Hafsvæðið við Ísland, hin stórkostlega auðlind og tækifæri henni tengd

Arnar Atlason skrifar um það sem er framúrskarandi við íslenskan sjávarútveg og það sem þurfi að bæta verulega.

Auglýsing

Eft­ir­far­andi er að mínu viti fram­úr­skar­andi við íslenskan sjáv­ar­út­veg og öfund­ar­efni um ver­öld víða.

Auð­lindin sjálf

Sam­kvæmt Hag­stof­unni er afla­verð­mæti áranna 2005-2020 1.980.756.637.789 kr. Það jafn­gildir því að afla­verð­mæti sé að með­al­tali um 124 millj­arðar á ári. Tölur sem erfitt er að setja í sam­hengi en árið 2018 vorum við talin 19. mesta fisk­veiði­þjóð heims­ins. Stærsta fisk­veiði­þjóðin var þá Kín­verjar en hún veiddi ein­ungis 17 sinnum meiri afla það árið en við Íslend­ing­ar. Frændur okkar Norð­menn voru númer 11 í röð­inni en þeir veiddu þá rúm­lega tvisvar sinnum það magn er við veidd­um. Þegar við svo skoðum afla­magn á íbúa land­anna þá kemur í ljós að við veiðum 7,5 sinnum meira magn á íbúa en Norð­menn og 244 sinnum meira á íbúa en Kín­verj­ar. Óhætt er því að full­yrða að gull­fótur okkar Íslend­inga syndi í haf­inu umhverfis okkur og hafi umfram allt annað tryggt okkur þann sess sem við eigum í nútíma­sam­fé­lagi. Vel­megun okkar megum við að sama skapi þakka auð­lind­inni að stóru leyti.

Sjó­menn­irnir

Frá örófi alda hafa íslenskir sjó­menn að öðrum ólöst­uðum þróað með sér afburða reynslu og færni. Meðal þeirra hefur byggst upp yfir­burða þekk­ing á hvers kyns veiðum sem hér er stund­að­ar. Allt frá línu- og hand­færa­veiðum til neta- og tog­veiða. Teg­undum sem hér eru veiddar og verða þjóð­inni að tekjum hefur fjölgað með árunum og má að miklu leyti þakka það elju og útsjón­ar­semi þess­ara hetja hafs­ins. Að sama skapi hefur útsjón­ar­semi þeirra við að auka virði afl­ans verið með ein­dæm­um. Í þeirra höndum hefur virði afl­ans og gæði auk­ist smám saman með árun­um. Líta má á það sem hámark­s­við­ur­kenn­ingu til sjó­manna lands­ins er til Íslands var leitað vegna þró­un­ar­að­stoðar sem í fram­hald­inu var veitt í formi kennslu í þeirra fræð­um.

Fisk­mark­að­irnir

Fyrstu fisk­mark­aðir lands­ins voru stofn­aðir á níunda ára­tug síð­ustu ald­ar. Þeir umfram allt annað hafa stuðlað að nýsköpun í fram­leiðslu sjáv­ar­af­urða í land­inu. Strax eftir til­komu þeirra spratt upp fjöldi fram­leiðslu­fyr­ir­tækja, öll drifin áfram af sama mark­mið­inu sem var að lifa af á sam­keppn­is­mark­aði. Þessi suðu­pottur leiddi af sér margs konar nýsköp­un. Fjöldi fisk­teg­unda sem fram að stofnun fisk­mark­að­anna var lít­ils virði, varð allt í einu að tekju­lind fyrir fram­sækin fyr­ir­tæki á mark­aði. Að sama skapi ruddum við okkur í fram­hald­inu leið inn á nýja mark­aði með nýjar vör­ur. Í dag er svo komið að íslenska fisk­mark­aða­netið er algjör­lega fram­úr­skar­andi hvað afhend­ingar­ör­yggi varð­ar. Eitt upp­boð er keyrt 5 til 6 daga vik­unnar og afhend­ing hrá­efnis er í síð­asta lagi morg­un­inn eftir upp­boðs­dag. Það eitt og sér er afrek í landi hinna ýmsu veðra. Vega­lengdir og vegir hér á landi hjálpa heldur ekki og afrekið því ekki minna. Kerfið er það gott að hægt er að full­yrða að það skáki sam­þættum veiði- og vinnslu­fyr­ir­tækj­um, fjöl­breytt og stöðugt fram­boð er þar trygg­t. 

Virð­is­keðja þessi er sú van­metn­asta á land­inu að mínu viti.

Auglýsing
Aðra þætti kerf­is­ins tel ég mega bæta veru­lega. Tæki­færin sem í því fel­ast eru millj­arða virði. Þau eru að mínu viti helst eft­ir­far­andi:

Afli seldur á mark­aðsvirði

Ef allur afli væri seldur á mark­aðsvirði myndu tekjur þjóð­ar­bús­ins aukast um 10-30 millj­arða.

Ein­faldasta leiðin til að auka tekjur þjóð­ar­bús­ins af sjáv­ar­auð­lind­inni er ekki falin í enda­lausu karpi um veiði­gjöld. Nóg er komið þegar ráða­menn vita ekki hvort 11 millj­arðar í veiði­gjöld séu meira virði en 4 millj­arðar í veiði­gjöld. Að mínu viti verður með ein­hverju móti að tryggja að hrá­efni sé ætíð selt gegn mark­aðsvirði og ekki sé í neinum til­fellum um að ræða nið­ur­sett verð í innri við­skiptum fyr­ir­tækja. Í dag er það svo að ein­ungis 18% af 22 helstu botn- og bol­fisk­teg­undum okkar eru seld gegn hæsta verði á fisk­mörk­uðum lands­ins á upp­boði. Hin 82% eru seld með öðrum hætti. Nýj­ustu kjara­samn­ingar sjó­manna kveða á um að afli sé seldur að lág­marki með 25% afslætti. Sýnt hefur verið fram á dæmi þar sem afla­verð­mæti í innri við­skiptum er allt að helm­ingi lægra en mark­aðsvirði.

Hvað þýðir þetta?

Ef við tökum til við­mið­unar fisk­veiði­árið 2019/2020 þá voru 86 þús­und tonn (18%) af umræddum teg­undum seld á fisk­mörk­uðum lands­ins að and­virði lið­lega 23 millj­arða. Ef við gerum ráð fyrir að allur afli Íslend­inga hefði verið seldur á mark­aðsvirði jafnt á fisk­mörk­uðum sem og í innri við­skiptum þá hefði afla­verð­mæti þeirra 479 þús­und tonna sem veidd voru af teg­und­un­um, verið rúm­lega 128 millj­arð­ar. 

Í síð­ustu kjara­samn­ingum sjó­manna var samið um 25% sem lág­marks­af­slátt frá mark­aðsvirði sem verð í innri við­skiptum fyr­ir­tækja. Þannig er tekju­stofn þjóð­ar­innar eða auð­lind­ar­innar lækk­aður að fjár­hæð rúm­lega 32 millj­arð­ar. Ef afslátt­ur­inn er 40% sem dæmi eru um þá má sjá að tekju­stofn þjóð­ar­innar er rúm­lega 51 millj­örðum lægri en ef mark­aðs­verð réði för. 

Tekju­stofn þessi hefur bein áhrif á afkomu þjóð­ar­innar með áhrifum langt umfram núver­andi veiði­gjöld. Nær allar tekjur þjóð­ar­innar af sjáv­ar­út­veg­inum tengj­ast beint verð­mæti afl­ans sem að landi berst. Aukið virði hans er þjóð­inni til hags­bóta en hand­höfum veiði­heim­ild­anna ekki. Í því felst freistni­vandi sem að mínu viti er stærsti vandi kerf­is­ins.

Að þessu við­bættu mun það ýta undir sam­keppni og nýsköpun ef öll fyr­ir­tæki lands­ins starfa sam­kvæmt sömu reglum og sitja við sama borð. Sá hæf­asti mun njóta þess að vera sá hæf­asti, hann þarf ekki endi­lega að vera sá stærsti. Þjóðin mun verða sá sem mest ber úr být­um.

Hvatar til vinnslu inn­an­lands

Á síð­ast­liðnu ári fluttu Íslend­ingar úr landi rúm­lega 50.000.000 kg af heilum óunnum fiski. Fiskur þessi var að and­virði 17 millj­arð­ar. Stöðug aukn­ing hefur verið í þessa veru und­an­farið og nam hún 24% milli árana 2019 og 2020. Verð­mæta­sköpun vegna þessa afla tak­mark­að­ist þannig við veið­ar. Atvinnu- og tekju­skap­andi hlutum þjóð­fé­lags­ins eins og fram­leiðslu-, sölu- og þjón­ustu­fyr­ir­tækjum gafst ekki tæki­færi til að auka verð­mæti þessa hluta auð­lind­ar­inn­ar. 

Ef við gerum ráð fyrir 30% við­bót­ar­verð­mæta­sköpun inn­an­lands vegna þessa afla má sjá að rúmir 5 millj­arðar hefðu bæst við tekjur þjóð­ar­inn­ar. Með ein­földum útreikn­ingi má jafn­framt sjá að með 50 % við­bót­ar­verð­mæta­sköpun hefðu tekjur þjóð­ar­innar auk­ist um allt að 9 millj­örð­um.

Sam­keppn­is­sjón­ar­mið tekin til greina

Mark­aðs­brestir hvers konar eru í öllum til­fellum skil­greindir af hag­fræð­ingum sam­tím­ans sem ágallar sem valda þjóðum svoköll­uðu allratapi. Allratap, er það tap sem þjóð­fé­lag verður fyrir vegna ágalla á innri mark­aði sem veldur því að hámörkun virðis auð­linda næst ekki. 

Sam­kvæmt c. lið 1. mgr. 8. gr. sam­keppn­islaga er hlut­verk Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins m.a. að gæta þess að aðgerðir opin­berra aðila tak­marki ekki sam­keppni og benda stjórn­völdum á leiðir til þess að gera sam­keppni virk­ari og auð­velda aðgang nýrra keppi­nauta að mark­aði.

Mark­aðs­brestir sem við þekkjum best og má tengja við íslenskan sjáv­ar­út­veg eru fákeppni, lóð­rétt sam­þætt­ing fyr­ir­tækja, hindrun á nýliðun og und­ir­verð­lagn­ing í innri við­skipt­um. Allir þessir þættir hafa á und­an­förnum árum færst stöðugt til verri veg­ar. 

Í marg­um­ræddri skýrslu McK­insey & Company frá árinu 2012 kemur fram „að sam­keppni sé lyk­ill að auk­inni fram­leiðni hér á land­i.“ Segir í skýrsl­unni að sam­keppnin stuðli að hag­kvæmri nýt­ingu fram­leiðslu­þátta, hvetji stjórn­endur til að hag­ræða í rekstri og leiði til nýrra hug­mynda, nýsköp­unar og tækninýj­unga.

Áhrif þess að vinna að bættu sam­keppn­isum­hverfi með áherslu á það að lág­marka umrætt allratap, ætti að vera algjört for­gangs­at­riði ráða­manna. Hvert skref í þá átt mun styrkja sam­keppn­is­stöðu þjóð­ar­inn­ar. Um leið munu þjóð­ar­tekjur og afleidd áhrif aukast á ómet­an­legan máta.

Höf­undur er for­maður Sam­taka Fisk­fram­leið­enda og Útflytj­enda.

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Hægt er að horfa á sjónvarp með ýmsum hætti.
Myndlyklum í útleigu fækkað um 25 þúsund á fimm árum
Þeim sem leigja myndlykla fyrir nokkur þúsund krónur á mánuði af fjarskiptafyrirtækjum til að horfa á sjónvarp hefur fækkað um tíu þúsund á einu ári. Fleiri og fleiri kjósa að horfa á sjónvarp í gegnum app.
Kjarninn 9. desember 2022
Hér sést annar mannanna vera leiddur inn í héraðsdóm eftir handtöku í september.
Búið að birta ákæru gegn tveimur mönnum fyrir að skipuleggja hryðjuverk
Í september voru tveir menn handteknir grunaðir um að hafa ætlað að fremja hryðjuverk á Íslandi. Þeir eru taldir hafa ætlað að ráðast að Alþingi og nafngreindum stjórnmálamönnum. Búið er að birta lögmönnum þeirra ákæru.
Kjarninn 9. desember 2022
Litla-Sandfell stendur um 95 metra upp úr Leitahrauni í Þrengslunum.
Náma í Litla-Sandfelli veldur „miklum neikvæðum umhverfisáhrifum“
Skipulagsstofnun telur Eden Mining vanmeta umhverfisáhrif námu í Litla-Sandfelli. Að fjarlægja fjall velti upp þeirri hugmynd „hvort verið sé að opna á þá framtíðarsýn að íslenskar jarðmyndanir verði í stórfelldum mæli fluttar út til sementsframleiðslu“.
Kjarninn 9. desember 2022
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra.
Fullyrt að stjórnvöld hafi breytt reglugerð til að aðstoða Pussy Riot eftir beiðni Ragnars
Mikil leynd hefur ríkt yfir því hverjir hafa fengið útgefin sérstök íslensk vegabréf á grundvelli reglugerðarbreytingar sem undirrituð var í vor. Nú er fullyrt að hennii hafi verið breytt eftir að Ragnar Kjartansson leitaði til Katrínar Jakobsdóttur.
Kjarninn 9. desember 2022
Guðbjörg Matthíasdóttir, er stærsti einstaki eigandi Þórsmerkur og Árvakurs ásamt börnum sínum. Hún settist í stjórn félaganna fyrir skemmstu.
Prentsmiðjan og skuldir Árvakurs við hana færðar úr útgáfufélagi Morgunblaðsins
Í lok september var ákveðið að færa prentsmiðjuna Landsprent út úr Árvakri og til móðurfélagsins Þórsmerkur. Með fylgdu skuldir Árvakurs við tengdan aðila, Landsprent, upp á 721 milljón króna. Hlutafé í móðurfélaginu var aukið um 400 milljónir króna.
Kjarninn 9. desember 2022
Aðgerðirnar sem lagðar eru til af ríkisstjórninni til þess að hafa auknar tekjur af umferð bera vott um úrræðaleysi og skammsýni, segja hagsmunasamtök bílgreinarinnar, sem telja notkunargjöld styðja betur við orkuskipti í samgöngum.
Hver ekinn kílómetri á rafbíl kosti sex krónur í stað annarra gjalda
Samtök verslunar og þjónustu og Bílgreinasambandið vilja sjá nýtt notkunargjald leggjast á akstur bíla sem ganga fyrir rafmagni eða vetni, í stað þess að vörugjöld og bifreiðagjöld á þessa bíla hækki eins og gengið er út frá í fjárlagafrumvarpinu.
Kjarninn 8. desember 2022
Bryndís Haraldsdóttir þingmaður Sjálfstæðisflokks er formaður allsherjar- og menntamálanefndar.
Leggja til að fjölskyldur sem ekki var hægt að senda úr landi fái dvalarleyfi
Útlendingafrumvarp dómsmálaráðherra er komið úr nefnd, nánast óbreytt. Stjórnarflokkarnir leggja til bráðabirgðabreytingu um að nokkur hópur fólks með börn, sem ekki var hægt að senda úr landi vegna veirufaraldursins, fái dvalarleyfi hérlendis.
Kjarninn 8. desember 2022
Ketill Sigurjónsson
Fallið vindmastur Orkuveitu Reykjavíkur
Kjarninn 8. desember 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar