Launaþróun í kreppunni – sérstaða Íslands

Stefán Ólafsson segir að stjórnvöld gætu skaðað uppsveiflu með því að draga stuðningsaðgerðir sínar of hratt til baka og með skattahækkunum á almennt launafólk. Engin ástæða sé til að fara þá leið, enda sé skuldastaða ríkisins alls ekki svo slæm.

Auglýsing

Alþjóðavinnumálastofnunin (ILO) hefur nýlega birt skýrslu um launaþróun í heiminum 2019-2020. Skýrslan lýsir áhrifum Kóvid-kreppunnar á launaþróun í fjölda aðildarríkja ILO.

Meðal niðurstaðna er að í tveimur af hverjum þremur löndum sem gögnin ná til lækkuðu laun á árinu 2020. Kreppan hefur almennt bitnað mest á láglaunafólki. Þannig er það yfirleitt í kreppum.

Alþjóðavinnumálastofnunin varar við því að í kjölfar kreppunnar muni þrýstingur á lækkun launa halda áfram og ef það gengur eftir mun slíkt hafa neikvæð áhrif á uppsveifluna og auka ójöfnuð. Mikilvægt sé því að draga úr láglaunavanda í framhaldinu til að koma til móts við þá sem þyngstar byrðar hafa borið.

Auglýsing

Ef reynsla Íslands í gegnum kreppuna er borin saman við niðurstöður skýrslu ILO þá kemur mikil sérstaða Íslands í ljós.

Í nýlegri smá-skýrslu Eflingar, Kaupmáttur almennings mildaði kreppuna, er launaþróunin á Íslandi í gegnum kreppuna sýnd og má segja að hún sé öndverð við það sem algengast hefur verið í heiminum, skv. gögnum ILO.

Hér hafa laun vinnandi fólks almennt aukist síðan 2019. Þetta má sjá á eftirfarandi mynd. Tölurnar sýna heildarhækkun launa á viðkomandi tímabilum. Frá þeim þarf að draga verðlagshækkun til að fá kaupmáttaraukninguna.

Heildarhækkun launa helstu starfsstétta frá 2019 til 2021 (í %), samanborið við hækkun árið 2018. Tölur fyrir 2021 eru fyrir fyrsta ársfjórðung, en þá kom til launahækkana vegna Lífskjarasamningsins. Heimild: Hagstofa Íslands.

Annað einkenni launaþróunarinnar á Íslandi í gegnum kreppuna er að laun í láglaunastörfum hækkuðu mest, eins og sést á myndinni. Þar með eru talin láglaunastörf kvenna og innflytjenda, sem Eflingu tókst að fá hækkuð aukalega í sérkjarasamningum við Reykjavíkurborg og samtök sveitarfélaga vorið 2020. Það er sérstaklega skynsamlegt að hækka lægstu laun mest í kreppum.

Að þessu leyti felast talsverð jöfnunaráhrif í gildandi kjarasamningum hér á landi og vinna þau gegn þeirri tilhneigingu til aukins ójafnaðar sem felst í verulega auknu atvinnuleysi í kreppunni, sem alla jafna bitnar mest á lægri launahópum.

Venjulegar hefur kaupmáttur almenns launafólks minnkað í djúpum kreppum, bæði hér á landi og víða á Vesturlöndum. Raunar hefur verið algengast að mæta kreppum með meiri kjaraskerðingum á Íslandi en í grannríkjunum á Vesturlöndum. Framvindan á Íslandi nú í gegnum Kóvid-kreppunar er því óvenjuleg – bæði í íslensku og alþjóðlegu samhengi.

Eftir hrun lækkaði kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann til dæmis um 27% hér, samanlagt á árunum 2009 og 2010. Enda voru kjarasamningar þá teknir úr sambandi og verðbólga óð upp í kjölfar gengishruns. Til samanburðar jókst kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann að meðaltali nú um 2,5% á árinu 2020, sjá hér, bls. 12. Og kaupmáttaraukningin var talsvert meiri en þetta hjá láglaunafólki.

Sérstaða Íslands skýrð

Hvers vegna hefur þróunin á Íslandi verið öndverð því sem algengast hefur verið í aðildarríkjum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar?

Jú, það er vegna þess að Íslendingar búa við sterka verkalýðshreyfingu sem náði því fram að viðhalda kjarasamningum í gegnum Kóvid-kreppuna, þrátt fyrir mikinn þrýsting samtaka atvinnurekenda (SA) og sumra fjölmiðla um að taka samningana úr gildi og þrýsta kaupmætti niður.

Raunar er þetta í fyrsta skiptið á lýðveldistímanum frá 1944 að það tekst að halda kaupmætti almenns launafólks í gegnum djúpa kreppu hér á landi og jafnvel auka hann. Það endurspeglar aukinn kraft verkalýðshreyfingarinnar núna, samanborið við fyrri tíð.

Það sem helst stendur útaf er að ekki tókst að fá stjórnvöld til að hækka atvinnuleysisbætur nógu mikið. Eftir situr því sú staðreynd að það fólk sem missti vinnuna vegna Kóvid-kreppunnar ber þyngstar byrðar kreppunnar hér á landi. Aðrir sigla að mestu sléttan sjó í gegnum kreppuna. Þó gætti í sumum tilvikum minnkandi vinnumagns vegna kreppunnar sem kom niður á heildartekjum einstaklinga, þó kaupmáttur héldist.

Þessi sérstaða Íslands hafði þau áhrif að milda kreppuna, eins og sýnt er í ofangreindri smá-skýrslu Eflingar, Kaupmáttur almennings mildaði kreppuna. Við sjáum því nú fram á kröftuga uppsveiflu hér á landi í kjölfar kreppunnar og minni hættu á auknum ójöfnuði en í flestum öðrum aðildarríkjum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar – ef fram heldur sem horfir.

Stjórnvöld gætu hins vegar skaðað uppsveifluna með því að draga stuðningsaðgerðir sínar of hratt til baka og með skattahækkunum á almennt launafólk. Engin ástæða er til að fara þá leið, enda er skuldastaða ríkisins alls ekki svo slæm. Hagvöxtur framtíðarinnar mun lækka skuldahlutfallið stig af stigi og létta vaxtabyrðina.

Það helsta sem gæti raskað uppsveiflunni er að veiran setji okkur aftur á byrjunarreit með nýjum skæðum afbrigðum.

Höfundur er prófessor emeritus við HÍ og sérfræðingur hjá Eflingu-stéttarfélagi.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Árvakur hf. gefur út Morgunblaðið, mbl.is og útvarpsstöðina K100.
Útgáfufélag Morgunblaðsins tapaði 75 milljónum þrátt fyrir 100 milljóna ríkisstyrk
Tap Árvakurs, útgáfufélags Morgunblaðsins, minnkaði um 135 milljónir á milli ára. Framkvæmdastjóri fyrirtækisins þakkar veigamiklum hagræðingaraðgerðum fyrir það að reksturinn hafi batnað þrátt fyrir veirufaraldurinn.
Kjarninn 26. júlí 2021
Joe Biden Bandaríkjaforseti.
Bandaríkin ætla að halda ferðabanni gagnvart Evrópu til streitu enn um sinn
Íslendingar og aðrir Evrópubúar munu ekki geta sótt Bandaríkin heim alveg á næstunni án þess að hafa sérstakar undanþágur. Í ljósi útbreiðslu delta-afbrigðis kórónuveirunnar hefur Bandaríkjastjórn ákveðið að halda núverandi ferðatakmörkunum í gildi.
Kjarninn 26. júlí 2021
Eyþór Eðvarðsson
Fjórar spurningar um loftslagsmál sem kjósendur þurfa að fá svar við
Kjarninn 26. júlí 2021
Þrettán starfsmenn Landspítalans í einangrun
Um helgina komu upp smit hjá starfsmönnum í nokkrum starfseiningum Landspítala. Rakning er langt komin og þrettán starfsmenn eru komnir í einangrun og nokkur fjöldi starfsmanna og sjúklinga í sóttkví.
Kjarninn 26. júlí 2021
Benedikt Jóhannesson, einn stofnenda Viðreisnar, mun starfa áfram með flokknum.
Sættir hafa náðst hjá Viðreisn og Benedikt starfar áfram innan flokksins
Benedikt Jóhannesson fyrrverandi formaður Viðreisnar greinir frá því í dag að samkomulag hafi náðst um að hann starfi áfram með flokknum.
Kjarninn 26. júlí 2021
Meirihluti þjóðarinnar er bólusettur og meirihluti þeirra sem eru að greinast með veiruna er bólusettur.
116 óbólusettir greinst á einni viku
Um 64 prósent þeirra sem eru með COVID-19 á landinu eru á aldrinum 18-39 ára. Flestir sem greinst hafa síðustu daga eru bólusettir en 116 óbólusettir einstaklingar hafa greinst með veiruna á einni viku.
Kjarninn 26. júlí 2021
Þórður Snær Júlíusson
Endalok tálmyndar um endurkomu hins eðlilega lífs
Kjarninn 26. júlí 2021
Himinn og haf skilja fátækari ríki heims og þau ríkari að þegar kemur að bólusetningum.
Þórólfur: Hægt að hafa margar skoðanir á siðferði bólusetninga
Að baki þeirri ákvörðun að gefa fólki bólusettu með Janssen örvunarskammt býr að sögn sóttvarnalæknis sú stefna að reyna að bólusetja sem flesta hér á landi með áhrifaríkum hætti. 1,32 prósent íbúa fátækustu ríkja heims hafa verið bólusett.
Kjarninn 26. júlí 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar