Hafsvæðið við Ísland, hin stórkostlega auðlind og tækifæri henni tengd

Arnar Atlason skrifar um það sem er framúrskarandi við íslenskan sjávarútveg og það sem þurfi að bæta verulega.

Auglýsing

Eftirfarandi er að mínu viti framúrskarandi við íslenskan sjávarútveg og öfundarefni um veröld víða.

Auðlindin sjálf

Samkvæmt Hagstofunni er aflaverðmæti áranna 2005-2020 1.980.756.637.789 kr. Það jafngildir því að aflaverðmæti sé að meðaltali um 124 milljarðar á ári. Tölur sem erfitt er að setja í samhengi en árið 2018 vorum við talin 19. mesta fiskveiðiþjóð heimsins. Stærsta fiskveiðiþjóðin var þá Kínverjar en hún veiddi einungis 17 sinnum meiri afla það árið en við Íslendingar. Frændur okkar Norðmenn voru númer 11 í röðinni en þeir veiddu þá rúmlega tvisvar sinnum það magn er við veiddum. Þegar við svo skoðum aflamagn á íbúa landanna þá kemur í ljós að við veiðum 7,5 sinnum meira magn á íbúa en Norðmenn og 244 sinnum meira á íbúa en Kínverjar. Óhætt er því að fullyrða að gullfótur okkar Íslendinga syndi í hafinu umhverfis okkur og hafi umfram allt annað tryggt okkur þann sess sem við eigum í nútímasamfélagi. Velmegun okkar megum við að sama skapi þakka auðlindinni að stóru leyti.

Sjómennirnir

Frá örófi alda hafa íslenskir sjómenn að öðrum ólöstuðum þróað með sér afburða reynslu og færni. Meðal þeirra hefur byggst upp yfirburða þekking á hvers kyns veiðum sem hér er stundaðar. Allt frá línu- og handfæraveiðum til neta- og togveiða. Tegundum sem hér eru veiddar og verða þjóðinni að tekjum hefur fjölgað með árunum og má að miklu leyti þakka það elju og útsjónarsemi þessara hetja hafsins. Að sama skapi hefur útsjónarsemi þeirra við að auka virði aflans verið með eindæmum. Í þeirra höndum hefur virði aflans og gæði aukist smám saman með árunum. Líta má á það sem hámarksviðurkenningu til sjómanna landsins er til Íslands var leitað vegna þróunaraðstoðar sem í framhaldinu var veitt í formi kennslu í þeirra fræðum.

Fiskmarkaðirnir

Fyrstu fiskmarkaðir landsins voru stofnaðir á níunda áratug síðustu aldar. Þeir umfram allt annað hafa stuðlað að nýsköpun í framleiðslu sjávarafurða í landinu. Strax eftir tilkomu þeirra spratt upp fjöldi framleiðslufyrirtækja, öll drifin áfram af sama markmiðinu sem var að lifa af á samkeppnismarkaði. Þessi suðupottur leiddi af sér margs konar nýsköpun. Fjöldi fisktegunda sem fram að stofnun fiskmarkaðanna var lítils virði, varð allt í einu að tekjulind fyrir framsækin fyrirtæki á markaði. Að sama skapi ruddum við okkur í framhaldinu leið inn á nýja markaði með nýjar vörur. Í dag er svo komið að íslenska fiskmarkaðanetið er algjörlega framúrskarandi hvað afhendingaröryggi varðar. Eitt uppboð er keyrt 5 til 6 daga vikunnar og afhending hráefnis er í síðasta lagi morguninn eftir uppboðsdag. Það eitt og sér er afrek í landi hinna ýmsu veðra. Vegalengdir og vegir hér á landi hjálpa heldur ekki og afrekið því ekki minna. Kerfið er það gott að hægt er að fullyrða að það skáki samþættum veiði- og vinnslufyrirtækjum, fjölbreytt og stöðugt framboð er þar tryggt. 

Virðiskeðja þessi er sú vanmetnasta á landinu að mínu viti.

Auglýsing
Aðra þætti kerfisins tel ég mega bæta verulega. Tækifærin sem í því felast eru milljarða virði. Þau eru að mínu viti helst eftirfarandi:

Afli seldur á markaðsvirði

Ef allur afli væri seldur á markaðsvirði myndu tekjur þjóðarbúsins aukast um 10-30 milljarða.

Einfaldasta leiðin til að auka tekjur þjóðarbúsins af sjávarauðlindinni er ekki falin í endalausu karpi um veiðigjöld. Nóg er komið þegar ráðamenn vita ekki hvort 11 milljarðar í veiðigjöld séu meira virði en 4 milljarðar í veiðigjöld. Að mínu viti verður með einhverju móti að tryggja að hráefni sé ætíð selt gegn markaðsvirði og ekki sé í neinum tilfellum um að ræða niðursett verð í innri viðskiptum fyrirtækja. Í dag er það svo að einungis 18% af 22 helstu botn- og bolfisktegundum okkar eru seld gegn hæsta verði á fiskmörkuðum landsins á uppboði. Hin 82% eru seld með öðrum hætti. Nýjustu kjarasamningar sjómanna kveða á um að afli sé seldur að lágmarki með 25% afslætti. Sýnt hefur verið fram á dæmi þar sem aflaverðmæti í innri viðskiptum er allt að helmingi lægra en markaðsvirði.

Hvað þýðir þetta?

Ef við tökum til viðmiðunar fiskveiðiárið 2019/2020 þá voru 86 þúsund tonn (18%) af umræddum tegundum seld á fiskmörkuðum landsins að andvirði liðlega 23 milljarða. Ef við gerum ráð fyrir að allur afli Íslendinga hefði verið seldur á markaðsvirði jafnt á fiskmörkuðum sem og í innri viðskiptum þá hefði aflaverðmæti þeirra 479 þúsund tonna sem veidd voru af tegundunum, verið rúmlega 128 milljarðar. 

Í síðustu kjarasamningum sjómanna var samið um 25% sem lágmarksafslátt frá markaðsvirði sem verð í innri viðskiptum fyrirtækja. Þannig er tekjustofn þjóðarinnar eða auðlindarinnar lækkaður að fjárhæð rúmlega 32 milljarðar. Ef afslátturinn er 40% sem dæmi eru um þá má sjá að tekjustofn þjóðarinnar er rúmlega 51 milljörðum lægri en ef markaðsverð réði för. 

Tekjustofn þessi hefur bein áhrif á afkomu þjóðarinnar með áhrifum langt umfram núverandi veiðigjöld. Nær allar tekjur þjóðarinnar af sjávarútveginum tengjast beint verðmæti aflans sem að landi berst. Aukið virði hans er þjóðinni til hagsbóta en handhöfum veiðiheimildanna ekki. Í því felst freistnivandi sem að mínu viti er stærsti vandi kerfisins.

Að þessu viðbættu mun það ýta undir samkeppni og nýsköpun ef öll fyrirtæki landsins starfa samkvæmt sömu reglum og sitja við sama borð. Sá hæfasti mun njóta þess að vera sá hæfasti, hann þarf ekki endilega að vera sá stærsti. Þjóðin mun verða sá sem mest ber úr býtum.

Hvatar til vinnslu innanlands

Á síðastliðnu ári fluttu Íslendingar úr landi rúmlega 50.000.000 kg af heilum óunnum fiski. Fiskur þessi var að andvirði 17 milljarðar. Stöðug aukning hefur verið í þessa veru undanfarið og nam hún 24% milli árana 2019 og 2020. Verðmætasköpun vegna þessa afla takmarkaðist þannig við veiðar. Atvinnu- og tekjuskapandi hlutum þjóðfélagsins eins og framleiðslu-, sölu- og þjónustufyrirtækjum gafst ekki tækifæri til að auka verðmæti þessa hluta auðlindarinnar. 

Ef við gerum ráð fyrir 30% viðbótarverðmætasköpun innanlands vegna þessa afla má sjá að rúmir 5 milljarðar hefðu bæst við tekjur þjóðarinnar. Með einföldum útreikningi má jafnframt sjá að með 50 % viðbótarverðmætasköpun hefðu tekjur þjóðarinnar aukist um allt að 9 milljörðum.

Samkeppnissjónarmið tekin til greina

Markaðsbrestir hvers konar eru í öllum tilfellum skilgreindir af hagfræðingum samtímans sem ágallar sem valda þjóðum svokölluðu allratapi. Allratap, er það tap sem þjóðfélag verður fyrir vegna ágalla á innri markaði sem veldur því að hámörkun virðis auðlinda næst ekki. 

Samkvæmt c. lið 1. mgr. 8. gr. samkeppnislaga er hlutverk Samkeppniseftirlitsins m.a. að gæta þess að aðgerðir opinberra aðila takmarki ekki samkeppni og benda stjórnvöldum á leiðir til þess að gera samkeppni virkari og auðvelda aðgang nýrra keppinauta að markaði.

Markaðsbrestir sem við þekkjum best og má tengja við íslenskan sjávarútveg eru fákeppni, lóðrétt samþætting fyrirtækja, hindrun á nýliðun og undirverðlagning í innri viðskiptum. Allir þessir þættir hafa á undanförnum árum færst stöðugt til verri vegar. 

Í margumræddri skýrslu McKinsey & Company frá árinu 2012 kemur fram „að samkeppni sé lykill að aukinni framleiðni hér á landi.“ Segir í skýrslunni að samkeppnin stuðli að hagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta, hvetji stjórnendur til að hagræða í rekstri og leiði til nýrra hugmynda, nýsköpunar og tækninýjunga.

Áhrif þess að vinna að bættu samkeppnisumhverfi með áherslu á það að lágmarka umrætt allratap, ætti að vera algjört forgangsatriði ráðamanna. Hvert skref í þá átt mun styrkja samkeppnisstöðu þjóðarinnar. Um leið munu þjóðartekjur og afleidd áhrif aukast á ómetanlegan máta.

Höfundur er formaður Samtaka Fiskframleiðenda og Útflytjenda.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Jenný Ruth Hrafnsdóttir
Ísland - Finnland: 16 - 30
Kjarninn 23. júní 2021
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Engin smit út frá bólusettum með virkt smit – „Hver er þá áhættan? Mikil eða lítil?“
Ellefu bólusettir einstaklingar hafa greinst með veiruna á landamærunum. Engin smit hafa hins vegar greinst út frá þeim. Sóttvarnalæknir segir enn óvíst hvort smithætta fylgi bólusettum með smit en að hún sé „alveg örugglega“ minni en frá óbólusettum.
Kjarninn 23. júní 2021
Benedikt Jóhannesson hefur veifað bless við framkvæmdastjórn flokksins sem hann var aðalhvatamaðurinn að því að stofna.
Hefur sagt sig úr framkvæmdastjórn og segir framgöngu formanns mestu vonbrigðin
Fyrrverandi formaður Viðreisnar telur að atburðarás hafi verið hönnuð til að koma ákveðnum einstaklingum í efstu sætin á lista flokksins á höfuðborgarsvæðinu og halda öðrum, meðal annars honum, frá þeim sætum.
Kjarninn 23. júní 2021
Drífa Snædal, forseti ASÍ.
ASÍ hvetur forsætisráðherra til að beita sér fyrir alþjóðlegum fyrirtækjaskatti
Verkalýðshreyfingin kallar eftir því að lagður verði á 25 prósent skattur á hagnað alþjóðlegra stórfyrirtækja þar sem hann verður til.
Kjarninn 23. júní 2021
Viðskipti hófust með bréf Íslandsbanka í gær.
20 fjárfestar keyptu rúmlega helminginn af því sem selt var í Íslandsbanka
Búið er að birta lista yfir stærstu eigendur Íslandsbanka. Auk ríkisins eiga lífeyrissjóðir og erlendir fjárfestingarsjóðir stærstu eignarhlutina. Margir einstaklingar leystu út hagnað af viðskiptunum í gær.
Kjarninn 23. júní 2021
Engin ákvörðun hefur enn verið tekin um hvort og þá hvenær farið verður að bólusetja börn við COVID-19 á Íslandi.
Ráðleggja óbólusettum – einnig börnum – frá ónauðsynlegum ferðalögum
Sóttvarnarlæknir segir þær ráðleggingar embættisins að óbólusettir ferðist ekki til útlanda gildi einnig fyrir börn. Engin ákvörðun hefur enn verið tekin um almenna bólusetningu barna.
Kjarninn 23. júní 2021
Miklar sveiiflur hafa verið á virði rafmyntarinnar Bitcoin síðasta sólarhringinn.
Kínverjar snúa baki við Bitcoin og verðið fellur
Verð rafmyntarinnar Bitcoin hefur lækkað umtalsvert á undanförnum dögum en náði sér aðeins á strik síðdegis í dag. Kínverjar hafa reynt að stemma stigu við viðskiptum með myntina þar í landi og nýlega var fjölda gagnavera sem grafa eftir myntinni lokað.
Kjarninn 22. júní 2021
Birna Einarsdóttir bankastjóri Íslandsbanka hringir hér inn fyrstu viðskipti í Íslandsbanka
73 prósent af viðskiptunum voru í Íslandsbanka
Alls námu viðskipti með hlutabréf Íslandsbanka 5,4 milljörðum króna eftir fyrsta viðskiptadag þeirra í Kauphöllinni í dag. Verð bréfanna er nú fimmtungi hærra en útboðsgengi þeirra.
Kjarninn 22. júní 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar