Lífeyrissjóðirnir og hyldýpi gleymskunnar

Hrafn Magnússon skrifar um tilurð íslenska lífeyrissjóðakerfisins og breytingar á því, sem hann segir hafa orðið til þess að „þúsundir eldri borgara hafa ekki fengið tilskilinn lífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins“ undanfarin ár.

Auglýsing

Við Íslend­ingar teljum okkur búa við gott vel­ferð­ar­kerfi og berum okkur í því sam­bandi oft saman við frændur okkar á Norð­ur­lönd­um. Okkur er tamt að halda því fram að við séum oft og iðu­lega best meðal þjóða. Þessi til­hneig­ing kom ekki síst fram á fyrstu árum þess­arar aldar og allt fram að hruni fjár­mála­mark­að­anna haustið 2008.

Eitt af því sem ein­kennir gott vel­ferð­ar­þjóð­fé­lag er hvernig er búið að eldri borg­urum og öryrkj­um, m.a. hversu traust líf­eyr­is­kerfið er og hvort almenn sátt ríki meðal þjóð­ar­innar um þennan mik­il­væga þátt í vel­ferð­ar­kerf­inu. Það er skoðun margra, ekki síst eldri borg­ara og öryrkja að núver­andi líf­eyr­is­kerfi sé ósann­gjarnt og að sú breyt­ing sem var gerð á lögum um almanna­trygg­ingar haustið 2006 hafi verið mis­tök og í engu sam­ræmi við þau fyr­ir­heit sem gefin voru við stofnun almennu líf­eyr­is­sjóð­anna árið 1969. Skal nú vikið að þeim aðdrag­anda öllum því hann skiptir miklu máli í dag.

Líf­eyr­is­sjóðir í kjöl­far krepp­unnar

Árið 1969 ríkti hér á landi mikil efna­hags­leg kreppa sem má rekja til hruns síld­ar­stofns­ins og mik­ils verð­falls fiskaf­urða á erlendum mörk­uð­um. Hér ríkti mikið atvinnu­leysi og land­flótti, sér­stak­lega til Norð­ur­landa, einkum til Sví­þjóð­ar. Með hlið­sjón af bágu efna­hags­á­standi og atvinnu­leysi er ekki út í hött að spurt sé hvers vegna í ósköpum verka­lýðs­hreyf­ing­unni hafi dottið hug að stofna og starf­rækja líf­eyr­is­sjóði við þessar aðstæð­ur?

Auglýsing

Hér kemur margt til álita því krafan um stofnun líf­eyr­is­sjóða var ekki uppi á borð­inu hjá Alþýðu­sam­bandi Íslands í árs­byrjun 1969. Í masters­rit­gerð Sig­urðar E. Guð­munds­sonar í sagn­fræði, sem heitir „Líf­eyr­is­sjóðir 1960-1980“, er fjallað nokkuð ítar­lega um til­drög þess að samið var um almennu líf­eyr­is­sjóð­ina í maí 1969. Hér skal sú atburða­rás ekki rakin að öðru leyti en því að hug­mynd þess efnis til lausnar kjara­deil­unnar kom til umræðu í sér­stakri sátta­nefnd í mars­mán­uði á því sama ári. Eins og oft vill verða í kjara­deilum getur til­lagan hafa fæðst í flóknum samn­inga­við­ræðum ein­stakra samn­inga­manna. Nú er rúm hálf öld liðin frá þessum atburðum og fáir enn á lífi sem sátu við samn­inga­borð­ið, en þó er þörf á því að rifja upp umræður og ákvörðun um sér­stakan við­bót­ar­líf­eyri í Sví­þjóð, Dan­mörku og Nor­egi, sem sam­þykkt var á þjóð­þingum við­kom­andi landa sem við­bót við almanna­trygg­inga­lög­in, en ekki með stofnun líf­eyr­is­sjóða sem var reyndin hér á Íslandi.

ATP á Norð­ur­löndum

Umræður um sér­stakan við­bót­ar­líf­eyri við grunn­líf­eyri almanna­trygg­inga hófust í Sví­þjóð árið 1957 og náði loks fram að ganga á þjóð­þing­inu 1960. Um var að ræða tekju­háðan og sjóðs­mynd­andi líf­eyri fyrir alla laun­þega, sem kæmi til við­bótar grunn­líf­eyri almanna­trygg­inga. Danir fylgdu í kjöl­farið árið 1964 og síðan Nor­egur 1967. Þetta við­bót­ar­kerfi fékk alls staðar í þessum löndum skamm­stöf­un­ina ATP (Ar­bejds­mar­kedets Til­læg­spension). Á síð­ustu öld réðu jafn­að­ar­menn lögum og lofum á Norð­ur­löndum og voru því í for­ystu við upp­bygg­ingu vel­ferð­ar­kerfa þess­ara landa. Hér á landi var hið póli­tíska lands­lag með öðrum hætti. Alþýðu­flokk­ur­inn íslenski var aldrei ráð­andi stjórn­mála­afl eins og jafn­að­ar­manna­flokk­arnir á Norð­ur­lönd­un­um. Meg­in­á­stæðan var klofn­ingur Alþýðu­flokks­ins og stofnun Sós­í­alista­flokks­ins 1938. Sá flokkur var lagður niður með stofnun Alþýðu­banda­lags­ins sem stjórn­mála­flokks árið 1968. Þó að Alþýðu­flokk­ur­inn hafi haft áhuga á að starf­rækja svipað fyr­ir­komu­lag innan almanna­trygg­inga með við­bót­ar­líf­eyri, eins og frændur okkar á Norð­ur­löndum með ATP kerf­un­um, varð mönnum fljót­lega ljóst að hér á landi yrði farin sú leið að til við­bótar grunn­líf­eyris almanna­trygg­inga kæmi sér­stakur elli­líf­eyrir frá líf­eyr­is­sjóð­un­um, eins og var raunin með stofnum líf­eyr­is­sjóða fyrir almennt verka­fólk.

Blekið var varla þornað af und­ir­skrift samn­ing­anna þann 19. maí 1969 þegar menn hófust handa við að und­ir­búa stofnun sjóð­anna enda átti starf­ræksla þeirra að hefj­ast í árs­byrjun 1970. Eitt voru menn strax ein­huga um og það var að ávinnsla líf­eyr­is­rétt­inda yrði sú sama hjá öllum nýju líf­eyr­is­sjóð­unum og að semja þyrfti því sér­staka fyr­ir­mynd­ar­reglu­gerð eða sam­ræmda reglu­gerð um upp­bygg­ingu líf­eyr­is­sjóð­anna og sams konar líf­eyr­is­rétt­indi og ávinnslu þeirra.

Sam­ræmd líf­eyr­is­rétt­indi

Til verks­ins var ráð­inn Guð­jón Han­sen trygg­inga­stærð­fræð­ing­ur. Hann samdi til­lög­urnar sem urðu að veru­leika með ATP við­bót­ar­líf­eyr­is­kerfi Dan­merkur að leið­ar­ljósi. Þessi stað­reynd kemur bæði fram í dokt­ors­rit­gerð Ólafs Ísleifs­sonar um íslensku líf­eyr­is­sjóð­ina og einnig í umræddri MA rit­gerð Sig­urðar E.Guð­munds­sonar og þarf þá ekki lengur vitn­ana við að íslensku líf­eyr­is­sjóð­irnir koma sem við­bót við grunn­líf­eyri almanna­trygg­inga, en ekki í stað­inn fyrir grunn­líf­eyr­ir­inn.

Við þetta er svo að bæta að árið 1971 var tekin upp sér­stök tekju­trygg­ing. Hún var ekki með neinum frí­tekju­mörk­um. Allar tekjur skertu fjár­hæð tekju­trygg­ing­ar­inn­ar. Það var sífelld bar­átta Alþýðu­sam­bands Íslands að hækka frí­tekju­mark­ið, stóð sú bar­átta allar götur þar til frí­tekju­mörkin voru nán­ast lögð niður frá og með 1. jan­úar 2017. Má því segja að verka­lýðs­hreyf­ingin sé komin aftur á byrj­un­ar­reit.

Sú breyt­ing var einnig gerð haustið 2016 að grunn­líf­eyr­inum og tekju­trygg­ing­unni var steypt saman í einn bóta­flokk, sem nefn­ist nú elli­líf­eyr­ir. Þessi aðgerð var hugsuð sem ein­földun á bóta­kerf­inu, en hefur haft í för með sér að slóð grunn­líf­eyr­is­ins er nú hul­in. Það er baga­legt þegar gerð er sú sann­gjarna krafa að líf­eyr­is­sjóða­tekjur skerði ekki grunn­líf­eyr­inn, eins og nú er gert. Hér má bæta við að líf­eyrir almanna­trygg­inga hefur ekki hækkað í sam­ræmi við launa­tekj­ur, eins og vonir voru bundnar við.

Þróun skerð­ingar

Grunn­líf­eyrir almanna­trygg­inga var ótekju­tengdur frá 1936 til árs­ins 1992 þegar atvinnu­tekjur skertu grunn­líf­eyr­inn. Líf­eyr­is­sjóða­tekjur skertu grunn­líf­eyr­inn 2009 til 2013. Frá árs­byrjun 2017 hafa hins vegar líf­eyr­is­sjóða­tekjur skert grunn­líf­eyr­inn í nýjum bóta­flokki, elli­líf­eyr­ir, eins og framan grein­ir. Afleið­ingin er sú að þús­undir eldri borg­ara hafa ekki fengið til­skil­inn líf­eyri frá Trygg­inga­stofnun rík­is­ins allt frá því að ný lög um almanna­trygg­ingar tóku gildi í árs­byrjun 2017.

Loka­orð

Þessi grein­ar­skrif mín um aðdrag­and­ann að stofnun almennu líf­eyr­is­sjóð­anna í árs­byrjun 1970 gæti alveg eins heitið „Hyl­dýpi gleymskunn­ar“. Ávinnsla líf­eyr­is­rétt­inda spannar starfsævi allra launa­manna hér á landi. Það skiptir því öllu máli að trú­verð­ug­leiki líf­eyr­is­kerf­is­ins byggi á trausti. Þeir sem fjalla um þetta mikla hags­muna­mál þjóð­ar­innar verða að kynna sér sög­una því að for­tíð skal hyggja er fram­tíð skal byggja. Í stjórn­ar­sátt­mála rík­is­stjórn­ar­innar er fjallað um end­ur­mat almanna­trygg­inga. Nú er rétti tím­inn að fara í þá end­ur­skoðun og laga aug­ljósa agn­úa, en þá verða menn líka að kynna sér aug­ljósar sögu­legar stað­reyndir áður en þær verða gleymsk­unni að bráð, þ. á m. að líf­eyr­is­sjóðir sem stofn­aðir voru fyrir 1970 voru einnig hugs­aðir sem við­bót við almanna­trygg­ing­ar.

Höf­undur er fyrrv. fram­kvæmda­stjóri Lands­sam­taka líf­eyr­is­sjóða



Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Örn Bárður Jónsson
Þungunarrof, samkynhneigð og kynusli
Kjarninn 28. júní 2022
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra, og Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri.
Ætlar ekki að láta Seðlabankann afhenda sér gögn um ráðstöfun opinberra hagsmuna
Seðlabanki Íslands efur ekki viljað leggja mat á hagsmuni almennings af birtingu upplýsinga um þá sem fengu að nýta sér fjárfestingaleið hans né af því að stöðugleikasamnirnir við kröfuhafa verði gerðir opinberir.
Kjarninn 28. júní 2022
Kristrún Frostadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar.
Kristrún íhugar formannsframboð
Kristrún Frostadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, segist „íhuga alvarlega“ að bjóða sig fram til formanns á landsfundi flokksins í október. Logi Einarsson tilkynnti um miðjan júní að hann muni ekki bjóða sig fram að nýju.
Kjarninn 28. júní 2022
„Bleika húsið“, heilsugæsla sem þjónustar konur í Mississippi er eina heilsugæslan í ríkinu sem veitir þungunarrofsþjónustu. Henni verður að öllum líkindum lokað innan nokkurra daga.
Síðustu dagar „bleika hússins“ í Mississippi
Eigandi einu heilsugæslunnar í Mississippi sem veitir þungunarrofsþjónustu ætlar að halda ótrauð áfram, í öðru ríki ef þarf, eftir að Hæstiréttur Bandaríkjanna felldi rétt til þungunarrofs úr gildi.
Kjarninn 27. júní 2022
Á Fossvogsbletti 2 stendur einbýlishús og geymsluhúsnæði.
Borgin steig inn í 140 milljóna fasteignakaup í Fossvogsdal
Borgarráð Reykjavíkurborgar samþykkti á dögunum að nýta forkaupsrétt sinn að fasteignum á Fossvogsbletti 2. Fjárfestingafélag ætlaði að kaupa eignina á 140 milljónir og gengur borgin inn í þau viðskipti.
Kjarninn 27. júní 2022
Sífellt fleiri notendur kjósa að nálgast sjónvarpsþjónustu í gegnum aðrar leiðir en með leigu á myndlykli.
Enn dregst leiga á myndlyklum saman en tekjur vegna sjónvarps halda áfram að aukast
Tekjur fjarskiptafyrirtækja vegna sjónvarpsþjónustu hafa rokið upp á síðustu árum. Þær voru 3,8 milljarðar króna á árinu 2017 en 14,9 milljarðar króna í fyrra. Þorri nýrra tekna í fyrra var vegna sjónvarpsþjónustu.
Kjarninn 27. júní 2022
Hagstofan býst við að hagvöxtur verði enn kröftugri en spáð var í lok vetrar
Hagstofan býst við því að hagvöxtur verði 5,1 prósent á árinu og 2,9 prósent á næsta ári, samkvæmt nýrri þjóðhagsspá. Búist er við því að um 1,6 milljónir ferðamanna sæki landið heim í ár, en fyrri spá gerði ráð fyrir 1,4 milljónum ferðamanna.
Kjarninn 27. júní 2022
Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir er utanríkisráðherra.
Telja að upplýsingar um fjölda sérstakra vegabréfa geti skaðað tengsl við önnur ríki
Utanríkisráðuneytið vill ekki segja hversu mörg sérstök vegabréf það hefur gefið út til útlendinga á grundvelli nýlegrar reglugerðar. Það telur ekki hægt að útiloka neikvæð viðbrögð ótilgreindra erlendra stjórnvalda ef þau frétta af vegabréfaútgáfunni.
Kjarninn 27. júní 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar