Grafið undan séreignarstefnu í húsnæðismálum

Stefán Ólafsson segir að það sé óvenju erfitt að eignast íbúðarhúsnæði nú á dögum fyrir fjölskyldur með lágar tekjur og meðaltekjur.

Auglýsing

Frá því félags­lega hús­næð­is­kerfið var lagt niður árið 1999 hafa hús­næð­is­málin verið í miklum ólestri. Þetta hefur öðru fremur ein­kennst af óvenju miklum verð­hækk­unum á íbúð­ar­hús­næði. Frá 2000 til 2021 hefur raun­verð íbúða hækkað meira hér en í öllum OECD-­ríkj­unum nema Ung­verja­land­i. ­Mestar hækk­anir hér voru 2004 til 2008, 2016-17 og á árinu 2021. 

Sam­hliða þessu hefur helsta stuðn­ings­kerfi stjórn­valda við íbúða­kaup­end­ur, vaxta­bóta­kerf­ið, nært alveg fjarað út. Við þetta hafa svo bæst miklar sveiflur í fram­boði hús­næðis tengdar nýfrjáls­hyggju­bólunni í aðdrag­anda hruns­ins (2004-2008), eft­ir­köstum hruns­ins (2009-2013) og nú Kóvid-krepp­unni (2021 og 2022).

Sam­spil hækk­andi íbúða­verðs og hverf­andi vaxta­bóta á síð­ustu árum má sjá á mynd 1.

Mynd 1: Samband milli verðhækkana íbúða og útgreiddra vaxtabóta, 1998 til 2021. Heimild: Hagstofa Íslands og Þjóðskrá.

Þegar félags­lega hús­næð­is­kerfið var aflagt af rík­is­stjórn Sjálf­stæð­is­flokks og Fram­sókn­ar­flokks var því lofað að vaxta­bóta­kerfið yrði helsti vett­vangur félags­legra úrræða í fram­hald­inu. Strax eftir að einka­bönk­unum var hleypt inn á hús­næð­is­lána­mark­að­inn árið 2004 hófu stjórn­völd að lækka vaxta­bæt­urnar veru­lega, þrátt fyrir að á sama tíma væri íbúða­verð ört hækk­andi. Í stað­inn áttu íbúða­kaup­endur mögu­leika á því að skuld­setja sig í meiri mæli en áður hafði þekkst hér á landi - með til­heyr­andi auk­inni greiðslu­byrði. Því hefði frekar mátt ætla að vaxta­bóta­kerfið yrði eflt á þeim tíma, því þörfin fyrir það jókst. 

Auglýsing
En svo var ekki. Vaxta­bætur þóttu stríða gegn trú­ar­brögð­unum um óhefta mark­aði. Hins vegar voru vaxta­bætur stór­efldar af vinstri stjórn­inni í kjöl­far hruns­ins og sér­stakar auka vaxta­bætur greiddar árin 2011 og 2012. En eftir það hafa vaxta­bæt­urnar stór­lega dreg­ist saman á hverju ári uns þær eru nú flestum horfn­ar, sama hversu lágar tekjur fólk hef­ur. Það er einkum vegna þess að vaxta­bóta­kerfið er með eigna­teng­ingu auk venju­legra tekju­teng­inga. Eigna­teng­ingin er ekki leið­rétt af fjár­mála­ráðu­neyt­inu vegna óeðli­legrar hækk­unar fast­eigna­verðs og þess vegna hverfa vaxta­bæt­urnar þegar íbúða­verð ríkur upp - þó skulda­byrði heim­ila sé áfram mikil eða jafn­vel enn meiri en áður.

Veik­ara stoð­kerfi – veik­ari sér­eign­ar­stefna

Í stað­inn hafa verið byggðar almennar leigu­í­búðir fyrir lág­tekju­fólk með nið­ur­greiðslum kostn­aðar í formi stofn­fram­laga frá ríki og sveit­ar­fé­lögum og á síð­asta ári komu hlut­deild­ar­lán til sög­unnar fyrir fyrstu kaup­endur með mjög lágar tekj­ur. Þó þessi úrræði séu ágæt við­bót þá nýt­ast þau ein­ungis mjög litlum hluta þeirra sem þurfa. Sem stað­geng­ill vaxta­bóta­kerf­is­ins eru þau alls ófull­nægj­andi, enda var aldrei um það samið að vaxta­bóta­kerfið yrði aflagt þegar verka­lýðs­hreyf­ingin fór fram á þessu nýju úrræði (sjá nánar um þetta í Kjara­f­réttum Efl­ingar hér).

Nið­ur­staða en sú að stoð­kerfi íbúða­kaup­enda, stoð­kerfi sér­eign­ar­stefn­unn­ar, hefur stór­lega veikst. Eins og við er að búast hefur það grafið undan sér­eign­ar­stefn­unni sem hefur verið helsta mark­mið íslenskrar hús­næð­is­stefnu frá því snemma á síð­ustu öld, bæði að hálfu stjórn­valda sem og í verka­manna­bú­staða­kerf­inu og síðar í félags­lega hús­næð­is­kerf­in­u. 

Nið­ur­lagn­ing félags­lega hús­næð­is­kerf­is­ins var ekki ein­ungis óheilla­skref heldur hefur það ásamt nið­ur­lagn­ingu vaxta­bóta­kerf­is­ins skilið hús­næð­is­málin eftir í hinum mesta ólestri. Flestir hrópa að vand­inn sé ein­ungis sá að ekki sé byggt nógu mikið sem stend­ur. Það skiptir líka máli en stoð­kerfið er sér­stak­lega mik­il­vægt þegar horft er til kaup­getu fjöl­skyldu­fólks.

Mynd 2 sýnir að hlut­fall fólks sem býr í eigin hús­næði hefur farið úr um 85-86% niður í tæp­lega 74% frá 2004 til 2018.

Mynd 2: Hlutfall íbúa í eigin húsnæði og leiguhúsnæði frá 2004 til 2018. Heimild: Eurostat.

Fjár­mála­hrunið 2008 setti stórt strik í getu þjóð­ar­innar til að búa í eigin hús­næði, með veru­legri hækkun greiðslu­byrði íbúða­skulda sam­hliða lækkun kaup­mátt­ar. Kaup­máttur hefur komið til baka en þó ekki gagn­vart íbúða­kaup­um, sem hafa hækkað langt umfram laun. Þess vegna var eyði­legg­ing vaxta­bóta­kerf­is­ins svo skað­leg. 

Síðan er athygl­is­vert að hlut­fall þeirra sem búa í eigin hús­næði lækk­aði aftur 2017 og 2018 eftir veru­legar verð­hækk­anir og áfram­hald­andi rýrnun vaxta­bóta. Hlut­fall eigin hús­næðis hefur vænt­an­lega farið enn neðar á árunum 2020 og 2021.

Rýrnun vaxta­bóta dró úr ávinn­ingi af lækkun vaxta­kostn­aðar

En lækk­uðu ekki vextir umtals­vert á síð­ustu árum, meðal ann­ars fyrir til­stilli Lífs­kjara­samn­ings­ins? 

Jú - og það hefði verið veru­leg kjara­bót ef vaxta­bæt­urnar hefðu ekki horfið sam­hliða vaxta­lækk­un­inni. Þannig át rýrnun vaxta­bót­anna upp þann ávinn­ing sem átti að verða af lækkun íbúða­vaxta. Þetta er sýnt á mynd 3.

Mynd 3: Minnkandi stuðningur af barna- og vaxtabótum til heimila samhliða lækkun vaxtagjalda. Tölurnar eru hlutfall af heildartekjum meðaltekjufólks. Heimild: Hagstofa Íslands.

Myndin sýnir sam­spil milli þró­unar vaxta­gjalda með­al­tekju­fólks og þess sem sama fólk fékk í stoð­greiðslur frá rík­inu í formi vaxta­bóta og barna­bóta, allt mælt sem hlut­fall af heild­ar­tekjum með­al­tekju­fólks. Þró­unin var mjög óhag­stæð í aðdrag­anda hruns­ins þar sem vaxta­gjöld fóru langt fram úr stoð­greiðsl­unum - um leið og íbúða­verð hækk­aði mik­ið.

Eftir að vaxta­gjöld fóru lækk­andi, úr ofur­hæðum bólu- og hru­náranna, á upp­sveifl­unni eftir hru­nárin þá er lækkun stoð­greiðsln­anna til fjöl­skyldna í beinu hlut­falli við lækkun vaxta­gjald­anna, eins og myndin sýn­ir. Sem sagt: Veik­ing vaxta­bóta­kerf­is­ins át upp þann ávinn­ing sem heim­ili íbúða­eig­enda hefðu haft af vaxta­lækk­un­inni. Og nú eru vextir aftur hækk­andi.

Nið­ur­staða

Það hefur því aug­ljós­lega verið grafið undan sér­eign­ar­stefnu í hús­næð­is­málum á Íslandi eftir að félags­lega hús­næð­is­kerfið var aflagt og enn frekar þegar vaxta­bóta­kerfið var eyði­lagt á síð­ustu 7-8 árum. Engin full­nægj­andi úrræði hafa komið í stað­inn. Það er því óvenju erfitt að eign­ast íbúð­ar­hús­næði nú á dögum fyrir fjöl­skyldur með lágar tekjur og með­al­tekj­ur.

Á fyrri skeiðum stóð Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn vörð um sér­eign­ar­stefnu í hús­næð­is­mál­um, að sagt var (lána­fyr­ir­greiðsla til íbúð­ar­kaupa var þó lengst af ófull­nægj­and­i). Verka­manna­bú­staða­kerfið og síðar félags­lega hús­næð­is­kerfið skiptu lægri tekju­hópa þó senni­lega meira máli sem stoð­kerfi eign­ar­halds á íbúð­ar­hús­næði en stjórn­ar­seta Sjálf­stæð­is­flokks­ins, en verka­lýðs­hreyf­ingin stóð vörð um þessi kerfi meðan þeirra naut við. 

Það er síðan athygl­is­vert að það er sá hluti Sjálf­stæð­is­flokks­ins sem hefur að mestu farið með hús­bónda­vald í fjár­mála­ráðu­neyt­inu frá 2013 sem hefur grafið undan vaxta­bóta­kerf­inu - og þar með undan sér­eign­ar­stefn­unni.

Höf­undur er pró­fessor emeritus við HÍ og starfar sem sér­fræð­ingur hjá Efl­ing­u-­stétt­ar­fé­lagi.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
„Bleika húsið“, heilsugæsla sem þjónustar konur í Mississippi er eina heilsugæslan í ríkinu sem veitir þungunarrofsþjónustu. Henni verður að öllum líkindum lokað innan nokkurra daga.
Síðustu dagar „bleika hússins“ í Mississippi
Eigandi einu heilsugæslunnar í Mississippi sem veitir þungunarrofsþjónustu ætlar að halda ótrauð áfram, í öðru ríki ef þarf, eftir að Hæstiréttur Bandaríkjanna felldi rétt til þungunarrofs úr gildi.
Kjarninn 27. júní 2022
Á Fossvogsbletti 2 stendur einbýlishús og geymsluhúsnæði.
Borgin steig inn í 140 milljóna fasteignakaup í Fossvogsdal
Borgarráð Reykjavíkurborgar samþykkti á dögunum að nýta forkaupsrétt sinn að fasteignum á Fossvogsbletti 2. Fjárfestingafélag ætlaði að kaupa eignina á 140 milljónir og gengur borgin inn í þau viðskipti.
Kjarninn 27. júní 2022
Sífellt fleiri notendur kjósa að nálgast sjónvarpsþjónustu í gegnum aðrar leiðir en með leigu á myndlykli.
Enn dregst leiga á myndlyklum saman en tekjur vegna sjónvarps halda áfram að aukast
Tekjur fjarskiptafyrirtækja vegna sjónvarpsþjónustu hafa rokið upp á síðustu árum. Þær voru 3,8 milljarðar króna á árinu 2017 en 14,9 milljarðar króna í fyrra. Þorri nýrra tekna í fyrra var vegna sjónvarpsþjónustu.
Kjarninn 27. júní 2022
Hagstofan býst við að hagvöxtur verði enn kröftugri en spáð var í lok vetrar
Hagstofan býst við því að hagvöxtur verði 5,1 prósent á árinu og 2,9 prósent á næsta ári, samkvæmt nýrri þjóðhagsspá. Búist er við því að um 1,6 milljónir ferðamanna sæki landið heim í ár, en fyrri spá gerði ráð fyrir 1,4 milljónum ferðamanna.
Kjarninn 27. júní 2022
Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir er utanríkisráðherra.
Telja að upplýsingar um fjölda sérstakra vegabréfa geti skaðað tengsl við önnur ríki
Utanríkisráðuneytið vill ekki segja hversu mörg sérstök vegabréf það hefur gefið út til útlendinga á grundvelli nýlegrar reglugerðar. Það telur ekki hægt að útiloka neikvæð viðbrögð ótilgreindra erlendra stjórnvalda ef þau frétta af vegabréfaútgáfunni.
Kjarninn 27. júní 2022
Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins.
Fjármálaráðuneytið segist ekki hafa yfirlit yfir fjársópseignirnar sem seldar voru leynilega
Fjármála- og efnahagsráðuneytið segist ekki hafa komið að ákvörðunum um ráðstöfun eigna sem féllu íslenska ríkinu í skaut vegna stöðugleikasamninga við kröfuhafa föllnu bankanna.
Kjarninn 27. júní 2022
Frá brautarpalli við aðallestarstöðina í þýsku borginni Speyer. Ef til vill hafa einhverjir þessara farþega nýtt sér níu evru miðann.
Aðgangur að almenningssamgöngum í heilan mánuð fyrir níu evrur
Níu evru miðinn gildir í allar svæðisbundnar samgöngur í Þýskalandi til loka ágústmánaðar. Þetta samgönguátak er hluti af aðgerðapakka stjórnvalda vegna vaxandi verðbólgu og hækkandi orkuverðs en er einnig ætlað að stuðla að umhverfisvænni ferðavenjum.
Kjarninn 26. júní 2022
Steingrímur J. Sigfússon hætti á þingi í fyrrahaust. Síðan þá hefur hann verið skipaður til að leiða tvo hópa á vegum ríkisstjórnarinnar.
Steingrímur J., Óli Björn og Eygló skipuð í stýrihóp til að endurskoða örorkukerfið
Fyrrverandi formaður Vinstri grænna, þingmaður Sjálfstæðisflokks, fyrrverandi félagsmálaráðherra og aðstoðarmaður ríkisstjórnarinnar mynda stýrihóp sem á að endurskoða örorkulífeyriskerfið. Hópurinn á að skila af sér eftir tvö ár. Ingu Sæland er óglatt.
Kjarninn 26. júní 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar