Er heilbrigðiskerfið í góðu lagi?

Stefán Ólafsson spyr hvort það sé markmið stjórnvalda að grafa undan opinbera heilbrigðiskerfinu, til að greiða fyrir einkavæðingu innan þess?

Auglýsing

Í nýlegum Kjara­f­réttum Efl­ingar var sýnt að opin­ber útgjöld til vel­ferð­ar­mála á Íslandi eru óvenju lít­ill hluti lands­fram­leiðslu í sam­an­burði við OECD-­ríkin (sjá hér). Jafn­vel þó bætt sé við útgjöldum líf­eyr­is­sjóða með skyldu­að­ild er Ísland tals­vert fyrir neðan hinar nor­rænu þjóð­irn­ar. Nið­ur­staðan er sú, að íslenska vel­ferð­ar­ríkið nær ekki máli sem nor­rænt vel­ferð­ar­ríki.

Mestu máli skiptir í þessu sam­bandi óvenju lág útgjöld hins opin­bera til líf­eyr­is­greiðslna almanna­trygg­inga og að útgjöld vegna heil­brigð­is­mála eru undir með­al­lagi OECD-­ríkj­anna, en þessir tveir þættir eru stærstu útgjalda­liðir flestra vel­ferð­ar­ríkja. Tekju­til­færslur til heim­ila vinn­andi fólks eru þó einnig lágar hér á landi, einkum barna­bætur - og útgjöld vegna hús­næð­is­stuðn­ings hafa lækkað stór­lega á síð­ustu árum þrátt fyrir óvenju miklar hækk­anir á hús­næð­is­verði.

Vill­andi mynd fjár­mála­ráðu­neytis af heil­brigð­is­kerf­inu

Fjár­mála­ráðu­neytið birti í kjöl­far umfjöll­unar Kjara­f­rétta grein­ar­gerð og tölur á vef sín­um, sem skilja mátti sem til­raun til að véfengja nið­ur­stöðu Kjara­f­rétta (sjá hér). Þar var að vísu ekki um kerf­is­bundna umfjöllun um nið­ur­stöður Kjara­f­rétta að ræða heldur voru tíndir til nokkrir molar sem áttu að vera til marks um að hér á landi væri allt í besta lagi í vel­ferð­ar­mál­un­um. 

Lögð var megin áhersla á sér­stak­lega mat­reiddan umreikn­ing heil­brigðis­út­gjalda með til­liti til ald­urs­dreif­ingar þjóð­ar­inn­ar, sem virt­ist benda til að heil­brigðis­út­gjöld hér væru þau þriðju hæstu í hópi OECD-­ríkj­anna, en ekki undir með­al­lagi þeirra eins og grunn­tölur OECD fyrir árið 2019 sýna, þ.e. áður en Kóvid-far­ald­ur­inn skall á. Þetta er hins vegar mjög vafasöm aðferð hjá ráðu­neyt­inu sem gefur vill­andi nið­ur­stöðu.

Auglýsing
Ef menn ætla að fara að stilla heil­brigðis­út­gjöldum á móti ein­hverjum mæl­ingum á mis­mun­andi þörf fyrir þjón­ust­una þá er nauð­syn­legt að taka fleiri þætti en ald­urs­dreif­ingu inn í dæm­ið, til dæmis langa með­al­ævi á Íslandi sam­an­borið við mörg sam­an­burð­ar­lönd­in. Þá er hér á landi veru­lega mikið auka­á­lag ferða­manna á heil­brigð­is­þjón­ust­una sem ekki kemur inn í umreikn­ing ráðu­neyt­is­ins. Að jafn­aði er um 50% fleira fólk í land­inu en íbúar þess, vegna ferða­manna og skamm­tíma­vinnu­afls. Þetta vantar allt inn í mat á þörf fyrir heil­brigð­is­þjómn­ustu. Þessi umreikn­ingur fjár­mála­ráðu­neyt­is­ins er því sér­stak­lega vill­andi og ekki til þess fallin að horft sé fram­hjá grunn­tölum OECD um heil­brigðis­út­gjöld.

Ráðu­neytið er með þessum reikni­æf­ingum sínum að freista þess að segja að hér séu meira en næg útgjöld til heil­brigð­is­mála og ann­arra vel­ferð­ar­mála, þrátt fyrir að tölur OECD sýni ann­að. 

Vandi heil­brigð­is­kerf­is­ins

Ráðu­neytið er sumsé að segja að hér sé allt í besta lagi í heil­brigð­is­mál­un­um. En fær það stað­ist?

Það stang­ast alger­lega á við þá mynd sem nær dag­lega er dregin upp í fréttum og umfjöll­unum fag­fólks á Lands­spít­ala og í heilsu­gæsl­unni og frá­sagnir af reynslu almenn­ings. Hér er vissu­lega gott og öfl­ugt fag­fólk í heil­brigð­is­þjón­ustu sem gerir krafta­verk á hverjum degi. En aðbún­aður og mönnun í kerf­inu er aug­ljós­lega ófull­nægj­andi. Það sjá þeir sem vilja sjá stað­reynd­irnar (sjá t.d. hér). 

Góður mæli­kvarði á þetta er hve stór hluti fólks með til­tekna sjúk­dóma segj­ast búa við ófull­nægða þörf fyrir heil­brigð­is­þjón­ustu eða aðgerðir vegna langra biðlista eftir aðgerð­um. Sam­an­burð Evr­ópu­þjóða á þessum mæli­kvarða má sjá á mynd 1, sem byggir á gögnum úr lífs­kjara­könn­unum Hag­stof­unnar og Eurostat fyrir árið 2019.

Mynd 1: Vísbending um ófullnægjandi heilbrigðisþjónustu. Hlutfall fólks með tiltekna sjúkdóma sem býr við ófullnægða þörf fyrir heilbrigisþjónustu, vegna langra biðlista eftir aðgerðum. Heimild: Eurostat.

Ísland og Lúx­em­borg eru í efstu sæt­un­um, með lang­verstu útkom­una. Mun verri en hjá hinum nor­rænu þjóð­un­um. Í Nor­egi eru vanda­mál vegna biðlista hverf­andi. Töl­urnar eru fyrir árið 2019. Þessar nið­ur­stöður eru raunar í ágætu sam­ræmi við tölur um útgjöld til heil­brigð­is­þjón­ustu sem birtar voru í Kjara­f­réttum Efl­ing­ar, sem sýndu að Ísland var fyrir neðan með­al­lag OECD-­ríkj­anna. 

Áður en Kóvid-far­ald­ur­inn skall á var nýt­ing­ar­hlut­fall á Lands­spít­ala of hátt og því of lítið borð fyrir báru til að taka við auka­á­lagi vegna Kóvid, sem varð síðan mik­ið. Þetta þýðir að val­kvæðum aðgerðum þurfti að fresta meira en áður hafði ver­ið. Staðan á biðlist­unum er því aug­ljós­lega mun verri í dag en þessar tölur á mynd 1 benda til. Ísland er vænt­an­lega komið með mun verri stöðu í dag en Lúx­em­borg sem var efst á skussa­list­anum árið 2019.

Heil­brigð­is­kerfið ræður ekki við verk­efni sín

For­stjóri Lands­spít­al­ans sagði nýlega að sjö þús­und og fimm hund­ruð manns séu nú á biðlistum eftir skurð­að­gerð­um, fjögur þús­und fleiri en voru á þessum listum fyrir heims­far­ald­ur­inn (sjá hér). 

Pælið í þessu! Um 7.500 eru á biðlistum eftir skurð­að­gerð­um. Fjöld­inn hefur meira en tvö­fald­ast frá 2019. Aðeins helm­ingur skurð­stofa hefur verið í notk­un, meðal ann­ars vegna vegna mik­illar mann­eklu. ­Staðan er því aug­ljós­lega mjög slæm. Heil­brigð­is­kerfið ræður ekki við verk­efni sín svo við­un­andi sé. 

Þessi gögn sýna að til­raunir fjár­mála­ráðu­neyt­is­ins til að fegra mynd­ina af stöðu heil­brigð­is­mála, sem og ann­arra vel­ferð­ar­mála, eru væg­ast sagt vill­andi ef ekki bein­línis blekkj­andi. Hvernig á að vera hægt að vinna niður biðlistana á næstu miss­erum? Í Fjár­mála­á­ætlun stjórn­valda til næstu fjög­urra ára er ekki að sjá nein merki um að taka eigi á þessum upp­safn­aða vanda. Þar á bæ er nú talað um að skera niður opin­ber útgjöld á næstu miss­erum, sem að stærstum hluta fara til vel­ferð­ar­mála.

Auglýsing
En það sem er verst við þessa afstöðu fjár­mála­ráðu­neyt­is­ins er að hún sýnir að engin raun­veru­legur vilji er til að gera betur í ráðu­neyt­inu – og þá vænt­an­lega ekki heldur í rík­is­stjórn­inni. Fjár­mála­ráð­herra klifar ítrekað á því að vandi heil­brigð­is­kerf­is­ins verði ekki leystur með auknu fjár­magni. En það er aug­ljós­lega rangt hjá hon­um.

Stjórn­völd tala einnig um að „nýta betur starfs­lið heil­brigð­is­þjón­ust­unn­ar“, þ.e. auka álag. En starfs­fólkið er úrvinda eftir álag far­ald­urs­ins og vegna ófull­nægj­andi mönn­unar víða í kerf­inu. Eng­inn nefnir hið aug­ljósa: bjóða þarf starfs­liði, einkum hjúkr­un­ar­fólki og sjúkra­lið­um, hærra kaup svo nægur fjöldi fáist til starfa í heil­brigð­is­kerf­inu. Og bæta þarf aðstöðu strax. Þetta kallar á meira fjár­magn til heil­brigð­is­mál­anna.

Þá tala stjórn­völd einnig um að flytja verk­efni frá Lands­spít­al­anum til einka­rek­innar heil­brigð­is­þjón­ustu. Það hefur verið stefna Sjálf­stæð­is­flokks­ins um ára­bil. En það mun grafa enn frekar undan opin­bera heil­brigð­is­kerf­inu, eins og for­stjóri Lands­spít­al­ans hefur bent á. Er það kannski mark­mið stjórn­valda að grafa undan opin­bera heil­brigð­is­kerf­inu, til að greiða fyrir einka­væð­ingu?

Afstaða stjórn­valda boðar því ekki gott í heil­brigð­is­mál­um, né í öðrum þáttum vel­ferð­ar­mál­anna sem ófull­nægj­andi eru.

Stefán Ólafs­son er pró­fessor emeritus við HÍ og starfar sem sér­fræð­ingur hjá Efl­ing­u-­stétt­ar­fé­lagi.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Gylfi Zoega er annar höfundur greinar sem birtist í nýjasta tölublaði Vísbendingar.
„Hægt væri að banna Airbnb í þéttbýli þegar skortur er á íbúðarhúsnæði“
Ef fleiri flytja til landsins en frá því verður til flókið samspil hagstærða sem valda breytingum á eftirspurn og/ eða framboði á húsnæði með tilheyrandi verðhækkunum eða lækkunum. Tveir hagfræðingar leggja til að kerfinu verði breytt.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Arnar Jónsson leikari áformar að gefa út plötu með eigin upplestri á ljóðum úr ólíkum áttum, sem hann segist vilja veita framhaldslíf.
Landskunnur leikari gefur út ljóðaplötu
„Ljóðið hefur fylgt mér frá því ég var pjakkur fyrir norðan og allar götur síðan,“ segir Arnar Jónsson leikari, sem hefur undanfarin ár safnað saman sínum uppáhaldsljóðum og hyggst nú gefa út eigin upplestur á þeim, bæði á vínyl og rafrænt.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Alls segjast 55 prósent svarenda í könnun Maskínu fremur eða mjög andvíg gjaldtöku í öllum jarðgöngum á Íslandi.
Andstaða við gjaldtöku í jarðgöngum mismikil eftir því hvaða flokk fólk kýs
Kjósendur Viðreisnar eru líklegastir til að styðja gjaldtöku í jarðgöngum en kjósendur Sósíalistaflokksins eru líklegastir til að vera andvígir gjaldtöku, samkvæmt niðurstöðum úr könnun Maskínu á afstöðu til gjaldtöku í öllum jarðgöngum á Íslandi.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Hið sænska velferðarríki í faðmi nýfrjálshyggju
Á síðustu þrjátíu árum hafa átt sér stað talsverðar breytingar í bæði heilbrigðis- og menntakerfi Svíþjóðar. Ef til vill má rekja þau samfélagsvandamál sem nú tekist er á um í aðdraganda þingkosninga til þessara breytinga.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Draugaskipið
Skammt undan ströndum Jemen liggur skip við festar. Ekki væri slíkt í frásögur færandi nema vegna þess að skipið, sem er hlaðið olíu, hefur legið þarna í sjö ár og er að ryðga í sundur. Ef olían færi í sjóinn yrði tjónið gríðarlegt.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Róbert Wessman er forstjóri Alvogen og Alvotech.
Dalur Róberts Wessman afskrifaði 135,2 milljónir af skuldum Birtings
Velta tímaritaútgáfunnar Birtings dróst saman um fimmtung í fyrra og föstum starfsmönnum var fækkað úr 25 í 12. Rekstrartap var 74 milljónir króna og eigið fé er neikvætt. Samt skilaði Birtingur hagnaði, vegna þess að seljendalán var afskrifað.
Kjarninn 6. ágúst 2022
Örn Bárður Jónsson
Víða leynist viðurstyggðin
Kjarninn 6. ágúst 2022
Ásgeir Jónsson er seðlabankastjóri.
Seðlabankastjóri verði formaður fjármálaeftirlitsnefndar bankans
Alþingi ákvað, er verið var að sameina Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið, að láta seðlabankastjóra ekki leiða fjármálaeftirlitsnefnd bankans, m.a. vegna mögulegrar orðsporðsáhættu. Það fyrirkomulag hefur ekki reynst sérlega vel og nú á að breyta lögum.
Kjarninn 6. ágúst 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar