Lausnin á atvinnuleysinu

Ólafur Margeirsson, doktor í hagfræði, skrifar um atvinnuframboðstryggingu og borgaralaun.

Auglýsing

Um 21.000 manns voru atvinnu­laus í lok des­em­ber og atvinnu­leysi tæp 11%. Atvinnu­leysi fylgir sál­fræði­leg­ur, sam­fé­lags­legur og heil­brigð­is­legur kostn­aður í formi þátta á borð við verra geð­heil­brigði, aukna glæpa­tíðni, hærri aðhlynn­ing­ar­kostnað á geð­deildum og hærri lög­gæslu­kostn­að. Þá eru fjár­hags­legu afleið­ing­arnar alvar­leg­ar, sér­stak­lega fyrir ein­stak­linga. 

Til að draga úr þessum vanda­málum hafa Íslend­ingar not­ast við atvinnu­leys­is­bæt­ur. En umræðan þró­ast í átt að tveimur öðrum lausnum: borg­ara­launum (e. uni­ver­sal basic income) og atvinnu­fram­boðs­trygg­ingu (e. job guar­an­tee).

Hvað eru borg­ara­laun og atvinnu­fram­boðs­trygg­ing?

Borg­ara­laun eru skil­yrð­is­laus greiðsla frá rík­is­sjóði til ein­stak­linga í sam­fé­lag­inu, óháð þáttum á borð við aðrar tekjur eða eign­ir. 

Atvinnu­fram­boðs­trygg­ing er trygg­ing á fram­boði af störf­um, end­ur­mennt­un­ar­nám­skeiðum og sam­fé­lags- og umhverf­is­verk­efnum þar sem þátt­tak­endur fá borgað laun sem duga til lífs­við­ur­væris fyrir að vinna við­kom­andi störf, sitja við­kom­andi end­ur­mennt­un­ar­nám­skeið eða starfa við við­kom­andi sam­fé­lags- og umhverf­is­verk­efni. Rík­is­sjóður fjár­magnar atvinnu­fram­boðs­trygg­ingu.

Hverjar eru afleið­ingar borg­ara­launa og atvinnu­fram­boðs­trygg­ing­ar?

Bæði kerfin hafa sína kosti og galla. Kostir borg­ara­launa eru m.a. ein­fald­leiki í umsjón: rík­is­sjóður þarf kenni­tölu og banka­reikn­ing við­tak­anda borg­ara­launa. Þá minnka borg­ara­laun þörf­ina á vel­ferð­ar­kerfi svo hægt er að minnka útgjöld rík­is­sjóðs vegna t.d. atvinnu­leys­is­bóta, örorku­bóta eða fæð­ing­ar­or­lofs. Borg­ara­laun geta líka ýtt undir nýsköpun þar sem frum­kvöðlar geta minnkað starf­hlut­fall sitt að eigin frum­kvæði til að fá auk­inn tíma til þess að vinna við eigin nýsköp­un­ar­verk­efni.

Gallar borg­ara­launa eru m.a. mik­ill brúttó kostn­að­ur. Sé miðað við að borg­ara­laun væru greidd frá 18 ára aldri væru það 368þ. manns (þar af 317þ. íslenskir rík­is­borg­ara). Brúttó kostn­að­ur­inn væri ein­falt marg­feldi af þeirri tölu, t.d. 442 millj­arðar króna á ári væru borg­ara­laun 100þ.kr. á mán­uði. Rík­is­sjóð­ur, sem útgef­andi á gjald­miðli Íslands (e. issuer of cur­rency) en ekki not­andi gjald­mið­ils­ins (e. user of cur­rency) líkt og heim­ili og fyr­ir­tæki, hefði efni á slíku – sjá grein mína „Rík­is­sjóður hefur efni á þessu – en á að gera það?“ síðan í júní 2020 á vef SÍBS – og þörfin á greiðslum vegna t.d. atvinnu­leysis eða örorku myndi minnka. En nán­ast ómögu­legt er að sjá fyrir sér að almenn borg­ara­laun myndu ekki leiða til verð­bólgu án stór­auk­innar skatt­heimtu, sér­stak­lega sé ætl­unin að hafa þau nægi­lega há til að þau dugi til lífs­við­ur­vær­is: fram­færslu­við­mið fyrir barn­lausan ein­stakling án bíls á höf­uð­borg­ar­svæð­inu er rúm­lega 300þ.kr./mán fyrir skatt. 

Auglýsing
Annar stór galli á borg­ara­launum er skort­ur­inn á sér­tækni: allir fá greitt borg­ara­laun, hvort sem þeir eru með engar aðrar tekjur eða 10 millj­ónir á mán­uði.

Atvinnu­fram­boðs­trygg­ing hefur þessa sér­tækni: ein­göngu þeir aðilar sem eru innan kerf­is­ins fá greitt, enda eru það ein­stak­ling­arnir sem þurfa á greiðsl­unum að halda. Vanda­málið sem atvinnu­leysi er er leyst með riff­il­skoti í stað sprengju.

Allir sem vilja geta fengið starf innan atvinnu­fram­boðs­trygg­ing­ar, óháð t.d. kyni eða rík­is­borg­ara­rétti. Það starf borgar lág­marks­laun sem duga til lífs­við­ur­væris (um 350þ.kr. á mán­uð­i). Vilji við­kom­andi sitja end­ur­mennt­un­ar­nám­skeið er honum frjálst að gera það og fá greitt sömu upp­hæð fyr­ir. Hugs­unin að baki slíkum mögu­leika er að auka tæki­færi ein­stak­linga til þess að færa sig á milli starfa innan mis­mun­andi atvinnu­geira, allt eftir því hvernig fram­boð og eft­ir­spurn eftir vinnu­afli innan atvinnu­geira þró­ast. Þetta er mjög mik­il­vægur þáttur í því að und­ir­búa fólk undir fjórðu iðn­bylt­ing­una sem mun minnka eft­ir­spurn eftir vinnu­afli í einum geira (t.d. versl­un) en auka hana í öðrum (t.d. upp­lýs­inga­tækn­i). Þessi þróun kallar á stór­eflda end­ur­menntun á vinnu­afli. Aukin end­ur­menntun (t.d. tungu­mála­kennsla, verk­efna­um­sjón, upp­lýs­inga­tækni, rekstur fyr­ir­tækja, o.s.frv.) myndi einnig auka nýsköpun innan hag­kerf­is­ins, líkt og gæti átt sér stað innan borg­ara­launa.

Brúttó kostn­að­ur­inn við atvinnu­fram­boðs­trygg­ingu er líka langtum lægri en í til­felli borg­ara­launa. Væru allir atvinnu­lausir ein­stak­lingar á Íslandi í dag með starf innan atvinnu­fram­boðs­trygg­ingar (um 350þ.kr. á mán­uði) myndi það kosta ríf­lega 7 millj­arða á mán­uði eða um 88 millj­arðar á ári sé engin breyt­ing á atvinnu­leysi yfir árið. Finni fólk aðra vinnu, t.d. í einka­geir­anum þökk sé end­ur­menntun sem átti sér stað innan atvinnu­fram­boðs­trygg­ing­ar­inn­ar, minnka útgjöld vegna atvinnu­fram­boðs­trygg­ingar – enda ekki þörf á þeim lengur þar sem við­kom­andi fann nýtt starf við hæfi. Til sam­an­burðar er áætlað að útgreiddar atvinnu­leys­is­bætur árið 2020 hafi verið í kringum 80 millj­arðar króna. Nettó kostn­að­ur­inn við atvinnu­fram­boðs­trygg­ingu væri því mjög tak­mark­aður m.v. núver­andi kerfi þar sem fólk innan atvinnu­fram­boðs­trygg­ingar fengi laun innan hennar í stað atvinnu­leys­is­bóta. Verð­bólgu­á­hrif atvinnu­fram­boðstrygg­ingar eru þannig hverf­andi og auð­velt er að sjá fyrir sér að engar eða lág­marks skatta­hækk­anir væru nauð­syn­leg­ar, ólíkt til­felli almennra borg­ara­launa, sé atvinnu­fram­boðs­trygg­ing tekin upp. 

Atvinnu­fram­boðs­trygg­ing býður líka upp á ýmis konar sam­fé­lags- og umhverf­is­verk­efni. Aðstoð­ar­störf við íþrótta­iðkun jafnt barna sem full­orð­inna, rekstur leik­húsa og sam­fé­lags­mið­stöðva, og við­hald almennra opin­berra svæða á borð við leik­velli, íþrótta­svæði og umferð­ar­mann­virki geta öll verið hluti af sam­fé­lags­verk­efnum innan atvinnu­fram­boðs­trygg­ing­ar. Nýskóg­rækt, við­hald nátt­úruperlna, og hreinsun almenn­ings­garða og fjara eru störf sem væru hluti af umhverf­is­verk­efnum innan atvinnu­fram­boðs­trygg­ing­ar.

Atvinnu­fram­boðs­trygg­ing hefur þann galla að hún er flókn­ari í umsjón en borg­ara­laun. Þó er auð­veld­lega hægt að nota núver­andi inn­viði sem Vinnu­mála­stofnun hefur byggt upp til að halda utan um þætti á borð við störf í boði.

Þá er auð­velt að hafa bæði borg­ara­laun og atvinnu­fram­boðs­trygg­ingu til staðar á sama tíma, kerfin úti­loka ekki hvort ann­að. Til dæmis er ljóst að sumir geta ein­fald­lega ekki unnið vegna ýmissa ástæðna. Slíkt fólk getur ekki tekið þátt í atvinnu­fram­boðs­trygg­ingu en borg­ara­laun gætu hjálpað þessum ein­stak­ling­um. Það myndi þó þýða að borg­ara­laun væru ekki almenn heldur sér­tæk, ætluð þeim sem þurfa á þeim að halda.

Bæði best!

Ljóst er að bæði borg­ara­laun og atvinnu­fram­boðs­trygg­ing hafa sína kosti og galla. Mik­il­vægt er að hafa í huga að kerfin úti­loka ekki hvort annað og lík­lega væri blanda af báðum besta lausnin til þess að kerfin geti unnið gegn göllum hvors ann­ars. Umræða um þessi kerfi er mjög svo af hinu góða því hvort sem okkur líkar það betur eða verr verðum við að leysa vand­ann sem atvinnu­leysi er, bæði í dag sem og í fram­tíð­inn­i. 

Höf­undur er doktor í hag­fræði. Greinin birt­ist fyrst í nýjasta blaði Sam­eyk­is.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Jörð hefur skolfið í grennd við Keili frá því í síðustu viku.
Vefur Veðurstofunnar tilbúinn í slaginn
Álagið á vef Veðurstofunnar hefur verið mikið frá því að jarðskjálftahrina hófst á Reykjanesskaga í síðustu viku. Einu sinni datt vefurinn alveg niður en nú er búið að efla þol hans til muna.
Kjarninn 6. mars 2021
Jón Baldvin Hannibalsson
Stefnuskráin
Kjarninn 6. mars 2021
Heimir Snorrason
Til varnar algóritmanum
Kjarninn 6. mars 2021
Mjólkurvörur frá MS
Segir yfirlýsingar MS „í besta falli hlægilegar“
Forsvarsmenn Mjólku gefa lítið fyrir yfirlýsingar Mjólkursamsölunnar, sem dæmd var fyrir að misnota markaðsráðandi stöðu sína, um að aðgerðir hennar hefðu verið gerðar í góðri trú.
Kjarninn 6. mars 2021
Brugghúsafrumvarp Áslaugar Örnu vekur litla kátínu hjá Landlæknisembættinu og ÁTVR
Embætti landlæknis telur „góða sátt“ um núverandi fyrirkomulag áfengissölu, en lítil merki eru um það í þeim fjölmörgu umsögnum sem borist hafa Alþingi undanfarna daga vegna frumvarps dómsmálaráðherra um sölu bjórs beint frá brugghúsum.
Kjarninn 6. mars 2021
Tíu staðreyndir um Ásmundarsalsmálið og eftirmála þess
Ráðherra varð uppvís að því að vera viðstaddur viðburð/samkvæmi/listaverkasölu á Þorláksmessu, þegar strangar sóttvarnarreglur voru við lýði. Grunur var um brot á þeim. Síðan þá hefur málið tekið marga pólitíska snúninga. Hér eru helstu staðreyndir þess.
Kjarninn 6. mars 2021
Sara Stef. Hildardóttir
Um upplýsingalæsi og fjölmiðlanefnd
Kjarninn 6. mars 2021
Enginn fer í gegnum lífið „í stöðugu logni undir heiðskírum himni“
Íslensk náttúra hefur jákvæð áhrif á streitu þeirra sem í henni dvelja og hefur það nú verið staðfest með rannsókn. „Hlaðborð af náttúruöflum“ minnir okkur á að það er aldrei fullkomið jafnvægi í lífinu og ekkert blómstrar allt árið.
Kjarninn 6. mars 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar