Hrunið 2008-2021

Sigurjón Njarðarson segir að „hið nýja Ísland„ sem svo ákaft var kallað eftir veturinn 2008 til 2009 sé ekki komið enn.

Auglýsing

Á valdi almætt­is­ins

Banka­hrunið haustið 2008 er einn af þeim atburð­um, sem orðið hafa hér landi, sem verður minnst jafn lengi og hér býr fólk sem kennir sig til Íslend­inga. Ísland var frá­leitt eina ríki ver­aldar sem varð fyrir áfalli þessa mán­uði, en áfallið hér var senni­lega stærra og risti nær kviku en víð­ast hvar. Ástæða þess er að hér varð ekki ein­ungis fjár­hags­legt áfall. Í raun hrikti í öllum grunn­stoðum sam­fé­lags­ins. Hrunið var því bæði sam­fé­lags­legt og fjár­hags­legt. Fyrir tíu dögum síðan sat ég í heitum pott í Gríms­nes­inu, þar sem ég hitti ísra­elskan verk­fræð­ing (og að því að virt­ist áhuga­maður um íslenska banka­hrun­ið) sem þrá­spurði mig hvernig það hefði getað gerst að íslensku bank­arnir höfðu náð þeirri stærð sem þeir gerðu fyrir hrun. Frá haustinu 2008 hef ég verið minntur á hverjum degi á hrun­ið, ég hef fylgst með umræðu­þátt­um, heim­ilda­mynd­um, lesið bækur og skýrsl­ur, talað um það og hugsað um það. Það er von­laust að átta sig á því hvað hrunið hefur kostað meðal Íslend­ing­inn mik­inn tíma og mikla orku. Það er lík­lega talið í þús­undum klukku­tíma. Þrátt fyrir allt þetta átti ég engin svör handa þessum góða verk­fræð­ingi, yppti bara vand­ræða­legur öxlum og reyndi að eyða þessu með ein­hverju glotti. Þrettán árum síðar fann ég til blygð­unar við ræða banka­hrunið 2008 við erlendan mann.

Í huga okkar flestra er dag­ur­inn sem allt breytt­ist, 6. októ­ber 2008, þegar Geir H. Haarde gerði grein fyrir stöðu mála og end­aði ræðu sína á því að hvetja fólk til að halda utan um börnin sín og klykkti svo út með því að biðja Guð að blessa Ísland.

Dag­inn eftir að Ísland var falið almætt­inu á vald hófst kafli sem hefur verið kall­aður ýmsum nöfn­um, svo sem; „árin eftir hrun“, „krepp­an“, „upp­gjörið“, svo eitt­hvað sé tínt til eftir minni. Á þeim tíma var nú svo sem eng­inn skortur á skýr­ingum fjár­mála­hruns­ins. Vorið 2009 tók við stjórn Sam­fylk­ingar og Vinstri – Grænna sem ætl­aði sér, og var ætl­að, að „taka til eftir hrun­ið“ og leggja fram grunn að „nýju Ísland­i“. Stjórnin setti sér mark­mið fyrir fyrstu 100 daga sína sem fólu meðal ann­ars í sér að: „hefja loka­vinnu við Ices­ave - samn­ing­ana, ná samn­ingum við aðila vinnu­mark­að­ar­ins um stöð­ug­leika­sátt­mála, end­ur­fjár­magna bank­ana og semja við erlenda kröfu­hafa þeirra, leggja fram frum­vörp um stjórn­laga­þing, þjóð­ar­at­kvæða­greiðslur og per­sónu­kjör, ráða nýja yfir­stjórn í Seðla­banka Íslands, hefja mótun nýrrar atvinnu­stefnu og hefja end­ur­skoðun fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerf­is­ins svo nokkur atriði séu nefnd." Sam­hliða þessu var til­kynnt að Ísland myndi leggja inn umsókn um aðild að Evr­ópu­sam­band­inu.

Þarna voru til­tekin bæði atriði sem vörð­uðu allra nán­ustu fram­tíð rík­is­ins og atriði sem ætlað var að breyta Íslandi til fram­tíð­ar, ný stjórn­skip­un­ar­lög, full aðild að ESB og end­ur­skoðun fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerf­is­ins.

Auglýsing

End­ur­bygg­ing í umsátri

Lík­lega mun dómur sög­unnar fara mild­ari höndum um „Jó­hönnu­stjórn­ina“ en margan grun­ar. Hennar stærstu mis­tök voru að vera of metn­að­ar­full og sam­tímis að ofmeta stór­lega þann með­byr og vel­vilja sem hún greini­lega taldi sig hafa hjá almenn­ingi. Það reynd­ist vera ærið verk­efni að ná ein­hverjum stöð­ug­leika í rík­is­fjár­málin og svo var IceS­ave þarna ein­hvers staðar líka.

Virk aðkoma Alþjóða gjald­eyr­is­sjóðs­ins, hags­munir erlendra kröfu­hafa í þrota­búum bank­anna og Ices­ave deil­urnar urðu björg­un­ar­bátur þeirra stjórn­mála­flokka sem mest höfðu um stjórn lands­ins að segja á árunum fyrir hrun. Ísland áranna 2009-2013 voru meðal verstu ára sem þetta unga lýð­veldi hefur séð, við urðum grimmari og orð­ljót­ari við hvort annað og ásak­anir um svik og þjónkun við óræð og erlend ill öfl urðu meg­in­stef umræð­unn­ar. Þarna var líka komið til sög­unnar nýtt sam­skipta­tæki sem gerði okkur kleyft að höggva til hvors ann­ars án þess að þurfa að fara úr húsi. Björg­un­ar­bátar Fram­sókn­ar­flokks og Sjálf­stæð­is­flokks reynd­ust svo einnig vera tund­ur­skeyti á rík­is­stjórn­ar­flokk­ana

Rík­is­stjórn Sam­fylk­ingar og VG, fékk í hend­urnar gríð­ar­legt verk­efni og það er auð­velt að benda á öll mis­tök hennar í bak­sýn­is­spegl­in­um. Stað­reyndin er samt sú að hún skil­aði af sér góðu búi að mörgu leiti. Þegar Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn, end­ur­smíð­aður með þjóð­ern­is­hyggju og stórum lof­orð­um, og Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn tóku við völdum 2013 var fjár­hagur rík­is­ins kom­inn í nokk­urt jafn­vægi.

Hið nýja Ísland náði samt engu flugi. Vissu­lega var kosið til sér­staks Stjórn­laga­ráðs, en Hæsti­réttur ákvarð­aði að fram­kvæmd kosn­ing­anna hefði ekki stað­ist lög. Í stað þess að end­ur­taka kosn­ing­arnar ákvað Jóhönnu­stjórnin að virða nið­ur­stöðu kosn­ing­anna og mynda sér­stakt stjórn­laga­ráð sem var falið að skrifa lýð­veld­inu nýja stjórn­ar­skrá. Frá og með þess­ari ákvörðun stjórn­valda að horfa fram hjá ákvörðun Hæsta­rétt­ar, var ára feigðar yfir öllu ferl­inu um setn­ingu nýrra stjórn­skip­un­ar­laga.

Ekki var heldur gæfu­lega staðið að aðild­ar­um­sókn að Evr­ópu­sam­band­inu. Frá upp­hafi var það ekk­ert leynd­ar­mál að þing­mönnum og gras­rót Vinstri Grænna leið mjög illa með þessa umsókn. Þrátt fyrir að hafa greitt atkvæði með umsókn­inni í sölum Alþing­is, var öllum ljóst að það var aldrei „raun­veru­leg­ur“ þing­vilji fyrir slíkri umsókn. Í stað þess að sýna stjórn­mála­lega for­ystu um þetta mál var for­ystu­fólk Sam­fylk­ingar í vörn fyrir mál­ið, svo að segja frá fyrsta degi. Í stað þess að tala fyrir aðild að sam­band­inu á hug­mynda­fræði­legum og efna­hags­legum grunni, var farið í að tala um að „það væru ein­vörð­ungu við­ræður í gang­i“. Fljót­lega fór málið að snú­ast um ein­hvern „töfra­samn­ing“ og jafn­vel var talað um að það væri ein­göngu verið að skoða val­kosti. Einnig reynd­ist vera erfitt að sann­færa almenn­ing um að ríkar efna­hags­legar ástæður væru fyrir inn­göngu. Geng­is­hrun krón­unnar í kjölfar banka­hruns­ins varð til þess að spreng­ing varð í ferða­manna­straumi til lands­ins og útflutn­ings­greinar blómstr­uðu.

End­ur­skoðun Fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerf­is­ins hefur þá aldrei náð neinu flugi. Lík­lega vegna þess að það er í sjálfu sér ekki mjög umdeilt að kvóta­kerfið sem slíkt nái mark­miðum sín­um. Veiðar virð­ast vera nokkuð sjálf­bærar og mjög arð­sam­ar. Deil­urnar snú­ast ekki um sjálft kvóta­kerfið slíkt leng­ur, heldur frekar hvernig arður þess skilar sér í sam­eig­in­lega sjóði. Helsta breyt­ingin frá hruni er setn­ing veiði­gjalda.

26. sept­em­ber 2021

Hið nýja Ísland sem svo ákaft var kallað eftir vet­ur­inn 2008-2009 er ekki komið enn og lagður var grunnur að í stjórn­ar­sátt­mála Sam­fylk­ingar og Vinstri Grænna það vor, er ekki hér. Við höfum sömu stjórn­ar­skrá, erum enn utan Evr­ópu­sam­bands­ins og fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerfið er óbreytt. Þessi þrenn mál sem hér hefur verið fjallað um hafa öll verið áber­andi á stefnu­skrá ýmissa stjórn­mála­flokka í þrennum kosn­ingum frá árinu 2016.

Þegar fræð­ingar fram­tíðar fara að skrifa sögu hruns­ins og þurfa að meta hvenær punktur var settur við upp­gjör þess, er ekki ólík­legt að miðað verði við kjör­dag nýlok­inna kosn­inga. Það er alltaf erfitt að túlka nið­ur­stöður kosn­inga. Hér skal þó full­yrt eft­ir­far­andi:

  1. Meiri­hluti almenn­ings hefur ekki hug á nýrri heild­stæðri stjórn­ar­skrá, hið minnsta er það ekki atriði sem skiptir almenn­ing meg­in­máli.
  2. Meiri­hluti almenn­ings hefur ekki hug á að aðild­ar­um­sókn að Evr­ópu­sam­band­inu verði end­ur­vakin í nán­ustu fram­tíð
  3. Meiri­hluti almenn­ings hefur ekki hug á stórum breyt­ingum á fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerf­inu.

Að því gefnu að núver­andi stjórn­ar­flokkar nái saman um áfram­hald­andi sam­starf, sem telja verður lík­legt, er ljóst að kjós­endur muni ekki fá að taka beina afstöðu til þess­ara mála fyrr en árinu 2025. Þá verða liðin 17 ár frá hrun­inu 2008. Þar sem veik­leikar stjórn- og efna­hags­kerfis eru enn þeir sömu og 2008 er vissu­lega hætta á að þeir verði aftur opin­beraðir og þar með end­ur­vekja þessi þrenn mál sem hér hafa verið til umræðu, en von­andi kemur þó ekki til þess.

Það má, og verð­ur, að ræða ástæður þess að þessar breyt­ingar hafi ekki enn orðið hér á landi. Hinn stjórn­mála­legi veru­leiki er þó sá að mál­staður þeirra sem tala fyrir þessum breyt­ingum er veru­lega lask­aður og þarfn­ast algerar end­ur­skoð­un­ar. Til­raunin um nýja stjórn­ar­skrá mistók­st, til­raunin um aðild að Evr­ópu­sam­band­inu mistókst og end­ur­skoðun fisk­veiði­kerf­is­ins mistókst. Örugg­lega sárt fyrir marga en raun­veru­leik­inn engu að síð­ur.

Til er hug­tak (mest notað í tengslum við við­skipti og hag­fræði) sem ég leyfi mér að þýða sem rökvilla sokk­ins kostn­aðar (e. sunk cost fallacy), sem lýsir sér í því að aðili lætur fyrri fyr­ir­höfn hafa áhrif á ákvarð­ana­töku í fyr­ir­liggj­andi máli. Til dæmis þegar ein­stak­lingur hefur fjár­fest mikið í gall­aðri fast­eign og heldur áfram að sóa fjár­magni í hana, í stað þess að hverfa frá henni og nýta fjár­mun­ina á betri hátt. Þá er upp­lifunin sú að verið sé að kasta verð­mætum á glæ, þegar raunin er sú að fjár­hags­lega er betra frá að hverfa.

Það er nefni­lega stað­reyndin að öll þau mál sem hér hafa verið fjallað um eru enn jafn nauð­syn­leg og þau voru vet­ur­inn 2008-2009. Það eru veiga­miklir gallar í stjórn­skip­un­ar­lög­um. Hlut­verk for­seta er óskýrt, vægi atkvæða er veru­lega skakkt í alþing­is­kosn­ingum og fleira mætti nefna. Ísland er enn háð óstöð­ugum gjald­miðli og er þiggj­andi að lögum Evr­ópu­sam­bands­ins en ekki virkur aðili við laga­gerð­ina. Sam­þjöppun í sjáv­ar­út­vegi er vax­andi vanda­mál og það er veru­leg hætta á að auð­ræði (e. olig­archy) auk­ist enn frekar en nú þegar er orð­ið. Þessu til við­bótar eru áskor­anir í lofts­lags­málum orðnar veru­legt áhyggju­efni. Ráð­ast verður að rótum kyn­bund­ins ofbeldis sem er óþol­andi eitur í sam­fé­lag­inu okk­ar.

Hvernig sem það er gert, er ekk­ert meira aðkallandi en að hugsa frá grunni hvernig þessum málum verði þokað áfram og að þetta verði hin stóru kosn­inga­mál í kosn­ing­unum 2025. Hverfa verður frá til­lögum stjórn­laga­ráðs um nýja heild­stæða stjórn­ar­skrá. Umræða um aðild að Evr­ópu­sam­band­inu verður að vera um aðild að Evr­ópu­sam­band­inu en ekki þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu um fram­hald við­ræðna eða flókna ein­hliða upp­töku Evru sem gjald­mið­ils.

Þeir flokkar sem helst hafa talað fyrir þessum málum eru nú sam­ein­aðir í stjórn­ar­and­stöðu og hafa sér­stakt tæki­færi til að hefja sam­tal um hvernig þeim verður fyrir komið og nái athygli almenn­ings. Slíkt sam­tal verður að vera á grunni fram­tíð­ar, ekki for­tíð­ar.

Góðar stundir

Höf­undur er lög­fræð­ing­ur.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Jair Bolsonaro hefur verið forseti Braslilíu frá árinu 2019.
Bolsonaro ásakaður um glæpi gegn mannkyni vegna viðbragða sinna við COVID-19
Rekja má dauða um 300 þúsund Brasilíumanna til stefnu forsetans í faraldrinum. Ríkisstjórnin hunsaði yfir 100 tölvupósta frá Pfizer, leyfði veirunni að breiðast út meðal frumbyggja og forsetinn hvatti til fjöldasamkoma er sjúkrahúsin voru að fyllast.
Kjarninn 20. október 2021
Heilt yfir myndi stöðugildum presta fækka um 10,7, samkvæmt þeirri tillögu sem liggur fyrir kirkjuþingi.
Lagt til að prestum landsbyggðar verði fækkað í hagræðingaraðgerðum
Í hagræðingartillögum sem liggja fyrir kirkjuþingi er gengið út frá því að prestum á landsbyggðinni fækki um tíu, en að stöðugildum fjölgi hins vegar um 3,5 í prestaköllum á höfuðborgarsvæðinu.
Kjarninn 20. október 2021
Hrafn Magnússon
Slæmur viðsnúningur í lífeyriskerfinu
Kjarninn 20. október 2021
Í austurvegi
Í austurvegi
Í austurvegi – Aukin samskipti Íslands við Kína: Skjól eða gildra?
Kjarninn 20. október 2021
Nýtt deiliskipulag fyrir reitinn í Sigtúni var samþykkt árið 2015. Síðan þá hefur ekkert hreyfst á svæðinu.
Vonast til að uppbygging á Blómavalsreit geti hafist snemma á næsta ári
Framkvæmdastjóri Íslandshótela vonast til þess að hægt verði að hefjast handa við uppbyggingu á svokölluðum Blómavalsreit bak við Grand Hótel snemma á næsta ári. Þar stendur til að byggja 109 íbúðir í sex fjölbýlishúsum, auk viðbyggingar við hótelið.
Kjarninn 20. október 2021
Allir stóru bankarnir búnir að hækka íbúðalánavexti og heimilin borga meira
Rúmlega helmingur allra sem eru með íbúðalán á Íslandi eru með óverðtryggð lán. Stór hluti þeirra lána er á breytilegum vöxtum og afborganir þeirra hafa hækkað í takti við stýrivaxtahækkanir Seðlabankans undanfarna mánuði.
Kjarninn 20. október 2021
Myndir af kjörgögnum sem starfsmaður Hótels Borgarness birti á Instagram.
Fólk gekk inn og út úr talningarsal á meðan yfirkjörstjórn „brá sér frá“
Á öryggismyndavélum, sem vakta tvo innganga þar sem kjörgögn Norðvesturkjördæmis voru varðveitt í sal í Hótel Borgarnesi, sést hótelstarfsfólk ganga inn og út frá klukkan 7:30 til 11:46 sunnudagsmorguninn 26. september.
Kjarninn 20. október 2021
Kolbeinn Marteinsson
Af hverju skipulag skiptir máli
Kjarninn 20. október 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar