Auðlindaákvæði stórútgerðarinnar

Kjartan Jónsson fjallar um stjórnarskrármál í aðsendri grein.

Auglýsing

Í sam­ráðs­gátt stjórn­valda má finna drög að stjórn­ar­skrár­á­kvæði um auð­lindir nátt­úru Íslands, sem á upp­runa sinn í for­sæt­is­ráðu­neyt­inu. Kallað hefur verið eftir slíku ákvæði í hátt í hálfa öld í íslenskri þjóð­mála­um­ræðu, án þess að af því hafi orð­ið. Ekki síst hafa yfir­ráð og ráð­stöfun fisk­veiði­auð­lind­ar­innar verið rót mik­illa póli­tískra átaka, ákallið um auð­linda­á­kvæði í seinni tíð má ekki síst rekja til þess. 

Þar er krafan að þjóðin í heild sinni njóti meg­in­á­góð­ans af auð­lind­un­um, en ekki útvalin fyr­ir­tæki. Það er því mik­il­vægt að nýtt auð­linda­á­kvæði taki mið af þeirri kröfu – án þess er betur heima setið en af stað far­ið.

Auglýsing

Í nýbirtu áliti Fen­eyj­ar­nefnd­ar­innar kemur m.a. fram að skýra þurfi frekar hvað átt sé við með þjóð­ar­eign í tengsl við hefð­bund­inn eign­ar­rétt í drög­un­um, þar sem í grein­ar­gerð er gert ráð fyrir að þjóðin „eigi“ auð­lindir sam­kvæmt skil­grein­ingu:

„Í frum­varp­inu er lagt til að þjóð­ar­eign­ar­hug­takið sé notað í laga­legri merk­ingu varð­andi auð­lindir sem ekki eru háðar einka­eign­ar­rétti. Jafn­framt sé kveðið á um að auð­lindir almennt í nátt­úru Íslands til­heyri þjóð­inni sem er þá fremur stefnu­yf­ir­lýs­ing án ákveð­ins laga­legs inn­taks.“



„Sam­kvæmt ákvæð­inu til­heyra auð­lind­irnar íslensku þjóð­inni en það orða­lag vísar ekki til eign­ar­réttar heldur þeirrar hug­myndar að nátt­úru­auð­lindir Íslands séu gæði sem þjóðin öll hefur ríku­lega hags­muni af og séu í þeim skiln­ingi sam­eig­in­leg verð­mæti lands­manna.“

Þarna er því um óljóst laga­lega mark­laust „eign­ar­hald“ að ræða sem ekki verður séð að skipti neinu raun­veru­lega máli – orða­gjálfur til að skreyta mál póli­tíkusa í ræð­höldum á 17. júní. Þessi drög að nýju auð­linda­á­kvæði eru því fjarri því að vera svarið við því ákalli sem hefur hljó­mað úr sam­fé­lag­inu í ára­tugi. Slíkt ákvæði þjónar helst hags­munum stór­út­gerða, eig­enda lax­eld­is­stöðva og ann­arra sem fá aðgang að auð­lindum fyrir brot af and­virði þeirra. Þá þjónar það hags­munum ógagn­særrar gam­al­dags póli­tískrar henti­stefnu. Í gegnum tíð­ina hafa heyrst raddir um að þjóðin geti ekki átt neitt, en auð­vitað eru eigur rík­is­ins, eins og rík­is­jarð­ir, eign þjóð­ar­inn­ar, þótt ríkið sé skráð fyrir eign­ar­haldi, eins og ætti auð­vitað einnig að gilda um nátt­úru­auð­lind­ir.

Þessi drög varpa líka ljósi á þá stað­reynd að Alþingi er van­hæft til að hanna stjórn­ar­skrá sem setur völdum þess og áhrifum skorð­ur. Þótt það hafi sam­kvæmt núver­andi stjórn­ar­skrá völd til þess, er það sið­ferði­lega van­hæft og eina boð­lega leiðin er að það fram­selji sjálf­vilj­ugt það vald til t.d. ein­hvers konar stjórn­laga­þings sem sækti umboð sitt frá þjóð­inn­i.  

Stjórn­laga­ráð var á sínum tíma skipað af fólki víða úr sam­fé­lag­inu, fólki sem hafði engra hags­muna að gæta, ann­arra en þjóð­ar­inn­ar. Í auð­linda­á­kvæði stjórn­ar­skrár stjórn­laga­ráðs má finna:

„Stjórn­völd geta á grund­velli laga veitt leyfi til afnota eða hag­nýt­ingar auð­linda eða ann­arra tak­mark­aðra almanna­gæða, gegn fullu gjaldi og til til­tek­ins hóf­legs tíma í senn.“

Krafan um fullt gjald vísar beint til eign­ar­rétt­ar­á­kvæðis stjórn­ar­skrár­inn­ar, sem getur aldrei verið annað en sú meg­in­stefna að greitt sé fullt mark­aðs­gjald fyrir aðgang að auð­lind­um. Það er eina leiðin sem getur tryggt bæði jafn­ræði og gagn­sæi. Í ákvæði for­sæt­is­ráð­herra eru þessi hug­tök mark­laus í plaggi sem er opið fyrir póli­tískri henti­stefnu, plaggi sem með réttu má kalla auð­linda­á­kvæði stór­út­gerð­ar­inn­ar.



Höf­undur er heim­spek­ingur og for­maður Okkar auð­lind­ar.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ekki yfirgefa kettina ykkar ef þeir veikjast, segir höfundur rannsóknarinnar. Hugsið enn betur um þá í veikindunum en gætið að sóttvörnum.
Staðfest: Köttur smitaði manneskju af COVID-19
Teymi vísindamanna segist hafa staðfest fyrsta smit af COVID-19 frá heimilisketti í manneskju. Þeir eru undrandi á að það hafi tekið svo langan tíma frá upphafi faraldursins til sanna að slíkt smit geti átt sér stað.
Kjarninn 29. júní 2022
Cassidy Hutchinson fyrir framan þingnefndina í gær.
Það sem Trump vissi
Forseti Bandaríkjanna reyndi með valdi að ná stjórn á bíl, vildi að vopnuðum lýð yrði hleypt inn á samkomu við Hvíta húsið og sagði varaforseta sinn eiga skilið að hrópað væri „hengið hann!“ Þáttur Donalds Trump í árásinni í Washington er að skýrast.
Kjarninn 29. júní 2022
Óskar Guðmundsson
Hugmynd að nýju launakerfi öryrkja
Kjarninn 29. júní 2022
Þau Auður Arnardóttir og Þröstu Olaf Sigurjónsson hafa rannsakað hvaða áhrif kynjakvóti í stjörnum hefur haft á starfsemi innan þeirra.
Kynjakvóti leitt til betri stjórnarhátta og bætt ákvarðanatöku
Rannsókn á áhrifum kynjakvóta í stjórnum fyrirtækja bendir til að umfjöllunarefnin við stjórnarborðið séu fjölbreyttari en áður. Stjórnarformenn eru almennt jákvæðari í garð kynjakvóta en almennir stjórnarmenn.
Kjarninn 29. júní 2022
KR-svæði framtíðarinnar?
Nágrannar töldu sumir þörf á 400 bílastæðum í kjallara undir nýjum KR-velli
Íþróttasvæði KR í Vesturbænum mun taka stórtækum breytingum samkvæmt nýsamþykktu deiliskipulagi, sem gerir ráð fyrir byggingu hundrað íbúða við nýjan knattspyrnuvöll félagsins. Nágrannar hafa sumir miklar áhyggjur af bílastæðamálum.
Kjarninn 29. júní 2022
Landsvirkjun áformar að stækka þrjár virkjanir á Þjórsár-Tungnaársvæðinu: Sigölduvirkjun, Vatnsfellsvirkjun og Hrauneyjafossvirkjun.
Landsvirkjun afhendir ekki arðsemismat
Landsvirkjun segir að þrátt fyrir að áformaðar stækkanir virkjana á Þjórsársvæði muni ekki skila meiri orku séu framkvæmdirnar arðbærar. Fyrirtækið vill hins vegar ekki afhenda Kjarnanum arðsemisútreikningana.
Kjarninn 29. júní 2022
Húsnæðiskostnaður er stærsti áhrifaþátturinn í hækkun verðbólgunnar á milli mánaða, en án húsnæðisliðsins mælist verðbólga nú 6,5 prósent.
Verðbólgan mælist 8,8 prósent í júní
Fara þarf aftur til októbermánaðar árið 2009 til þess að finna meiri verðbólgu en nú mælist á Íslandi. Hækkandi húsnæðiskostnaður og bensín- og olíuverð eru helstu áhrifaþættir hækkunar frá fyrri mánuði, er verðbólgan mældist 7,6 prósent.
Kjarninn 29. júní 2022
Raddir margbreytileikans
Raddir margbreytileikans
Raddir margbreytileikans – 26. þáttur: Stjórnvaldstækni ríkisvaldsins og „vofa“ móðurinnar móta karlmennskuvitund ungra flóttamanna
Kjarninn 29. júní 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar