sinni njóti meg­in­á­góð­ans af auð­lind­un­um, en ekki útvalin fyr­ir­tæki. Það er því mik­il­vægt að nýtt auð­linda­á­kvæði taki mið af þeirri kröfu – án þess er betur heima setið en af stað far­ið.

Auglýsing

Í nýbirtu áliti Fen­eyj­ar­nefnd­ar­innar kemur m.a. fram að skýra þurfi frekar hvað átt sé við með þjóð­ar­eign í tengsl við hefð­bund­inn eign­ar­rétt í drög­un­um, þar sem í grein­ar­gerð er gert ráð fyrir að þjóðin „eigi“ auð­lindir sam­kvæmt skil­grein­ingu:

„Í frum­varp­inu er lagt til að þjóð­ar­eign­ar­hug­takið sé notað í laga­legri merk­ingu varð­andi auð­lindir sem ekki eru háðar einka­eign­ar­rétti. Jafn­framt sé kveðið á um að auð­lindir almennt í nátt­úru Íslands til­heyri þjóð­inni sem er þá fremur stefnu­yf­ir­lýs­ing án ákveð­ins laga­legs inn­taks.“



„Sam­kvæmt ákvæð­inu til­heyra auð­lind­irnar íslensku þjóð­inni en það orða­lag vísar ekki til eign­ar­réttar heldur þeirrar hug­myndar að nátt­úru­auð­lindir Íslands séu gæði sem þjóðin öll hefur ríku­lega hags­muni af og séu í þeim skiln­ingi sam­eig­in­leg verð­mæti lands­manna.“

Þarna er því um óljóst laga­lega mark­laust „eign­ar­hald“ að ræða sem ekki verður séð að skipti neinu raun­veru­lega máli – orða­gjálfur til að skreyta mál póli­tíkusa í ræð­höldum á 17. júní. Þessi drög að nýju auð­linda­á­kvæði eru því fjarri því að vera svarið við því ákalli sem hefur hljó­mað úr sam­fé­lag­inu í ára­tugi. Slíkt ákvæði þjónar helst hags­munum stór­út­gerða, eig­enda lax­eld­is­stöðva og ann­arra sem fá aðgang að auð­lindum fyrir brot af and­virði þeirra. Þá þjónar það hags­munum ógagn­særrar gam­al­dags póli­tískrar henti­stefnu. Í gegnum tíð­ina hafa heyrst raddir um að þjóðin geti ekki átt neitt, en auð­vitað eru eigur rík­is­ins, eins og rík­is­jarð­ir, eign þjóð­ar­inn­ar, þótt ríkið sé skráð fyrir eign­ar­haldi, eins og ætti auð­vitað einnig að gilda um nátt­úru­auð­lind­ir.

Þessi drög varpa líka ljósi á þá stað­reynd að Alþingi er van­hæft til að hanna stjórn­ar­skrá sem setur völdum þess og áhrifum skorð­ur. Þótt það hafi sam­kvæmt núver­andi stjórn­ar­skrá völd til þess, er það sið­ferði­lega van­hæft og eina boð­lega leiðin er að það fram­selji sjálf­vilj­ugt það vald til t.d. ein­hvers konar stjórn­laga­þings sem sækti umboð sitt frá þjóð­inn­i.  

Stjórn­laga­ráð var á sínum tíma skipað af fólki víða úr sam­fé­lag­inu, fólki sem hafði engra hags­muna að gæta, ann­arra en þjóð­ar­inn­ar. Í auð­linda­á­kvæði stjórn­ar­skrár stjórn­laga­ráðs má finna:

„Stjórn­völd geta á grund­velli laga veitt leyfi til afnota eða hag­nýt­ingar auð­linda eða ann­arra tak­mark­aðra almanna­gæða, gegn fullu gjaldi og til til­tek­ins hóf­legs tíma í senn.“

Krafan um fullt gjald vísar beint til eign­ar­rétt­ar­á­kvæðis stjórn­ar­skrár­inn­ar, sem getur aldrei verið annað en sú meg­in­stefna að greitt sé fullt mark­aðs­gjald fyrir aðgang að auð­lind­um. Það er eina leiðin sem getur tryggt bæði jafn­ræði og gagn­sæi. Í ákvæði for­sæt­is­ráð­herra eru þessi hug­tök mark­laus í plaggi sem er opið fyrir póli­tískri henti­stefnu, plaggi sem með réttu má kalla auð­linda­á­kvæði stór­út­gerð­ar­inn­ar.



Höf­undur er heim­spek­ingur og for­maður Okkar auð­lind­ar.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Engin aukning í sjálfsvígum í fyrstu bylgju COVID-19
Ólíkt öðrum stórum efnahagsáföllum fjölgaði sjálfsvígum ekki í kjölfar kreppunnar sem fylgdi fyrstu bylgju heimsfaraldursins í fyrra í hátekjulöndum, samkvæmt nýrri rannsókn.
Kjarninn 18. apríl 2021
Halldór Gunnarsson
Prósentur, meðaltöl og tíundir í þágu eldri borgara
Kjarninn 18. apríl 2021
Anna Tara Andrésdóttir
Sóttvarnayfirvöld fylgja ekki rannsóknum sem benda til þess að andlitsgrímur virki ekki
Kjarninn 18. apríl 2021
Jón Ormur Halldórsson
Kaflaskilin í Kína
Kjarninn 18. apríl 2021
Þrettán manns greindust með COVID-19 innanlands í gær. Fólk er hvatt til að fara í skimun við minnstu einkenni.
Þrettán smit innanlands – hópsmit í kringum leikskóla í Reykjavík
Í gær greindust fleiri með COVID-19 innanlands en á nokkrum öðrum degi síðan 23. mars. Átta voru utan sóttkvíar og hinir höfðu verið stutt í sóttkví.
Kjarninn 18. apríl 2021
Skriðdreki rússneskra aðskilnaðarsinna í Donbas á ferðinni á heræfingu í upphafi þessa árs. Yfir 15 þúsund hafa látið lífið síðan átökin í Úkraínu hófust árið 2014. Nú eru blikur á lofti.
Rússar herða tökin í Úkraínu
Rússar sýna nú ógnandi tilburði við landamæri Úkraínu. Samhliða beita þeir ýmsum tólum fjölþáttahernaðar og Vesturlönd velkjast í vafa um viðbrögð.
Kjarninn 18. apríl 2021
„Stundum hef ég hugsað um hvað gerist ef það kviknaði í hér inni. Það eru margir neyðarútgangar en innan við þá alla eru full vörubretti, þetta er kolólöglegt en enginn gerir neitt,“ sagði einn starfsmaður undir nafnleynd við dagblaðið Information nýlega
Þrælahald
Fimmtán klukkustunda vinna á hverjum degi mánuðum saman, kröfur um afköst, sem ekki er hægt að uppfylla, tímaáætlun sem ekki gerir ráð fyrir salernisferðum og kaffitímum. Svona er vinnuaðstæðum lýst hjá þekktri danskri netverslun.
Kjarninn 18. apríl 2021
Ingibjörg Isaksen mun leiða lista Framsóknar í Norðausturkjördæmi í haust.
Ingibjörg Isaksen efst hjá Framsókn í Norðausturkjördæmi – Líneik önnur
Ingibjörg Ólöf Isaksen bæjarfulltrúi og framkvæmdastjóri á Akureyri varð hlutskörpust í póstkosningu Framsóknarflokksins í Norðausturkjördæmi. Hafði hún betur en Líneik Anna Sævarsdóttir þingmaður flokksins, sem varð önnur í kjörinu.
Kjarninn 17. apríl 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar