Ákvæði um ríkistungumál: forvarsla menningarverðmæta eða skjól mismununar?

Greinin byggir á erindi sem Haukur Logi Karlsson flutti á málþingi Lögréttu, félags laganema við Háskólann í Reykjavík, um breytingar á stjórnarskrá þann 17. febrúar 2021.

Auglýsing

Í frumvarpi sem liggur nú fyrir Alþingi er lagt til að að við mannréttinda kafla stjórnarskrárinnar bætis við nýtt ákvæði sem hljómar svo: „Íslenska er ríkismál Íslands og skal ríkisvaldið styðja hana og vernda.“

Tillaga er m.a. rökstudd með þeim hætti að Ísland hafi ákveðna sérstöðu þar sem hér búi ein þjóð með sameiginlegt tungumál. Íslenskt samfélag sé hins vegar í þróun og áhrif erlendra tungumála fari vaxandi auk þess sem samfélagið sé fjölþjóðlegra en áður. Markmiðið sé að „styrkja stöðu íslensks máls, undirstrika mikilvægi þess og veita stoð þeim aðgerðum stjórnvalda sem miða að því að efla og varðveita íslenska tungu og íslenskt táknmál.“ 

Í stuttu mál þá er ákvæðinu ætlað að verja íslenskt mál fyrir erlendum áhrifum og þá á þeim grunni að í tungumálinu felist menningarverðmæti sem vert er að standa sérstakan vörð um af hálfu ríkisvaldsins. Höfundur greinargerðar frumvarpsins metur það sem svo að „vandséð [sé] að nokkur neikvæð áhrif geti fylgt“ frumvarpinu, enda muni það ekki draga „úr réttindum minnihlutahópa eða þeirra sem hafa annað móðurmál en íslensku til þess að nota tungumál sitt.“

Telja má að þarna dragi frumvarpshöfundurinn ályktun sem fær tæpast staðist. Þvert á það sem haldið er fram, er nokkuð auðvelt að sjá fyrir sér neikvæð áhrif af frumvarpinu á þá Íslendinga sem tala ekki íslensku. Þeim kann að vera áfram frjálst að nota sína tungu, en ef markmið frumvarpsins gengur eftir er ekki víst að sú tunga muni gagnast þeim til þess að bera réttindin og skyldur í samfélaginu með sama hætti og áður.

Auglýsing
Megin hlutverk stjórnarskráa er að útdeila og koma skipulagi á vald í samfélögum. Hugmyndin um samfélagssáttmálann snýst um að koma á æskilegu jafnvægi valds innan samfélags þannig að sem flestir geti þokkalega við unað. Frægasta stjórnskipunarhugmyndin er um þrískiptingu ríkisvalds, sem gjarnan er fyrirferðarmikil í stjórnarskrám. Mannréttindaákvæði snúast einum þræði um temprun ríkisvalds og öðrum þræði um temprun efnahagslegs valds. Ákvæði um kjördæmaskiptingu og atkvæðavægi snúast um áhrifavald ákvæðinna svæða við stjórn landsins og ákvæði um auðlindir snýst um skipulag á efnahagslegu valdi. Það er gjarnan svo að ef staða ákveðins hóps er styrkt í stjórnarskrá, þá er það iðulega á kostnað einhvers annars. Stjórnarskráin snýst því um að koma á tilteknu æskilegu jafnvægi, sem er þá andlag samfélagssáttmálans.  

Spyrja má hvort tungumál geti með sama hætti verið andlag valds? Stutta svarið við því er klárlega já. Valdi er fyrst og fremst beitt í gegnum tjáningu. Sá sem fer með valdið gefur skipanir, tilmæli, beitir fortölum og áróðri til þess að fá aðra til þess að lúta valdi sínu. Vald er líka temprað með gagnkvæmri tjáningu. Við mótmælum, gagnrýnum og kvörtum yfir þeim sem fer með valdið. Í rétti til gagnkvæmrar tjáningar felst því vald sem vex í hlutfalli við hæfileika og getu viðkomandi til áhrifaríkrar tjáningar.

Ákvörðun um að veita ákveðnu tungumáli sérstaka stöðu í stjórnarskrá snýst einkum um að valdefla það form tjáningar sem fer fram á því tungumáli. Líkt og kemur skýrt fram í frumvarpinu og greinargerðinni er ætlunin að efla íslenskuna, m.a. með skírskotun til þess að innflytjendum fari ört fjölgandi. Í þessu samhengi er rétt að hafa í huga að maður styrkir ekki stöðu tungumáls án þess að styrkja stöðu þeirra sem hafa færni í notkun viðkomandi tungumáls, og þá gjarnan á kostnað þeirra sem skortir færnina.

Tilkoma ákvæðisins er rakin að nokkru í greinargerð frumvarpsins. Hægt er að rekja það til tillögu Íslenskrar málnefndar frá því 2007. Það kom síðan tillaga um slíkt ákvæði á Þjóðfundinum svokallaða 2010 og í kjölfarið skrifaði Björg Thorarensen stutta samantekt um slík ákvæði í stjórnarskrám nokkurra annarra ríkja og tók jafnframt undir sjónarmið um að slíkt ákvæði kæmi inn í þá íslensku. Það varð hins vegar ekki niðurstaðan úr þeirri vinnu sem skilaði af sér Nýju stjórnarskránni. Þar var tunga þeirra sem byggja Ísland talin upp í aðfararorðum sem eitt af verðmætum þjóðarinnar, án þess þó að tekið væri af skarið um að sú tunga væri endilega bara íslenska. En þar segir: „Ólíkur uppruni okkar auðgar heildina og saman berum við ábyrgð á arfi kynslóðanna, land og sögu, tungu og menningu.“

Þegar Nýja stjórnarskráin fór til meðferðar á Alþingi var gerð tillaga um íslensku ákvæði í meðförum nefndar og þá sem mótvægi við útvíkkun jafnræðisreglu sem bannaði mismunun á grundvelli tungumáls að fyrirmynd Mannréttindasáttmála Evrópu. Nú er þessi sama tillaga og komin fram aftur án þess þó að jafnframt sé lagt til að taka upp bann við mismunun á grundvelli tungumáls í stjórnarskrá. Eins og sjá má er mikill munur á því sem Nýja Stjórnarskráin kveður á um og þess sem nú er lagt til.

Ef við reynum að meta áhrifin af frumvarpinu, þá má teljast líklegt að ákvæðið sé ágætlega til þess fallið að stuðla að forvörslu íslenskunnar líkt og stefnt er að. Þarna kæmi fram skýr heimild til handa löggjafanum og öðrum stjórnvöldum til þess að gera kröfum um notkun íslensku við hvers kyns opinber störf og þjónustu, auk þess sem þar væri komin skýlaus heimild til þess að gera íslensku kunnáttu að forsendu fyrir að hljóta hin ýmsu störf á vegum hins opinbera.

En áhrifin væru líka þau að móðurmáli sumra Íslendinga væri skipað skör hærra en móðurmáli annarra Íslendinga, án þess að gripið sé til nokkurra aðgerða til að vinna á móti slíkum áhrifum. Slíkt er til þess fallið að raskar núverandi valdajafnvægi á milli Íslendinga af ólíkum bakgrunni. Tillagan styrkir, með öðrum orðum, stöðu hinna valdamiklu og veikir stöðu hinna valdalausu í íslensku samfélagi. Frumvarpið er því heilt yfir líklegt til þess að ná markmiði sínu um eflingu íslenskunnar, en það mun að líkindum verða á kostnað þeirra Íslendinga og annarra íbúa landsins sem hafa ekki fullkomin tök á íslensku.

Að leggja fram frumvarp sem hefur þessi áhrif getur flokkast sem pólitísk afstaða. Hún er hins vegar ekkert voðalega nútímaleg eða líkleg til þess að verða landi og þjóð til framdráttar. Tungumál er fyrst og fremst verkfæri til þess að tjá hugsanir. Það er mikil skammsýni og sóun á mannauði fólgin í því að skipa fólki á skör eftir því á hvaða tungumáli það hugsar.

Með hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem ég hef hér rakið stendur framlögð tillaga langt að baki þeirri útfærslu sem kveðið er á um í Nýju stjórnarskránni. Þar er með snjöllum hætti skotið stjórnskipulegum stoðum undir tilvist tungumála sem menningarverðmæta, en jafnframt ekki gert upp á milli ólíkra tungumála, auk þess sem skerpt er á banni við mismunun á grundvelli tungumáls. Í þessari útfærslu felst sú pólitíska afstaða að tungumál séu mikilvægur þáttur í sjálfsmynd þjóðar, en að það sé engu að síður sama hvaðan gott kemur og því skulu allir vera jafnir réttháir samfélagsþegnar óháð kunnáttu í einstökum tungumálum.

Að mínu mati er því framlögð tillaga um að gera íslensku að stjórnarskrárbundnu ríkismáli verri kostur en að halda óbreyttu ástandi og sömuleiðis verri kostur en að taka upp tungumálaákvæði Nýju stjórnarskrárinnar. Í hnotskurn má segja að framlögð tillaga geti ekki orðið andlag samfélagssáttmála allra Íslendinga, en hún getur hins vegar orðið andlag samfélagssáttmála þess meirihluta sem fer með flest völd í samfélaginu og talar íslensku.

Höfundur er nýdoktor við lagadeild HR.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Árvakur hf. gefur út Morgunblaðið, mbl.is og útvarpsstöðina K100.
Útgáfufélag Morgunblaðsins tapaði 75 milljónum þrátt fyrir 100 milljóna ríkisstyrk
Tap Árvakurs, útgáfufélags Morgunblaðsins, minnkaði um 135 milljónir á milli ára. Framkvæmdastjóri fyrirtækisins þakkar veigamiklum hagræðingaraðgerðum fyrir það að reksturinn hafi batnað þrátt fyrir veirufaraldurinn.
Kjarninn 26. júlí 2021
Joe Biden Bandaríkjaforseti.
Bandaríkin ætla að halda ferðabanni gagnvart Evrópu til streitu enn um sinn
Íslendingar og aðrir Evrópubúar munu ekki geta sótt Bandaríkin heim alveg á næstunni án þess að hafa sérstakar undanþágur. Í ljósi útbreiðslu delta-afbrigðis kórónuveirunnar hefur Bandaríkjastjórn ákveðið að halda núverandi ferðatakmörkunum í gildi.
Kjarninn 26. júlí 2021
Eyþór Eðvarðsson
Fjórar spurningar um loftslagsmál sem kjósendur þurfa að fá svar við
Kjarninn 26. júlí 2021
Þrettán starfsmenn Landspítalans í einangrun
Um helgina komu upp smit hjá starfsmönnum í nokkrum starfseiningum Landspítala. Rakning er langt komin og þrettán starfsmenn eru komnir í einangrun og nokkur fjöldi starfsmanna og sjúklinga í sóttkví.
Kjarninn 26. júlí 2021
Benedikt Jóhannesson, einn stofnenda Viðreisnar, mun starfa áfram með flokknum.
Sættir hafa náðst hjá Viðreisn og Benedikt starfar áfram innan flokksins
Benedikt Jóhannesson fyrrverandi formaður Viðreisnar greinir frá því í dag að samkomulag hafi náðst um að hann starfi áfram með flokknum.
Kjarninn 26. júlí 2021
Meirihluti þjóðarinnar er bólusettur og meirihluti þeirra sem eru að greinast með veiruna er bólusettur.
116 óbólusettir greinst á einni viku
Um 64 prósent þeirra sem eru með COVID-19 á landinu eru á aldrinum 18-39 ára. Flestir sem greinst hafa síðustu daga eru bólusettir en 116 óbólusettir einstaklingar hafa greinst með veiruna á einni viku.
Kjarninn 26. júlí 2021
Þórður Snær Júlíusson
Endalok tálmyndar um endurkomu hins eðlilega lífs
Kjarninn 26. júlí 2021
Himinn og haf skilja fátækari ríki heims og þau ríkari að þegar kemur að bólusetningum.
Þórólfur: Hægt að hafa margar skoðanir á siðferði bólusetninga
Að baki þeirri ákvörðun að gefa fólki bólusettu með Janssen örvunarskammt býr að sögn sóttvarnalæknis sú stefna að reyna að bólusetja sem flesta hér á landi með áhrifaríkum hætti. 1,32 prósent íbúa fátækustu ríkja heims hafa verið bólusett.
Kjarninn 26. júlí 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar