Lausnin á atvinnuleysinu

Ólafur Margeirsson, doktor í hagfræði, skrifar um atvinnuframboðstryggingu og borgaralaun.

Auglýsing

Um 21.000 manns voru atvinnu­laus í lok des­em­ber og atvinnu­leysi tæp 11%. Atvinnu­leysi fylgir sál­fræði­leg­ur, sam­fé­lags­legur og heil­brigð­is­legur kostn­aður í formi þátta á borð við verra geð­heil­brigði, aukna glæpa­tíðni, hærri aðhlynn­ing­ar­kostnað á geð­deildum og hærri lög­gæslu­kostn­að. Þá eru fjár­hags­legu afleið­ing­arnar alvar­leg­ar, sér­stak­lega fyrir ein­stak­linga. 

Til að draga úr þessum vanda­málum hafa Íslend­ingar not­ast við atvinnu­leys­is­bæt­ur. En umræðan þró­ast í átt að tveimur öðrum lausnum: borg­ara­launum (e. uni­ver­sal basic income) og atvinnu­fram­boðs­trygg­ingu (e. job guar­an­tee).

Hvað eru borg­ara­laun og atvinnu­fram­boðs­trygg­ing?

Borg­ara­laun eru skil­yrð­is­laus greiðsla frá rík­is­sjóði til ein­stak­linga í sam­fé­lag­inu, óháð þáttum á borð við aðrar tekjur eða eign­ir. 

Atvinnu­fram­boðs­trygg­ing er trygg­ing á fram­boði af störf­um, end­ur­mennt­un­ar­nám­skeiðum og sam­fé­lags- og umhverf­is­verk­efnum þar sem þátt­tak­endur fá borgað laun sem duga til lífs­við­ur­væris fyrir að vinna við­kom­andi störf, sitja við­kom­andi end­ur­mennt­un­ar­nám­skeið eða starfa við við­kom­andi sam­fé­lags- og umhverf­is­verk­efni. Rík­is­sjóður fjár­magnar atvinnu­fram­boðs­trygg­ingu.

Hverjar eru afleið­ingar borg­ara­launa og atvinnu­fram­boðs­trygg­ing­ar?

Bæði kerfin hafa sína kosti og galla. Kostir borg­ara­launa eru m.a. ein­fald­leiki í umsjón: rík­is­sjóður þarf kenni­tölu og banka­reikn­ing við­tak­anda borg­ara­launa. Þá minnka borg­ara­laun þörf­ina á vel­ferð­ar­kerfi svo hægt er að minnka útgjöld rík­is­sjóðs vegna t.d. atvinnu­leys­is­bóta, örorku­bóta eða fæð­ing­ar­or­lofs. Borg­ara­laun geta líka ýtt undir nýsköpun þar sem frum­kvöðlar geta minnkað starf­hlut­fall sitt að eigin frum­kvæði til að fá auk­inn tíma til þess að vinna við eigin nýsköp­un­ar­verk­efni.

Gallar borg­ara­launa eru m.a. mik­ill brúttó kostn­að­ur. Sé miðað við að borg­ara­laun væru greidd frá 18 ára aldri væru það 368þ. manns (þar af 317þ. íslenskir rík­is­borg­ara). Brúttó kostn­að­ur­inn væri ein­falt marg­feldi af þeirri tölu, t.d. 442 millj­arðar króna á ári væru borg­ara­laun 100þ.kr. á mán­uði. Rík­is­sjóð­ur, sem útgef­andi á gjald­miðli Íslands (e. issuer of cur­rency) en ekki not­andi gjald­mið­ils­ins (e. user of cur­rency) líkt og heim­ili og fyr­ir­tæki, hefði efni á slíku – sjá grein mína „Rík­is­sjóður hefur efni á þessu – en á að gera það?“ síðan í júní 2020 á vef SÍBS – og þörfin á greiðslum vegna t.d. atvinnu­leysis eða örorku myndi minnka. En nán­ast ómögu­legt er að sjá fyrir sér að almenn borg­ara­laun myndu ekki leiða til verð­bólgu án stór­auk­innar skatt­heimtu, sér­stak­lega sé ætl­unin að hafa þau nægi­lega há til að þau dugi til lífs­við­ur­vær­is: fram­færslu­við­mið fyrir barn­lausan ein­stakling án bíls á höf­uð­borg­ar­svæð­inu er rúm­lega 300þ.kr./mán fyrir skatt. 

Auglýsing
Annar stór galli á borg­ara­launum er skort­ur­inn á sér­tækni: allir fá greitt borg­ara­laun, hvort sem þeir eru með engar aðrar tekjur eða 10 millj­ónir á mán­uði.

Atvinnu­fram­boðs­trygg­ing hefur þessa sér­tækni: ein­göngu þeir aðilar sem eru innan kerf­is­ins fá greitt, enda eru það ein­stak­ling­arnir sem þurfa á greiðsl­unum að halda. Vanda­málið sem atvinnu­leysi er er leyst með riff­il­skoti í stað sprengju.

Allir sem vilja geta fengið starf innan atvinnu­fram­boðs­trygg­ing­ar, óháð t.d. kyni eða rík­is­borg­ara­rétti. Það starf borgar lág­marks­laun sem duga til lífs­við­ur­væris (um 350þ.kr. á mán­uð­i). Vilji við­kom­andi sitja end­ur­mennt­un­ar­nám­skeið er honum frjálst að gera það og fá greitt sömu upp­hæð fyr­ir. Hugs­unin að baki slíkum mögu­leika er að auka tæki­færi ein­stak­linga til þess að færa sig á milli starfa innan mis­mun­andi atvinnu­geira, allt eftir því hvernig fram­boð og eft­ir­spurn eftir vinnu­afli innan atvinnu­geira þró­ast. Þetta er mjög mik­il­vægur þáttur í því að und­ir­búa fólk undir fjórðu iðn­bylt­ing­una sem mun minnka eft­ir­spurn eftir vinnu­afli í einum geira (t.d. versl­un) en auka hana í öðrum (t.d. upp­lýs­inga­tækn­i). Þessi þróun kallar á stór­eflda end­ur­menntun á vinnu­afli. Aukin end­ur­menntun (t.d. tungu­mála­kennsla, verk­efna­um­sjón, upp­lýs­inga­tækni, rekstur fyr­ir­tækja, o.s.frv.) myndi einnig auka nýsköpun innan hag­kerf­is­ins, líkt og gæti átt sér stað innan borg­ara­launa.

Brúttó kostn­að­ur­inn við atvinnu­fram­boðs­trygg­ingu er líka langtum lægri en í til­felli borg­ara­launa. Væru allir atvinnu­lausir ein­stak­lingar á Íslandi í dag með starf innan atvinnu­fram­boðs­trygg­ingar (um 350þ.kr. á mán­uði) myndi það kosta ríf­lega 7 millj­arða á mán­uði eða um 88 millj­arðar á ári sé engin breyt­ing á atvinnu­leysi yfir árið. Finni fólk aðra vinnu, t.d. í einka­geir­anum þökk sé end­ur­menntun sem átti sér stað innan atvinnu­fram­boðs­trygg­ing­ar­inn­ar, minnka útgjöld vegna atvinnu­fram­boðs­trygg­ingar – enda ekki þörf á þeim lengur þar sem við­kom­andi fann nýtt starf við hæfi. Til sam­an­burðar er áætlað að útgreiddar atvinnu­leys­is­bætur árið 2020 hafi verið í kringum 80 millj­arðar króna. Nettó kostn­að­ur­inn við atvinnu­fram­boðs­trygg­ingu væri því mjög tak­mark­aður m.v. núver­andi kerfi þar sem fólk innan atvinnu­fram­boðs­trygg­ingar fengi laun innan hennar í stað atvinnu­leys­is­bóta. Verð­bólgu­á­hrif atvinnu­fram­boðstrygg­ingar eru þannig hverf­andi og auð­velt er að sjá fyrir sér að engar eða lág­marks skatta­hækk­anir væru nauð­syn­leg­ar, ólíkt til­felli almennra borg­ara­launa, sé atvinnu­fram­boðs­trygg­ing tekin upp. 

Atvinnu­fram­boðs­trygg­ing býður líka upp á ýmis konar sam­fé­lags- og umhverf­is­verk­efni. Aðstoð­ar­störf við íþrótta­iðkun jafnt barna sem full­orð­inna, rekstur leik­húsa og sam­fé­lags­mið­stöðva, og við­hald almennra opin­berra svæða á borð við leik­velli, íþrótta­svæði og umferð­ar­mann­virki geta öll verið hluti af sam­fé­lags­verk­efnum innan atvinnu­fram­boðs­trygg­ing­ar. Nýskóg­rækt, við­hald nátt­úruperlna, og hreinsun almenn­ings­garða og fjara eru störf sem væru hluti af umhverf­is­verk­efnum innan atvinnu­fram­boðs­trygg­ing­ar.

Atvinnu­fram­boðs­trygg­ing hefur þann galla að hún er flókn­ari í umsjón en borg­ara­laun. Þó er auð­veld­lega hægt að nota núver­andi inn­viði sem Vinnu­mála­stofnun hefur byggt upp til að halda utan um þætti á borð við störf í boði.

Þá er auð­velt að hafa bæði borg­ara­laun og atvinnu­fram­boðs­trygg­ingu til staðar á sama tíma, kerfin úti­loka ekki hvort ann­að. Til dæmis er ljóst að sumir geta ein­fald­lega ekki unnið vegna ýmissa ástæðna. Slíkt fólk getur ekki tekið þátt í atvinnu­fram­boðs­trygg­ingu en borg­ara­laun gætu hjálpað þessum ein­stak­ling­um. Það myndi þó þýða að borg­ara­laun væru ekki almenn heldur sér­tæk, ætluð þeim sem þurfa á þeim að halda.

Bæði best!

Ljóst er að bæði borg­ara­laun og atvinnu­fram­boðs­trygg­ing hafa sína kosti og galla. Mik­il­vægt er að hafa í huga að kerfin úti­loka ekki hvort annað og lík­lega væri blanda af báðum besta lausnin til þess að kerfin geti unnið gegn göllum hvors ann­ars. Umræða um þessi kerfi er mjög svo af hinu góða því hvort sem okkur líkar það betur eða verr verðum við að leysa vand­ann sem atvinnu­leysi er, bæði í dag sem og í fram­tíð­inn­i. 

Höf­undur er doktor í hag­fræði. Greinin birt­ist fyrst í nýjasta blaði Sam­eyk­is.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Rauða kjötið: Áætlunin sem á að bjarga Boris
Pólitísk framtíð Boris Johnson er um margt óljós eftir að hann baðst afsökunar á að hafa verið viðstaddur garðveislu í Downingstræti í maí 2020 þegar útgöngubann vegna COVID-19 var í gildi. „Rauða kjötið“ nefnist áætlun sem á að halda Johnson í embætti.
Kjarninn 17. janúar 2022
Þórhildur Sunna Ævarsdóttir þingmaður Pírata.
Spurði forsætisráðherra út í bréfið til Kára
Þingmaður Pírata spurði forsætisráðherra á þingi í dag hver tilgangurinn með bréfi hennar til forstjóra ÍE hefði verið og hvers vegna hún tjáði sig um afstöðu sína gagnvart úrskurði Persónuverndar við forstjóra fyrirtækisins sem úrskurðurinn fjallaði um.
Kjarninn 17. janúar 2022
Mun meira kynbundið ofbeldi í útgöngubanni
Þrátt fyrir að útgöngubann auki verulega líkur á ofbeldi gagnvart konum og transfólki hefur málaflokkurinn fengið lítið sem ekkert fjármagn í aðgerðum stjórnvalda víða um heim til að bregðast við afleiðingar heimsfaraldursins.
Kjarninn 17. janúar 2022
Heimild til að slíta félögum sett í lög 2016 – Fyrsta tilkynning send út 2022
Fyrir helgi sendi Skatturinn í fyrsta sinn út tilkynningar til 58 félaga sem hafa ekki skilað inn ársreikningum þar sem boðuð eru slit á þeim. Lögin voru sett árið 2016 en ráðherra undirritaði ekki reglugerð sem virkjaði slitaákvæðið fyrr í haust.
Kjarninn 17. janúar 2022
Umfjallanir um liprunarbréf Jakobs Frímanns og „Karlmennskuspjallið“ ekki brot á siðareglum
Hvorki DV né 24.is brutu gegn siðareglum Blaðamannafélags Íslands með umfjöllunum sínum um Jakob Frímann Magnússon annars vegar og „Karlmennskuspjallið“ hins vegar.
Kjarninn 17. janúar 2022
Greiðslubyrðin svipuð og fyrir faraldurinn
Í kjölfar mikilla vaxtalækkana hjá Seðlabankanum lækkuðu afborganir af húsnæðislánum til muna. Þessi lækkun er nú að miklu leyti gengin til baka, þar sem bæði húsnæðisverð og vextir hafa hækkað á undanförnum mánuðum.
Kjarninn 17. janúar 2022
Ármann Kr. Ólafsson hefur verið oddviti Sjálfstæðisflokksins í Kópavogi og bæjarstjóri frá árinu 2012.
Ármann ætlar ekki að gefa kost á sér til endurkjörs í Kópavogi
Ármann Kr. Ólafsson oddviti Sjálfstæðisflokksins og bæjarstjóri í Kópavogi frá árinu 2012 ætlar ekki að sækjast eftir endurkjöri í sveitarstjórnarkosningunum í maí.
Kjarninn 17. janúar 2022
Það að skipa stjórn yfir Landspítala var á meðal mála sem stjórnarflokkarnir náðu saman um í nýjum stjórnarsáttmála.
Sjö manna stjórn yfir Landspítala verði skipuð til tveggja ára í senn
Skipunartími stjórnarmanna í nýrri stjórn Landspítala verður einungis tvö ár, samkvæmt nýjum frumvarpsdrögum. Talið er mikilvægt að hægt verði að skipa ört í stjórnina fólk sem hefur sérþekkingu á þeim verkefnum sem Landspítali tekst á við hverju sinni.
Kjarninn 17. janúar 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar