Hver er iðnaðarstefna Íslands?

Smári McCarthy bendir á að iðnaður hér á landi muni taka gríðarlegum breytingum eins og annar staðar. Valið sé um hvort Íslendingar leyfi gróðasjónarmiðum að stýra þessari þróun eða hvort þeir sammælist um það hvaða markmiðum eigi að stefna að.

Auglýsing

Á Íslandi hefur aldrei verið iðnaðarstefna. Það var vissulega verið rekin stóriðjustefna lengi, sem einkenndist af linnulausri viðleitni stjórnmálanna til að smjaðra við erlenda framleiðslurisa í von um að þeir settu upp mannaflsfrekar verksmiðjur hér á landi í skiptum fyrir ódýrt rafmagn. Reyndar er langt því frá að þessi stefna hafi lagst af, eins og nýlegt daður við kísilversiðnaðinn ber með sér.

En iðnaðarstefna fjallar ekki bara um stóriðju, heldur almennt um hvað fólkið í landinu gerir. Iðnaðarstefna getur allt eins lagt áherslu á fjármálaþjónustu, ferðaþjónustu, eða örsmiðjur – hugtakið er á vissan hátt gallað vegna þeirra hugrenningartengsla sem það skapar, en notum það samt, því það hugtak er notað á heimsvísu í þessari umræðu: Industrial Policy.

Síðasta tilraunin til að móta iðnaðarstefnu var gerð um 1991. Þá reyndi Stefán Guðmundsson, þingmaður Framsóknarflokksins, að endurvekja vinnu úr iðnaðarráðuneytinu frá 1978. Í greinargerð með tillögunni segir: „Mikilvægi iðnþróunar hefur aukist frá því sem var, sérstaklega þegar litið er til landsbyggðarinnar, því enn er mannafli á Íslandi í vexti og því verður starfstækifærum að fjölga. Auk þeirra breytinga, sem gerst hafa innan lands, eru í sjónmáli breytingar í viðskiptalöndum okkar sem hvort tveggja í senn munu skapa ný vandamál og nýja möguleika. Með allt þetta í huga virðist augljóst að Ísland verður að hafa iðnaðarstefnu sem hæfir þessum nýju aðstæðum.“

Þetta er ennþá satt, næstum því þrjátíu árum síðar.

Auglýsing

Vandinn er að miklu leyti að það fór úr tísku, með Thatcherisma og Reaganomics, að ríki hefðu skoðanir á því hvernig iðnað skyldi reka. Ríkið skyldi hætta að skipta sér að einkageiranum og hann myndi þróast á eigin forsendum.

Skiptar skoðanir eru á því hvort og hversu mikið þetta hefur virkað, ekki síst þar sem ríkið hefur þrátt fyrir þessar hugmyndir haft aðkomu að uppbyggingu stóriðju víða um land síðan þá, nema án þess að nein heildstæð stefnumótun lægi því til grundvallar – eða nokkur stefna yfir höfuð.

Það mætti kalla þetta „haglabyssuaðferðina“: að hlaða hagkerfið ómarkvissum tækifæriskornum og láta það skjóta hingað og þangað. Vissulega mun það stöku sinnum hæfa og jafnvel skilja eftir sig varanlegt spor, en það vita samt allir að hægt er að ná meiri árangri með því að miða.

Hvernig miða önnur lönd?

Í bók Joe Studwell, How Asia Works, er fjallað ítarlega um iðnaðarstefnur nokkurra Asíuríkja, m.a. Suður-Kóreu, Japans og Taívans, í kjölfar síðari heimstyrjaldar og hvernig þau byggðu mikinn auð sinn í dag á markvissri stýringu á framleiðslugetu sinni.

Það er ekki þannig að þessi lönd hafi pólitískt handstýrt hagkerfinu. Slíkt hefur aldrei virkað vel, eins og ítrekaðar tilraunir ófrjálslyndra ríkja til þess á 20. öld sýndu glöggt.

Í staðinn bjuggu þessi asísku ríki til öfluga efnahagslega hvata sem miðuðu að því að búa til öfluga grunnatvinnuvegi og byggja svo á þeim til að búa til sífellt lengri – og þar með verðmætari – virðiskeðjur.

Þannig væri ekki sagt: „Við ætlum að styðja nýsköpun“ og peningum dælt í það án þess að setja skýr markmið umfram skýrsluskil. Frekar væri sagt: „Við ætlum að styðja við fyrirtæki sem ná að uppfylla markmið“ og einmitt að styðja þá síður þau framleiðslu- og hugvitsfyrirtæki sem ná þeim ekki. Hver voru markmiðin? Þau voru ýmiss konar, en oftast var stuðst við hráan og býsna ósanngjarnan mælikvarða: Útflutningstekjur. Ef fyrirtækið þitt náði meiri gjaldeyri inn í landið var hreinlega tekið meira tillit til þarfa þess.

Þetta er ekki endilega form sem við viljum líkja eftir í blindni, en kannski er eitthvað við þessa nálgun sem má læra af. Nefnilega, mikilvægi skýrrar stefnumótunar sem grundvallast á skýrum markmiðum.

Hvert eigum við að stefna?

Af þessum ástæðum hefur undirritaður, ásamt öðrum þingmönnum Pírata og Framsóknarflokksins, lagt fram á ný þingsályktunartillögu Stefáns Guðmundssonar, þó með tilteknum breytingum sem endurspegla framþróun síðustu ára og ákall nútímans um sjálfbærni.

Þegar við spyrjum okkur hvert Ísland eigi að stefna eru tveir þættir sem er sérstaklega mikilvægt að líta til. Í fyrsta lagi þarf að líta til lengd virðiskeðja. Við vitum að fyrirtæki með lengri virðiskeðjur skila meiri tekjum, betri launum, minni mengun og meira þjóðarstolti en fyrirtæki í hráframleiðslu. Áherslan verður að vera á að fjölga og styrkja slík fyrirtæki.

Í öðru lagi þarf að líta til sjálfbærni og framleiðni. Að því leyti sem þingsályktunartillaga okkar víkur frá upprunalegri þingsályktunartillögu Stefáns Guðmundssonar gerir hún það með því að leggja áherslu á sjálfbærni og framleiðni umfram starfsskilyrði íslensks iðnaðar. Áskoranir iðnaðar á fyrri hluta 21. aldar snúa einkum að tvennu: Hvernig skuli ná að auka framleiðni að því marki að hún haldi í við framleiðni annarra OECD-ríkja sem njóta góðs af gríðarlegri stærðarhagkvæmni og hvernig íslenskur iðnaður geti samræmst alþjóðlegum markmiðum um sjálfbærni, einkum í ljósi loftslagsbreytinga.

Fyrsta iðnaðarstefna Íslands

Samþykkt tillögunnar um mótun sjálfbærar iðnaðarstefnu væri mikilvægt fyrsta skref í að móta framtíðarsýn Íslands eftir heimsfaraldur COVID-19, ekki síst í ljósi loftlagsbreytinga. Samfélagið allt gengur í gegnum breytingar af stærðargráðu sem hefur vart þekkst áður og iðnaður mun taka breytingum hér á landi eins og annar staðar. Okkar val er um hvort að við leyfum fjármagni og gróðasjónarmiðum að stýra þessari þróun, eða hvort að við sem samfélag sammælumst um það hvaða markmiðum eigi að stefna að. Eða eins og Stefán Guðmundsson komst að orði:  „Með allt þetta í huga virðist augljóst að Ísland verður að hafa iðnaðarstefnu sem hæfir þessum nýju aðstæðum og því er þessi tillaga flutt.“


Höfundur er þingmaður Pírata.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Árvakur hf. gefur út Morgunblaðið, mbl.is og útvarpsstöðina K100.
Útgáfufélag Morgunblaðsins tapaði 75 milljónum þrátt fyrir 100 milljóna ríkisstyrk
Tap Árvakurs, útgáfufélags Morgunblaðsins, minnkaði um 135 milljónir á milli ára. Framkvæmdastjóri fyrirtækisins þakkar veigamiklum hagræðingaraðgerðum fyrir það að reksturinn hafi batnað þrátt fyrir veirufaraldurinn.
Kjarninn 26. júlí 2021
Joe Biden Bandaríkjaforseti.
Bandaríkin ætla að halda ferðabanni gagnvart Evrópu til streitu enn um sinn
Íslendingar og aðrir Evrópubúar munu ekki geta sótt Bandaríkin heim alveg á næstunni án þess að hafa sérstakar undanþágur. Í ljósi útbreiðslu delta-afbrigðis kórónuveirunnar hefur Bandaríkjastjórn ákveðið að halda núverandi ferðatakmörkunum í gildi.
Kjarninn 26. júlí 2021
Eyþór Eðvarðsson
Fjórar spurningar um loftslagsmál sem kjósendur þurfa að fá svar við
Kjarninn 26. júlí 2021
Þrettán starfsmenn Landspítalans í einangrun
Um helgina komu upp smit hjá starfsmönnum í nokkrum starfseiningum Landspítala. Rakning er langt komin og þrettán starfsmenn eru komnir í einangrun og nokkur fjöldi starfsmanna og sjúklinga í sóttkví.
Kjarninn 26. júlí 2021
Benedikt Jóhannesson, einn stofnenda Viðreisnar, mun starfa áfram með flokknum.
Sættir hafa náðst hjá Viðreisn og Benedikt starfar áfram innan flokksins
Benedikt Jóhannesson fyrrverandi formaður Viðreisnar greinir frá því í dag að samkomulag hafi náðst um að hann starfi áfram með flokknum.
Kjarninn 26. júlí 2021
Meirihluti þjóðarinnar er bólusettur og meirihluti þeirra sem eru að greinast með veiruna er bólusettur.
116 óbólusettir greinst á einni viku
Um 64 prósent þeirra sem eru með COVID-19 á landinu eru á aldrinum 18-39 ára. Flestir sem greinst hafa síðustu daga eru bólusettir en 116 óbólusettir einstaklingar hafa greinst með veiruna á einni viku.
Kjarninn 26. júlí 2021
Þórður Snær Júlíusson
Endalok tálmyndar um endurkomu hins eðlilega lífs
Kjarninn 26. júlí 2021
Himinn og haf skilja fátækari ríki heims og þau ríkari að þegar kemur að bólusetningum.
Þórólfur: Hægt að hafa margar skoðanir á siðferði bólusetninga
Að baki þeirri ákvörðun að gefa fólki bólusettu með Janssen örvunarskammt býr að sögn sóttvarnalæknis sú stefna að reyna að bólusetja sem flesta hér á landi með áhrifaríkum hætti. 1,32 prósent íbúa fátækustu ríkja heims hafa verið bólusett.
Kjarninn 26. júlí 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar