Bæta við, umbreyta og endurnýta

Björn Teitsson skrifar um „Nóbelsverðlaunahafana“ í arkitektúr Lacaton og Vassal og nauðsynlegt erindi þeirra á Íslandi.

grand_parc_umbreyting.jpg
Auglýsing

Stundum upp­lifum við sig­ur­stundir í gegnum annað fólk. Fólk sem á svo inni­lega fyrir því að sigra, er full­kom­lega verð­skuld­aða við­ur­kenn­ingu fyrir að skara fram úr á sínu sviði. Þetta upp­lifðum við Íslend­ingar til dæmis sterkt þegar Hildur Guðna­dóttir hlaut Ósk­arsverð­launin fyrir tón­list­ina í Jókernum og þetta upp­lifir lík­lega flest tennis­á­huga­fólk í hvert sinn sem Roger Federer hampar sigri.

Björn Teitsson.

Önnur slík stund varð fyrir ekki svo löngu þegar frönsku arki­tekt­arnir og skipu­lags­fræð­ing­arnir Anne Lacaton og Jean-P­hil­ippe Vas­sal hlutu Pritzker-verð­launin eft­ir­sóttu. Til ein­föld­unar má segja að Pritzker­inn sé nokk­urs konar Nóbels­verð­laun í arki­tektúr. Í þetta sinn eru hand­haf­arnir full­trúar ein­stakrar og nútíma­legrar fag­ur­fræði, umhverf­is­vernd­ar, sjálf­bærni og félags­legs rétt­læt­is. Sem er ansi gott. En hvað er það í fari þeirra Lacaton og Vas­sal sem gerir þau að jafn verð­skuld­uðum sig­ur­veg­urum og raun ber vitni? Skoðum mál­ið. 

Anne Lacaton og Jean-Philippe Vassal taka við Mies van der Rohe verðlaunum ESB árið 2019. Mynd: EPA/Alejandro Garcia.

End­ur­nýta, end­ur­skil­greina, end­ur­hanna

Lacaton og Vas­sal kynnt­ust í Bor­deaux í Frakk­landi á fyrri hluta 9. ára­tugar síð­ustu ald­ar, störf­uðu saman að skipu­lags­málum í Níger og stofn­uðu síðan sam­eig­in­lega arki­tekta­stofu árið 1987. Þau flutt­ust síðan til Par­ísar um alda­mótin 2000 og hafa verið þar síð­an, eða nánar til­tekið í úthverf­inu Montreuil. Frá upp­hafi hafa þau haft sjálf­bærni og umhverf­is­vernd að leið­ar­ljósi, þá hug­mynd að allar bygg­ingar hafi burði til þess að verða end­ur­upp­götv­að­ar, í þær megi blása nýju lífi, hlut­verk þeirra end­ur­skil­greint með nýja fram­tíð og hlut­verk í huga. Þannig hafa þau starfað frá upp­hafi og skapað sér nafn, hannað og byggt hag­kvæmt en vand­að, end­ur­bæta bygg­ingar og rými, þannig ekki þurfi að rífa og byrja upp á nýtt. Þetta á sér­stak­lega við þegar kemur að því að end­ur­skil­greina atvinnu­rými með nýtt hlut­verk í huga – að þar sé bjart og skjól­ríkt, að allt fólk, óháð upp­runa eða stétt, hafi efni á því að búa í hreinu og fal­legu hús­næði með greiðum aðgangi að helstu lífs­gæðum borg­ar­sam­fé­lags, að menntun og atvinnu, að nátt­úru, menn­ingu og almenn­ings­sam­göng­um, verslun og þjón­ustu. Höfum í huga, að þegar allt kemur til alls, er nefni­lega ekk­ert mik­il­væg­ara fyrir líf okk­ar, lífs­gæði og ham­ingju, heldur en hvar við búum, hvernig við búum og hvernig umhverfið í kringum okkur er hann­að.

Umbreyting Bois le Prêtre-turnsins í 17. Hverfi Parísar frá árinu 2011 er einkennandi fyrir stíl Lacaton og Vassal, í þetta sinn í samstarfi við franska arkitektinn Frederic Druot. Myndir: Philippe Ruault

Kall­ast á við Bauhaus

Mark­mið þeirra Lacaton og Vas­sal um að tryggja fal­legt og hreint hús­næði handa öllum sem vilja kall­ast að miklu leyti við stefnu Bauhaus-há­skól­ans sem var stofn­aður af Walter Gropius í Weimar fyrir rétt rúmri öld, árið 1919. Þá hafði ný tækni og með­höndlun á bygg­ing­ar­efnum eins og málmi, gleri og steypu, umbylt bygg­ing­ar­hönnun og fram­kvæmd­um, þar sem fjölda­fram­leiðsla til­bú­inna ein­inga hafði djúp­stæð og var­an­leg áhrif á hús­næð­is­upp­bygg­ingu. Nú var hægt að byggja fjöl­býl­is­hús til að létta á hús­næð­iskreppu sem var land­læg í flestum evr­ópskum ríkjum og víð­ar, fólk gat loks­ins tryggt sér eigið hús­næði á félags­legum mark­aði, á góðum kjörum, þar sem var renn­andi vatn og raf­magn, þar sem voru gluggar og jafn­vel sval­ir, þar sem fólk gat búið með reisn.

Auglýsing
Þessi hug­sjón birt­ist síðan fag­ur­fræði­lega með ein­kunn­ar­orðum þýska arki­tekts­ins Lud­wig Mies van der Rohe, sem varð svo skóla­meist­ari Bauhaus á eftir þeim Gropius og Hannes Mayer, minna er meira. „Less is mor­e.“ Þau Lacaton og Vas­sal fengu einmitt arki­tekta­verð­laun Evr­ópu­sam­bands­ins, nefnd eftir Mies van der Rohe, árið 2019, á afmæl­is­ári Bauhaus. Þau sögðu þá við til­efnið að minna er vissu­lega meira. En einnig: „ódýrt er meira.“ Það er nefni­lega ódýr­ara að vinna með það sem fyrir er, það er ódýr­ara og umhverf­is­vænna að rífa ekki allt til að byrja frá grunni og hefja bygg­ingu á glæ­nýju mann­virki. Þannig er hægt að lækka kostnað og draga veru­lega úr umhverf­is­á­hrif­um, ein­fald­lega með því að fylgja þessum leið­ar­stef­um: Aldrei rífa, aldrei skipta út. Heldur bæta við, umbreyta og end­ur­nýta (ne jamais démol­ir, ne jamais remplacer. Tou­jo­urs ajouter, trans­for­mer et uti­l­iser). Skila­boð sem hafa lík­lega aldrei verið mik­il­væg­ari þegar bygg­ing­ar­iðn­að­ur­inn er um þessar mundir ábyrgur fyrir um 39% af heild­ar­losun gróð­ur­húsa­loft­teg­unda í heim­inum (UNEP, Global Status Report).

Grand Parc í Bordeaux eru félagslegar íbúðir sem fengu endurnýjun lífdaga árið 2017 svo eftir var tekið.

Erindið á Íslandi

Það sem er svo virki­lega heill­andi við þau Lacaton og Vassal, þeirra boð­skap og þeirra verk, er einmitt hve mikið erindi þau hafa í nútíma­sam­fé­lagi, í bar­áttu við lofts­lags­breyt­ing­ar, en einnig í fag­ur­fræði­legu til­liti til að leyfa bygg­ingum og rými að halda í eitt­hvað sem talist getur „upp­runa­leg­t“, að halda í per­sónu­leg ein­kenni sem setja svip sinn á umhverfi sitt. Raunar eru þessar áherslur áber­andi um alla Evr­ópu. Ursula von der Leyen, for­seti fram­kvæmda­stjórnar ESB, kall­aði einmitt eftir nýrri Bauhaus-­stefnu, sem hluta af grænni fram­tíð álf­unn­ar, að nýta ætti tækni og þekk­ingu til að fram­kvæma nýja hús­næð­is­stefnu, byggða á gömlum grunni Bauhaus - um að allt fólk, óháð stétt, óháð stöðu, eigi rétt á fal­legu, hreinu og heilsu­sam­legu hús­næði sem er um leið sjálf­bært og umhverf­is­vænt. 

Hús­næð­is­stefna Reykja­vík­ur­borgar er æsispenn­andi um þessar mundir og ber mörg ein­kenni þessa alþjóð­legu strauma. Áform eru um ný, glæsi­leg hverfi, þar sem hug­myndir þeirra Lacaton og Vas­sal eiga einkar vel við. Þetta á ekki síst við um atvinnu­hverfi í Múl­um, Vog­um, Skeif­unni og nýju hverfi við Ártúns­höfða. Í öllum þessum til­fellum þarf að end­ur­skil­greina rými, breyta mikið af atvinnu­hús­næði í íbúð­ar­hús­næði, með tak­mörk­uðum inn­grip­um, til að bæði spara fé og efni og draga um leið úr umhverf­is­á­hrif­um. Þannig mætti halda í ein­kenn­i/­sér­kenni stað­anna - skapa sögu­lega dýpt sem gæfi svæð­inu karakter sem ekki er að finna í öðrum nýjum hverf­um.  Reykja­vík­ur­borg, ásamt sam­starfs­að­ilum í hönnun og bygg­ingu, eru þar í kjör­stöðu til að draga úr kostn­aði á því ferli sem þarf að ganga í gegnum til að breyta atvinnu­rými í íbúð­ar­rými, sem hefur verið afar dýrt og tíma­frekt fram til þessa, mest­megnis vegna skrif­finnsku og leyf­is­veit­inga. Sömu­leiðis má ímynda sér að hug­mynda­fræði Lacaton og Vas­sal eigi vel við, t.d. Í Breið­holti þar sem hverf­is­skipu­lag Árbæj­ar, Neðra-Breið­holts og Selja­hverfis fær nú and­lits­lyft­ing­u. 

Atvinnurými fær nýtt hlutverk. FRAC nýlistasafnið í Dunkirk í Norður-Frakklandi var skipasmíðastöð/slippur sem fékk andlitslyftingu árið 2013. Tilkomumikið í rökkrinu. Myndir: Philippe Ruault.

Sýnum metnað og upp­skerum

Blokkar­í­búð­irn­ar, U-blokk­irn­ar, í Bökk­unum gætu þannig fengið stærri sval­ir, meira skjól, aðgang að gróðri og mat­væla­fram­leiðslu (urban gar­den­ing), allt sem hefur verið áber­andi í aðgerðum Lacaton og Vas­sal þegar kemur að end­ur­bótum á félags­legu hús­næði. En þar komum við e.t.v. að því sem hamlar að miklu leyti end­ur­bótum á reyk­vískum hverf­um, hið flókna eign­ar­hald sem stafar meðal ann­ars af því að félags­legt íbúð­ar­kerfi hefur ekki verið til í sömu mynd á Íslandi og t.d. Í Frakk­landi, þar sem íbúðir eru í raun í eigu rík­is, sveit­ar­fé­laga eða einka­að­ila og þá nið­ur­greitt (Habita­tions à loyer mod­éré) en gefur þá eig­endum sínum tæki­færi á að semja um heild­ar­end­ur­bætur á blokkar­í­búðum eða hús­næði sem er ætlað nýtt hlut­verk. Á Íslandi er þetta tals­vert flókn­ara, yfir­leitt vegna eign­ar­halds, vegna ávöxt­un­ar­kröfu fjár­festa, eig­enda og/eða bygg­ing­ar­að­ila, vegna þess að í týpískri blokk þarf alla eig­endur íbúða blokkar til að sam­þykkja slíkar breyt­ing­ar. Á Íslandi ræður fjár­magnið för en með auk­inni kröfu um gæði hús­næðis mætti fag­ur­fræði­legur og umhverf­is­vænn metn­aður íslenskra arki­tekta njóta sín bet­ur. Þar væri gam­an, og í raun alger­lega nauð­syn­legt, að sjá hags­muna­að­ila taka meiri ábyrgð - sem gæti þá strax skilað sér í ódýr­ara, umhverf­is­vænna og fal­legra hús­næði, þar sem ekk­ert væri slegið af gæð­um. Þau frekar aukin ef eitt­hvað er. Það er for­múla sem þú styður til sig­urs. Það er alslemma hjá Hildi Guðna og Roger Feder­er, þannig hús­næði viljum við. Ekki rífa, ekki skipta út. Heldur bæta við, umbreyta og end­ur­bæta. 

Studio Granda hlaut Hönnunarverðlaun Íslands árið 2020 fyrir verkefnið Drangar, glæsileg endurhönnun á sveitabýli ásamt útihúsum sem er svo sannarlega innan sömu endurnýtingarstefnu og Lacaton og Vassal aðhyllast. Mynd: Pancho Gallardo/Studio Granda



Höf­undur er meist­ara­nemi í borg­ar­fræðum við Bauhaus-Uni­versität Weim­ar. Andri Gunnar Lyng­berg, arki­tekt, og Borg­hildur Sturlu­dótt­ir, arki­tekt, fá bestu þakkir fyrir yfir­lestur og sömu­leiðis Phil­ippe Ruault fyrir leyfi fyrir notkun ljós­mynda.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Peningum á Íslandi er áfram sem áður stýrt af körlum
Áttunda árið í röð framkvæmdi Kjarninn úttekt á því hver kynjahlutföll séu á meðal þeirra sem stýra peningum á Íslandi. Fyrirtækjunum sem úttektin náði til fjölgaði lítillega á milli ára og samsetning þeirra breyttist aðeins.
Kjarninn 21. apríl 2021
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – English
Tæknivarpið - Apple kynnir skífur fyrir utangátta, nýjan iMac og iPad Pro
Kjarninn 21. apríl 2021
Stefán Jón Hafstein
Óttast um Elliðaárnar
Kjarninn 21. apríl 2021
Sigríður Á. Andersen sagði af sér sem dómsmálaráðherra vegna málsins
Enn ekki upplýst um kostnað ríkislögmanns vegna ólöglegrar skipunar dómara í Landsrétt
Kostnaður ríkissjóðs vegna þess að þáverandi dómsmálaráðherra sinnti ekki rannsóknarreglu stjórnsýslulaga þegar hún lagði fyrir Alþingi lista yfir dómara sem ætti að skipa við Landsrétt var 141 milljónir króna í lok síðasta árs. Hann er enn að aukast.
Kjarninn 21. apríl 2021
Armin Laschet og Annalena Baerbock. Telja má nánast öruggt að annað þeirra verði næsti kanslari Þýskalands.
Armin eða Annalena?
Sextugur karl og fertug kona eru talin þau einu sem möguleika eiga á að taka við af Angelu Merkel og verða næsti kanslari Þýskalands. Græningjar með Önnulenu Baerbock í fararbroddi eru á flugi í skoðanakönnunum.
Kjarninn 20. apríl 2021
Heimild verði til að skikka alla frá áhættulöndum í sóttvarnahús
Ríkisstjórnin leggur til lagabreytingu sem felur í sér að heimilt verði að skikka alla frá áhættusvæðum í sóttvarnarhús við komuna til landsins og einnig að hægt verði að banna ferðalög frá löndum þar sem faraldurinn geisar hvað mest.
Kjarninn 20. apríl 2021
Jóhann Sigmarsson
Ef það er ekki vanhæfi þá heiti ég Júdas
Kjarninn 20. apríl 2021
Myndir af nokkrum fórnarlömbum þjóðarmorðsins í Rúanda.
„Franska ríkisstjórnin var hvorki blind né meðvitundarlaus“
Frönsk stjórnvöld „gerðu ekkert“ til að stöðva blóðbaðið í Rúanda á tíunda áratug síðustu aldar. Eftir voðaverkin reyndu þau svo að hylma yfir þátt sinn sem m.a. fólst í því að veita gerendum vernd.
Kjarninn 20. apríl 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar