Hafsvæðið við Ísland, hin stórkostlega auðlind og tækifæri henni tengd

Arnar Atlason skrifar um það sem er framúrskarandi við íslenskan sjávarútveg og það sem þurfi að bæta verulega.

Auglýsing

Eft­ir­far­andi er að mínu viti fram­úr­skar­andi við íslenskan sjáv­ar­út­veg og öfund­ar­efni um ver­öld víða.

Auð­lindin sjálf

Sam­kvæmt Hag­stof­unni er afla­verð­mæti áranna 2005-2020 1.980.756.637.789 kr. Það jafn­gildir því að afla­verð­mæti sé að með­al­tali um 124 millj­arðar á ári. Tölur sem erfitt er að setja í sam­hengi en árið 2018 vorum við talin 19. mesta fisk­veiði­þjóð heims­ins. Stærsta fisk­veiði­þjóðin var þá Kín­verjar en hún veiddi ein­ungis 17 sinnum meiri afla það árið en við Íslend­ing­ar. Frændur okkar Norð­menn voru númer 11 í röð­inni en þeir veiddu þá rúm­lega tvisvar sinnum það magn er við veidd­um. Þegar við svo skoðum afla­magn á íbúa land­anna þá kemur í ljós að við veiðum 7,5 sinnum meira magn á íbúa en Norð­menn og 244 sinnum meira á íbúa en Kín­verj­ar. Óhætt er því að full­yrða að gull­fótur okkar Íslend­inga syndi í haf­inu umhverfis okkur og hafi umfram allt annað tryggt okkur þann sess sem við eigum í nútíma­sam­fé­lagi. Vel­megun okkar megum við að sama skapi þakka auð­lind­inni að stóru leyti.

Sjó­menn­irnir

Frá örófi alda hafa íslenskir sjó­menn að öðrum ólöst­uðum þróað með sér afburða reynslu og færni. Meðal þeirra hefur byggst upp yfir­burða þekk­ing á hvers kyns veiðum sem hér er stund­að­ar. Allt frá línu- og hand­færa­veiðum til neta- og tog­veiða. Teg­undum sem hér eru veiddar og verða þjóð­inni að tekjum hefur fjölgað með árunum og má að miklu leyti þakka það elju og útsjón­ar­semi þess­ara hetja hafs­ins. Að sama skapi hefur útsjón­ar­semi þeirra við að auka virði afl­ans verið með ein­dæm­um. Í þeirra höndum hefur virði afl­ans og gæði auk­ist smám saman með árun­um. Líta má á það sem hámark­s­við­ur­kenn­ingu til sjó­manna lands­ins er til Íslands var leitað vegna þró­un­ar­að­stoðar sem í fram­hald­inu var veitt í formi kennslu í þeirra fræð­um.

Fisk­mark­að­irnir

Fyrstu fisk­mark­aðir lands­ins voru stofn­aðir á níunda ára­tug síð­ustu ald­ar. Þeir umfram allt annað hafa stuðlað að nýsköpun í fram­leiðslu sjáv­ar­af­urða í land­inu. Strax eftir til­komu þeirra spratt upp fjöldi fram­leiðslu­fyr­ir­tækja, öll drifin áfram af sama mark­mið­inu sem var að lifa af á sam­keppn­is­mark­aði. Þessi suðu­pottur leiddi af sér margs konar nýsköp­un. Fjöldi fisk­teg­unda sem fram að stofnun fisk­mark­að­anna var lít­ils virði, varð allt í einu að tekju­lind fyrir fram­sækin fyr­ir­tæki á mark­aði. Að sama skapi ruddum við okkur í fram­hald­inu leið inn á nýja mark­aði með nýjar vör­ur. Í dag er svo komið að íslenska fisk­mark­aða­netið er algjör­lega fram­úr­skar­andi hvað afhend­ingar­ör­yggi varð­ar. Eitt upp­boð er keyrt 5 til 6 daga vik­unnar og afhend­ing hrá­efnis er í síð­asta lagi morg­un­inn eftir upp­boðs­dag. Það eitt og sér er afrek í landi hinna ýmsu veðra. Vega­lengdir og vegir hér á landi hjálpa heldur ekki og afrekið því ekki minna. Kerfið er það gott að hægt er að full­yrða að það skáki sam­þættum veiði- og vinnslu­fyr­ir­tækj­um, fjöl­breytt og stöðugt fram­boð er þar trygg­t. 

Virð­is­keðja þessi er sú van­metn­asta á land­inu að mínu viti.

Auglýsing
Aðra þætti kerf­is­ins tel ég mega bæta veru­lega. Tæki­færin sem í því fel­ast eru millj­arða virði. Þau eru að mínu viti helst eft­ir­far­andi:

Afli seldur á mark­aðsvirði

Ef allur afli væri seldur á mark­aðsvirði myndu tekjur þjóð­ar­bús­ins aukast um 10-30 millj­arða.

Ein­faldasta leiðin til að auka tekjur þjóð­ar­bús­ins af sjáv­ar­auð­lind­inni er ekki falin í enda­lausu karpi um veiði­gjöld. Nóg er komið þegar ráða­menn vita ekki hvort 11 millj­arðar í veiði­gjöld séu meira virði en 4 millj­arðar í veiði­gjöld. Að mínu viti verður með ein­hverju móti að tryggja að hrá­efni sé ætíð selt gegn mark­aðsvirði og ekki sé í neinum til­fellum um að ræða nið­ur­sett verð í innri við­skiptum fyr­ir­tækja. Í dag er það svo að ein­ungis 18% af 22 helstu botn- og bol­fisk­teg­undum okkar eru seld gegn hæsta verði á fisk­mörk­uðum lands­ins á upp­boði. Hin 82% eru seld með öðrum hætti. Nýj­ustu kjara­samn­ingar sjó­manna kveða á um að afli sé seldur að lág­marki með 25% afslætti. Sýnt hefur verið fram á dæmi þar sem afla­verð­mæti í innri við­skiptum er allt að helm­ingi lægra en mark­aðsvirði.

Hvað þýðir þetta?

Ef við tökum til við­mið­unar fisk­veiði­árið 2019/2020 þá voru 86 þús­und tonn (18%) af umræddum teg­undum seld á fisk­mörk­uðum lands­ins að and­virði lið­lega 23 millj­arða. Ef við gerum ráð fyrir að allur afli Íslend­inga hefði verið seldur á mark­aðsvirði jafnt á fisk­mörk­uðum sem og í innri við­skiptum þá hefði afla­verð­mæti þeirra 479 þús­und tonna sem veidd voru af teg­und­un­um, verið rúm­lega 128 millj­arð­ar. 

Í síð­ustu kjara­samn­ingum sjó­manna var samið um 25% sem lág­marks­af­slátt frá mark­aðsvirði sem verð í innri við­skiptum fyr­ir­tækja. Þannig er tekju­stofn þjóð­ar­innar eða auð­lind­ar­innar lækk­aður að fjár­hæð rúm­lega 32 millj­arð­ar. Ef afslátt­ur­inn er 40% sem dæmi eru um þá má sjá að tekju­stofn þjóð­ar­innar er rúm­lega 51 millj­örðum lægri en ef mark­aðs­verð réði för. 

Tekju­stofn þessi hefur bein áhrif á afkomu þjóð­ar­innar með áhrifum langt umfram núver­andi veiði­gjöld. Nær allar tekjur þjóð­ar­innar af sjáv­ar­út­veg­inum tengj­ast beint verð­mæti afl­ans sem að landi berst. Aukið virði hans er þjóð­inni til hags­bóta en hand­höfum veiði­heim­ild­anna ekki. Í því felst freistni­vandi sem að mínu viti er stærsti vandi kerf­is­ins.

Að þessu við­bættu mun það ýta undir sam­keppni og nýsköpun ef öll fyr­ir­tæki lands­ins starfa sam­kvæmt sömu reglum og sitja við sama borð. Sá hæf­asti mun njóta þess að vera sá hæf­asti, hann þarf ekki endi­lega að vera sá stærsti. Þjóðin mun verða sá sem mest ber úr být­um.

Hvatar til vinnslu inn­an­lands

Á síð­ast­liðnu ári fluttu Íslend­ingar úr landi rúm­lega 50.000.000 kg af heilum óunnum fiski. Fiskur þessi var að and­virði 17 millj­arð­ar. Stöðug aukn­ing hefur verið í þessa veru und­an­farið og nam hún 24% milli árana 2019 og 2020. Verð­mæta­sköpun vegna þessa afla tak­mark­að­ist þannig við veið­ar. Atvinnu- og tekju­skap­andi hlutum þjóð­fé­lags­ins eins og fram­leiðslu-, sölu- og þjón­ustu­fyr­ir­tækjum gafst ekki tæki­færi til að auka verð­mæti þessa hluta auð­lind­ar­inn­ar. 

Ef við gerum ráð fyrir 30% við­bót­ar­verð­mæta­sköpun inn­an­lands vegna þessa afla má sjá að rúmir 5 millj­arðar hefðu bæst við tekjur þjóð­ar­inn­ar. Með ein­földum útreikn­ingi má jafn­framt sjá að með 50 % við­bót­ar­verð­mæta­sköpun hefðu tekjur þjóð­ar­innar auk­ist um allt að 9 millj­örð­um.

Sam­keppn­is­sjón­ar­mið tekin til greina

Mark­aðs­brestir hvers konar eru í öllum til­fellum skil­greindir af hag­fræð­ingum sam­tím­ans sem ágallar sem valda þjóðum svoköll­uðu allratapi. Allratap, er það tap sem þjóð­fé­lag verður fyrir vegna ágalla á innri mark­aði sem veldur því að hámörkun virðis auð­linda næst ekki. 

Sam­kvæmt c. lið 1. mgr. 8. gr. sam­keppn­islaga er hlut­verk Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins m.a. að gæta þess að aðgerðir opin­berra aðila tak­marki ekki sam­keppni og benda stjórn­völdum á leiðir til þess að gera sam­keppni virk­ari og auð­velda aðgang nýrra keppi­nauta að mark­aði.

Mark­aðs­brestir sem við þekkjum best og má tengja við íslenskan sjáv­ar­út­veg eru fákeppni, lóð­rétt sam­þætt­ing fyr­ir­tækja, hindrun á nýliðun og und­ir­verð­lagn­ing í innri við­skipt­um. Allir þessir þættir hafa á und­an­förnum árum færst stöðugt til verri veg­ar. 

Í marg­um­ræddri skýrslu McK­insey & Company frá árinu 2012 kemur fram „að sam­keppni sé lyk­ill að auk­inni fram­leiðni hér á land­i.“ Segir í skýrsl­unni að sam­keppnin stuðli að hag­kvæmri nýt­ingu fram­leiðslu­þátta, hvetji stjórn­endur til að hag­ræða í rekstri og leiði til nýrra hug­mynda, nýsköp­unar og tækninýj­unga.

Áhrif þess að vinna að bættu sam­keppn­isum­hverfi með áherslu á það að lág­marka umrætt allratap, ætti að vera algjört for­gangs­at­riði ráða­manna. Hvert skref í þá átt mun styrkja sam­keppn­is­stöðu þjóð­ar­inn­ar. Um leið munu þjóð­ar­tekjur og afleidd áhrif aukast á ómet­an­legan máta.

Höf­undur er for­maður Sam­taka Fisk­fram­leið­enda og Útflytj­enda.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Jörð hefur skolfið í grennd við Keili frá því í síðustu viku.
Vefur Veðurstofunnar tilbúinn í slaginn
Álagið á vef Veðurstofunnar hefur verið mikið frá því að jarðskjálftahrina hófst á Reykjanesskaga í síðustu viku. Einu sinni datt vefurinn alveg niður en nú er búið að efla þol hans til muna.
Kjarninn 6. mars 2021
Jón Baldvin Hannibalsson
Stefnuskráin
Kjarninn 6. mars 2021
Heimir Snorrason
Til varnar algóritmanum
Kjarninn 6. mars 2021
Mjólkurvörur frá MS
Segir yfirlýsingar MS „í besta falli hlægilegar“
Forsvarsmenn Mjólku gefa lítið fyrir yfirlýsingar Mjólkursamsölunnar, sem dæmd var fyrir að misnota markaðsráðandi stöðu sína, um að aðgerðir hennar hefðu verið gerðar í góðri trú.
Kjarninn 6. mars 2021
Brugghúsafrumvarp Áslaugar Örnu vekur litla kátínu hjá Landlæknisembættinu og ÁTVR
Embætti landlæknis telur „góða sátt“ um núverandi fyrirkomulag áfengissölu, en lítil merki eru um það í þeim fjölmörgu umsögnum sem borist hafa Alþingi undanfarna daga vegna frumvarps dómsmálaráðherra um sölu bjórs beint frá brugghúsum.
Kjarninn 6. mars 2021
Tíu staðreyndir um Ásmundarsalsmálið og eftirmála þess
Ráðherra varð uppvís að því að vera viðstaddur viðburð/samkvæmi/listaverkasölu á Þorláksmessu, þegar strangar sóttvarnarreglur voru við lýði. Grunur var um brot á þeim. Síðan þá hefur málið tekið marga pólitíska snúninga. Hér eru helstu staðreyndir þess.
Kjarninn 6. mars 2021
Sara Stef. Hildardóttir
Um upplýsingalæsi og fjölmiðlanefnd
Kjarninn 6. mars 2021
Enginn fer í gegnum lífið „í stöðugu logni undir heiðskírum himni“
Íslensk náttúra hefur jákvæð áhrif á streitu þeirra sem í henni dvelja og hefur það nú verið staðfest með rannsókn. „Hlaðborð af náttúruöflum“ minnir okkur á að það er aldrei fullkomið jafnvægi í lífinu og ekkert blómstrar allt árið.
Kjarninn 6. mars 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar