Áhrif orkuskiptanna á daglegt líf: hver sér um eftirlitið?

Jóhannes Hraunfjörð Karlsson segir að sá kapítalismi sem Bandaríkin áttu þátt í að skapa á Vesturlöndum með Marshall-aðstoðinni og síðar Efnahagsstofnuninni og framfarastofnuninni, með gífurlegri ofneyslu, verði að öllum líkindum horfinn eftir 2030.

Auglýsing

Í ágúst sl. birt­ist skýrsla Milli­ríkja­nefndar Sam­ein­uðu þjóð­anna um lofts­lags­breyt­ingar (IPCC) og hefur það varla farið fram hjá nokkrum manni. Skýrslan dregur upp mjög dökka mynd af fram­tíð­inni ef ekk­ert verður að gert, en Ísland hefur skipað sér í hóp þeirra ríkja sem telja brýnt að tak­marka hlýnum and­rúms­lofts­ins við 1,5°C. Hins vegar hefur farið minna fyrir umræð­unni um áhrif orku­skipt­anna á efna­hags­málin og dag­legt líf Íslend­inga, og það kemur á óvart þar sem kosn­ingar eru á næsta leiti, og engu lík­ara en að íslenskir stjórn­mála­menn treysti sér ekki í þessa umræðu.

Áætlun stjórn­valda um aðgerðir í loft­lags­málum frá því í júní 2020 gerir ráð fyrir að dregið verði úr losun gróð­ur­húsa­loft­teg­unda, þ.e. svo­kall­aðra tonn CO2-í­gilda, um 35% fram til árs­ins 2030 m.v. grunn­árið 2005. Sam­kvæmt áætl­un­inni skipt­ist nið­ur­skurð­ur­inn þannig:

Síðan bætir áætlunin við minnkun á flugi og iðnaði, sem ekki er á byrgð Íslands, upp á 43% og landnotkun, svokallaðri LULUCF skammstöfun um 515%.

Eins og kemur fram í töfl­unni hér á undan er minnsti nið­ur­skurð­ur­inn í land­bún­aði, eða 5%. Næst á eftir koma sam­göngur en þar er nið­ur­skurð­ur­inn áætl­aður 21%. Mestur er nið­ur­skurð­ur­inn áætl­aður í flokki B, skip og hafn­ir, 42%, í orku­fram­leiðslu og smáum iðn­aði, 67% og í úrgangi og skólpi, 66%. Hafa skal í huga að þetta eru tölur frá 2020, en með útkomu skýrslu Sam­ein­uðu þjóð­anna frá því í ágúst má gera ráð fyrir að kröf­urnar auk­ist og inn­byrðis skipt­ing breyt­ist. Land­notk­unin gæti þá verið á ábyrgð Íslands en mesti útblást­ur­inn kemur frá henni, eða u.þ.b. 2/3 hlut­ar. Árið 2005 nam t.d. heild­ar­los­unin 14069 þús­und CO2-í­gildistonn­um, þ.a frá land­notkun 9387 þús­und tonn, og árið 2019 var heild­ar­los­unin 14240 þús­und tonn, þ.a. 9518 þús­und CO2-í­gildistonnum frá land­notk­un. Sjá nánar mynd frá umhverf­is­stofnun um heild­ar­losun gróð­ur­húsa­loft­teg­unda á Íslandi 1990-2019. 

Mynd 2.

Núver­andi rík­is­stjórn er ekki sam­stíga um það, hvað ætl­unin sé að losa mikið af gróð­ur­húsa­loft­teg­undum fyrir 2030, heldur ætlar hún nýrri rík­is­stjórn að taka ákvarð­anir um það. For­sæt­is­ráð­herra talar t.d. um sam­drátt upp á 55%, en umhverf­is­ráð­herra segir stjórn­völd ekki hafa ákveðið hver hlut­deild Íslands eigi að vera, heldur á að tryggja að upp­lýs­ingar sem settar verða fram til að reikna út hlut­fall Íslands í sam­eig­in­legu mark­miði séu réttar og að aðferða­fræðin við útreikn­ing­ana verði sam­kvæmt þeim reglum sem settar eru fram. Hinir rík­is­stjórn­ar­flokk­arnir hafa lítt tjáð sig um mark­mið sín. 

Það gefur auga leið að það skiptir veru­legu máli hvort sam­dráttur gróð­ur­húsa­loft­teg­unda eigi að vera 35% eða 55% og hvort land­notk­unin sé talin með, þegar horft er til þess hvernig þjóð­fé­lag verður hér árið 2030. Spurn­ingin er hvort Íslend­ingar hafa um eitt­hvað að velja en umræðan Fit for 55 hefst á Evr­ópu­þing­inu í Strass­borg í vik­unni. Það er baga­legt að ekki skuli vera nein umræða um áhrif þessa á líf hins almenna borg­ara. Hvernig verður sam­fé­lagið árið 2030 og hvernig viljum við að það verði? Best er að sátt ríki um breyt­ing­arnar meðal lands­manna. Þannig ganga þær betur fyrir sig. Núna fer t.d. fram í París fundur 150 atvinnu­rek­enda í Frakk­landi um hvernig breyta skuli atvinnu­vinnu­líf­inu til sam­ræmis við mark­mið Evr­ópu­sam­bands­ins (ESB) um sam­drátt gróð­ur­húsa­loft­teg­unda. Atvinnu­rek­end­urnir eru valdir af handa­hófi, svipað og þús­und manna borg­ara­fund­ur­inn um nýju stjórn­ar­skrána, en sam­svar­andi fundur 150 borg­ara var hald­inn í Frakk­landi í fyrra. Fram­tíð þjóð­ar­innar er í húfi hvað sem íslenskum stjórn­mála­mönnum líð­ur. Ákvörðun um nið­ur­skurð verður tekin á öðrum vett­vangi og verða þar að verki aðilar sem hafa engar sér­stakar skyldur við þjóð­ina.

Auglýsing
Engin leið er að spá um það nákvæm­lega hver áhrif nið­ur­skurð­ar­ins verða, en lífs­stíll­inn mun áreið­an­lega breyt­ast og lík­lega verður að taka upp stríðs­hag­kerfi sem býður auk­inni spill­ingu heim eins og dæmin sanna. Auk­inn hluti tekna fjöl­skyldna fer í að fjár­magna umskiptin og einka­neysla dregst sam­an. Með öðrum orðum hækka skattar veru­lega. Sam­hliða hækkar vöru­verð, kaup­máttur dregst saman og stjórn­mála­menn geta ekki gripið til gömlu aðferð­anna um að veita fé í sitt kjör­dæmi til að auka vin­sældir sín­ar. Nið­ur­hal verður tak­mark­að, sem óneit­an­lega setur mark sitt á einka­neyslu og ekki síst lýð­ræði. Kjöt­neyslu þarf að minnka til muna og hætta nið­ur­greiðslum til land­bún­að­ar­ins. Hætta er á að bygg­ing ein­býl­is­húsa í borgum verði bönnuð eða tak­mörkuð og finna þarf upp nýtt efni í stað sem­ents. Svíar hafa t.d. afnumið sem­ents­nám á Gotlandi en þaðan kemur um 75% af öllu sem­enti í Sví­þjóð og ógnar þessi aðgerð atvinnu þeirra 280 þús­und Svía sem starfa í bygg­ing­ar­iðn­aði.

Á sama tíma lagði rík­is­stjórn Íslands hins vegar niður rann­sókn­ar­stofu bygg­ing­ar­iðn­að­ar­ins. Almenn­ings­sam­göngur eru ekki eins þægi­legar og einka­bíll; lækkun hámarks­hraða á veg­inum lengir ferða­tím­ann; bann við öllu ónauð­syn­legu flugi hefur áhrif á ferða­manna­iðn­að­inn og ferðir Íslend­inga til útlanda. Hvað verður um Reykja­vík­ur­flug­völl og alla hina? Opin­ber stuðn­ingur við end­ur­nýj­an­lega orku hækkar raf­magns­reikn­ing­inn. Nor­egur og Ísland taka þátt í lofts­lags­verk­efn­inu undir hatti ESB. Fram­kvæmda­stjórn ESB birti t.d. hinn svo­kall­aða græna samn­ing 14. júlí sl., þar sem kveðið er á um að flutn­ings- og hús­næð­is­geir­inn taki þátt í verð­lagn­ing­ar­kerfi kolefn­is, líkt og raf­magns- og iðn­að­ar­grein­ar. Almennt eru hag­fræð­ingar sam­mála um að þeir sem menga skuli greiða fyrir það, þótt það sama verði ekki sagt um stjórn­mála­menn, til þess að þvinga þá sem menga til að fella umhverf­is­á­hrif aðgerða sinna inn í ákvarðanir sínar og ná því mark­miði að draga úr losun með sem lægstum sam­fé­lags­kostn­aði. Kolefn­is­verð um 250 evrur á CO2-í­gildistonn árið 2030 mundi til dæmis leiða til hækk­unar á bens­íni um 60 sent á lítra, eða 90 krón­ur. Verð­lagn­ingin yrði að ná til inn­flutn­ings til að við­halda heil­brigðri sam­keppni milli evr­ópskra og erlendra fram­leið­enda. Til­lög­urnar gera þó ekki ráð fyrir dreif­ingu á heim­ili með lágar tekj­ur, né starfs­menn atvinnu­geira sem leggst af, en gera má ráð fyrir að það breyt­ist.

Lofts­lags­málið er vissu­lega bæði póli­tískt og tækni­legt mál, en það veldur ræki­legri stefnu­breyt­ingu. Sá kap­ít­al­ismi sem Banda­ríkin áttu þátt í að skapa hér á Vest­ur­löndum með Mars­hall-að­stoð­inni og síðar Efna­hags­stofn­un­inni og fram­fara­stofn­un­inni í Par­ís, OECD, með gíf­ur­legri ofneyslu, verður að öllum lík­indum horf­inn eftir 2030. Lýð­ræð­is­legar stofn­an­ir, almanna­trygg­ingar og aðra opin­bera þjón­ustu þarf að end­urstilla fyrir þetta nýja lofts­lags­tíma­bil. Það kallar á nýja menntun og aðra þekk­ingu til að tryggja afkom­una. Þetta þarf að tryggja í stjórn­ar­skrá, sbr. 33. og 34. grein nýju stjórn­ar­skrár­innar um nátt­úru og auð­lindir Íslands. 

Brýnt er að tryggja ungu fólki, við­kvæm­asta hópn­um, áfalla­hjálp og fjár­hags­að­stoð. Ræða rétt­indi borg­ara, völd sér­hags­muna­hópa og mörk eft­ir­lits. Tryggja þarf jafn­ræði, því lífstíls­breyt­ingin hefur gíf­ur­leg áhrif á inn­flutn­ing og neyslu. Hvað má drekka mikið af kaffi? Hvað fær hver ein­stak­lingur mörg kíló af korn­vöru á ári? (Árið 1918 var árs­skömmtun á mann 120 kg. af korn­vöru, 24 kg. af sykri til þurra­búð­ar­manna og 18 kg. til þeirra er land­búnað stund­uðu) Nota menn garð­inn til græn­met­is­rækt­un­ar? Kaupir hann/hún meira en af fötum en leyfi­legt er? Er hit­inn í íbúð­inni rétt stillt­ur? Hvernig er skipað í inn­flutn­ings- og útflutn­ings­nefnd og hverju þarf að breyta í manna­ráðn­ingum og hags­muna­skrán­ingu svo borg­arar geti treyst eft­ir­liti og dóms­kerf­i? 

Höf­undur er hag­fræð­ingur og sagn­fræð­ing­ur.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Halyna Hutchins fæddist í Úkraínu, ólst upp á herstöð á norðurslóðum og nam kvikmyndatökustjórn í Los Angeles.
Halyna Hutchins – Mögnuð listakona sem var á hraðri uppleið
Hún var elskuleg, hlý, fyndin, heillandi á hraðri uppleið. Og dásamleg móðir. Með þessum hætti er kvikmyndatökustjórans Halyna Hutchins minnst. Hún varð fyrir skoti úr leikmunabyssu á tökustað kvikmyndarinnar Rust í gær.
Kjarninn 22. október 2021
Eggert Gunnþór Jónsson er hér til vinstri í leik gegn Hvíta-Rússlandi á Evrópumóti U-21 landsliða árið 2011.
Eggert Gunnþór segist saklaus
Knattspyrnumaðurinn Eggert Gunnþór Jónsson hafnar ásökunum um kynferðisbrot í Kaupmannahöfn árið 2010 og segist fullkomlega saklaus.
Kjarninn 22. október 2021
Ingrid Kuhlman
Munurinn á dánaraðstoð og sjálfsvígi er mikill
Kjarninn 22. október 2021
Sérfræðingar frá Syndis og Advania hafa tekið þátt í að skoða málið undanfarna daga.
Hætta á að tölvuþrjótar hafi komist yfir tölvupósta frá starfsmönnum HR
Rektor HR tilkynnti starfsfólki skólans það eftir hádegi í dag að möguleiki væri á því að tölvupóstar, jafnvel ár aftur í tímann, væru í höndum tölvuþrjóta. Ekki er þó ljóst hvort svo sé eða ekki, eða hvort afleiðingar af því verði einhverjar.
Kjarninn 22. október 2021
Ari Trausti Guðmundsson
Rafmagnað Grænland og Ísland?
Kjarninn 22. október 2021
Biður hagsmunasamtök að tjá sig ekki um verðhækkanir
Samkeppniseftirlitið brýnir fyrir forsvarsmönnum hagsmunasamtaka að taka ekki þátt í umfjöllunum um hækkandi vöruverð, þar sem samtökin eiga að fara gætilega þegar kemur að umræðu sem hefur áhrif á verðlagningu fyrirtækja.
Kjarninn 22. október 2021
Saga Japans
Saga Japans
Saga Japans – 44. þáttur: Drukkni sjóguninn
Kjarninn 22. október 2021
Samherji hf. er á lista yfir framúrskarandi fyrirtæki og raunar einnig Samherji Ísland ehf. og fleiri dótturfélög Samherja. Hins vegar er Samherji Holding ehf. ekki á lista, líklega þar sem félagið hefur ekki enn skilað ársreikningi fyrir árið 2019.
Bæði Samherji og Init ofarlega á listum yfir „framúrskarandi fyrirtæki“ ársins
Alls eru 878 fyrirtæki á lista CreditInfo yfir Framúrskarandi fyrirtæki árið 2021. Sum þeirra sem skipa efstu sætin á listum hafa verið til umfjöllunar undanfarin misseri fyrir hátterni sem erfitt er að tengja við það að skara fram úr.
Kjarninn 22. október 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar