Rannsóknargögn eru auðlind

Pia Sigurlína Viinikka, upplýsingafræðingur á Bókasafni og upplýsingaþjónustu Háskólans á Akureyri, skrifar í tilefni af viku opins aðgangs 2021 (Open Access Week) 25. – 31. október.

Auglýsing

Starf­semi háskóla­bóka­safna hefur snú­ist mikið um að þjón­usta nem­end­ur, meðal ann­ars með því að sinna upp­lýs­inga­læsis­kennslu. Í dag eru upp­lýs­inga­fræð­ingar í meiri mæli að þróa rann­sókn­ar­þjón­ustu til að geta aðstoðað og stutt rann­sak­endur við að stunda opin vís­indi.

Rann­sókn­ar­gögn eru mikil auð­lind og sam­kvæmt FORCE11, sem er alþjóð­legur hópur rann­sak­enda, upp­lýs­inga­fræð­inga og rann­sókn­ar­sjóða, eru rann­sókn­ar­gögn jafn mik­il­væg og vís­inda­grein­ar. Á tímum COVID-19 far­ald­urs­ins er sér­stak­lega brýnt að halda vel utan um rann­sókn­ar­gögn og deila þeim meðal rann­sak­enda um allan heim til að geta stoppað þennan vágest. Opin gögn auka meðal ann­ars gæði og gegn­sæi vís­inda, stuðla að ábyrg­ari nýt­ingu opin­berra fjár­muna og draga úr tví­verkn­aði.

Rann­sókn­ar­menn­ing háskóla er að breyt­ast í átt að opnum vís­indum þó að Ísland sé enn langt á eftir öðrum Evr­ópu­löndum hvað það varð­ar. Sam­kvæmt fram­kvæmda­stjórn ESB miða opin vís­indi (e. open sci­ence) að því að gera rann­sóknir opn­ari og alþjóð­legri og að ýta undir sam­starf með því að nota staf­ræna tækni og tengsla­net. Opin vís­indi koma með félags­leg­ar, menn­ing­ar­legar og tækni­legar breyt­ingar á fram­kvæmd rann­sókna. Undir þeirri regn­hlíf eru meðal ann­ars opinn aðgangur og opin rann­sókn­ar­gögn.

Auglýsing

Menn­ing­ar­mála­stofnun Sam­ein­uðu þjóð­anna (e. UNESCO), sem Ísland hefur verið aðili að frá árinu 1964, vinnur með alþjóð­legan veg­vísi fyrir opin vís­indi. Aðilar sam­tak­anna eiga að inn­leiða stefn­una, en hún hefur jafn­rétti að leið­ar­ljósi og er mark­miðið að tryggja jafnan aðgang þjóða að fræði­legri þekk­ingu.

Árið 2020 voru 14 af 27 Evr­ópu­löndum með sína eigin stefnu eða leið­ar­vísi tengdan rann­sókn­ar­gögnum og flest þeirra eru með sam­eig­in­lega stefnu um opinn aðgang og opin gögn. Það er því for­vitni­legt að spyrja: Hvernig er staðan á Íslandi? Gera íslenskir háskólar rann­sak­endum kleift að deila rann­sókn­ar­gögnum og birta þau í opnum aðgangi?

Íslensk rann­sókn­ar­gögn

Ágústa Páls­dótt­ir, pró­fessor í upp­lýs­inga­fræði, hefur skoðað rann­sak­endur í Háskóla Íslands og rann­sókn­ar­gögn þeirra. Í ljós kom að sjaldan er veittur opinn aðgangur að rann­sókn­ar­gögnum en rann­sak­endur hafa lengi verið í sam­starfi sín á milli og deilt með sér gögn­um.

Það eru mjög fáir hvatar fyrir rann­sak­endur að stunda opin vís­indi og umræðan hefur aðal­lega fjallað um opinn aðgang að rann­sókn­ar­nið­ur­stöð­um. Árið 2019 skil­aði verk­efna­hópur mennta- og menn­ing­ar­mála­ráð­herra til­lögum að stefnu um opinn aðgang að nið­ur­stöðum rann­sókna. Mennta- og menn­ing­ar­mála­ráðu­neytið birti nið­ur­stöður um stefn­una í sept­em­ber 2021 og voru þær mjög óskýrar og ómark­viss­ar.

Seinni hluti stefn­unnar á að fjalla um opinn aðgang að rann­sókn­ar­gögnum og sú vinna er alveg eft­ir. Staðan í dag er sú að stjórn­völd, háskóla og rann­sókn­ar­sjóði á Íslandi vantar stefnur um opin rann­sókn­ar­gögn.

Mögu­legir hvatar fyrir opinn aðgang að rann­sókn­ar­gögnum eru til dæmis að ýta undir nýsköp­un, gerð gagna­á­ætl­ana við styrk­um­sóknir og auk­inn sýni­leika rann­sak­enda. Fram­gangs­kerfi háskól­anna þarf að hvetja rann­sak­endur til að birta vís­inda­greinar í opnum aðgangi en einnig rann­sókn­ar­gögn. Ef mat á rann­sak­endum verður skoðað út frá opnum gögnum er hægt að meta hvort stjórnun opinna gagna er til fyr­ir­myndar og hvort rann­sak­endur end­ur­nýti gögn frá öðrum fræði­mönn­um.

Einnig er hægt að umb­una rann­sak­endum fyrir að nota FAIR-við­mið­in, sem fela í sér að rann­sókn­ar­gögn eiga að vera finn­an­leg, aðgengi­leg, gagn­virk og end­ur­nýt­an­leg. Að gögn séu FAIR snýst meðal ann­ars um að gefa gögnum alþjóð­leg, ein­stök og var­an­leg auð­kenni. Mik­il­vægt er að gögn séu með mjög góð lýsigögn. Gögn þurfa einnig að vera með skýr og aðgengi­leg notk­un­ar­leyfi. Mark­miðið með því að nota FAIR-við­mið­un­ar­regl­urnar er að birta rann­sókn­ar­gögn í formi sem upp­fyllir þessi fjögur atriði svo bæði vélar og mann­eskjur geti auð­veld­lega fundið gögn­in.

Einnig þurfa háskólar að hafa inn­viði eins og örugg varð­veislu­söfn og gera rann­sak­endum þannig kleift að varð­veita og deila gögn­um. Ánægju­legt er að sjá að Félags­vís­inda­stofnun Háskóla Íslands hefur sett á lagg­irnar gagna­þjón­ustu félags­vís­inda sem heitir GAGNÍS og hýsir rann­sókn­ar­gögn, meðal ann­ars úr könn­un­um, í opnum aðgangi.

Opin gögn eru ekki alltaf opin

Mik­il­vægt er að hafa á hreinu að stjórnun rann­sókn­ar­gagna snýst ekki bara um að gera gögnin opin. Það snýst ekki síður um að sjá verð­mæti gagna og halda vel utan um og varð­veita rann­sókn­ar­gögn svo þau glat­ist ekki. Æski­leg­ast er að birta gögn en það er ekki alltaf hægt. Mark­miðið er, eins og meðal ann­ars fram­kvæmda­stjórn Evr­ópu­sam­bands­ins orðar það, að gera gögn: „Eins opin eins og hægt er og eins lokuð og nauð­syn­legt er.“ Þegar gögn eru við­kvæm er nauð­syn­legt að skrá lýsigögn svo hægt sé að sjá að gögnin séu til og að hægt sé að hafa sam­band við rann­sak­endur um mögu­leika á að fá aðgang.

Hlut­verk háskóla­bóka­safna

Háskólar á Íslandi þurfa að byggja upp rann­sókn­ar­inn­viði sem mæta nýjum kröfum um rann­sókn­ar­ferla og þar hafa bóka­söfnin tæki­færi til þátt­töku í þróun gagna­þjón­ustu fyrir rann­sak­end­ur. Rann­sak­endur þurfa að fá aðstoð til að skipu­leggja, varð­veita og deila rann­sókn­ar­gögnum í gegnum allt rann­sókn­ar­ferl­ið.

Á Íslandi eru sjö háskól­ar. Til að nýta betur opin­bert fé og þekk­ingu um opin gögn væri mið­læg gagna­þjón­usta sem allir háskólar hefðu aðgang að besta lausn­in, í stað­inn fyrir að allir reyni að finna upp hjól­ið. Sem fyr­ir­mynd væri hægt að skoða starf­semi Svensk nation­ell data­tjänst í Sví­þjóð. Þar eru um 40 háskólar sem mynda tengsla­net og allir eiga að vera með gagna­þjón­ustu sem þver­fag­lega deild, þar sem starfa meðal ann­ars upp­lýs­inga­fræð­ingar sem bera ábyrgð á stjórnun rann­sókn­ar­gagna.

Nú er kom­inn tími til að aðilar innan háskóla, háskóla­bóka­safna, rann­sókn­ar­sjóða og stjórn­valda á Íslandi setj­ist við borð­ið, ræði og vinni saman um opin rann­sókn­ar­gögn til að tryggja jafn­rétti háskóla til að geta stundað opin vís­indi óháð stærð og stað­setn­ingu.

Höf­undur er upp­lýs­inga­fræð­ingur á Bóka­safni og upp­lýs­inga­þjón­ustu Háskól­ans á Akur­eyri.

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Kindle með penna og Pixel lekar
Kjarninn 3. október 2022
Mynd frá sænsku strandgæslunni sýnir hversu stór hvert og eitt gat á leiðslunni er. Uppstreymið raskaði sjó á um kílómetra svæði.
Fjöldi herskipa við gaslekana – Svæðið skilgreint sem „glæpavettvangur“
Þótt gas flæði ekki lengur út úr gasleiðslum Nord Stream 1 og 2 er enn gas í þeim. Á vettvang streymir nú fjöldi herskipa frá nokkrum ríkjum. Rússar gætu talið sig eiga rétt á að koma að rannsókninni þar sem atvikið átti sér stað á alþjóðlegu hafsvæði.
Kjarninn 3. október 2022
Þjóðhættir
Þjóðhættir
Þjóðhættir – Kvenskörungurinn Jóninna Sigurðardóttir
Kjarninn 3. október 2022
Jóhann Páll Jóhannsson, þingmaður Samfylkingarinnar, er fyrsti flutningsmaður breytinga á lögum um stöðuveitingar.
Óheimilt verði að skipa í embætti ráðuneytisstjóra með flutningi
Þingmaður Samfylkingar fer fyrir frumvarpi um breytingar á lögum um stöðuveitingar þar sem ráðherra verður óheimilt að skipa í embætti ráðuneytisstjóra með flutningi. Einnig er lagt til að takmarka heimildir ráðherra til stöðuveitinga án auglýsingar.
Kjarninn 3. október 2022
Karl Englandskonungur hafði áhuga á að sækja loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, COP27, í Egyptalandi í næsta mánuði. Liz Truss forsætisráðherra finnst það ekki svo góð hugmynd.
Truss vill ekki að Karl konungur sæki COP27
Umhverfismál hafa löngum verið Karli konungi hugleikin. Hann mun hins vegar ekki sækja loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, COP27, í næsta mánuði þar sem Lis Truzz forsætisráðherra ráðlagði honum að fara ekki.
Kjarninn 3. október 2022
Ingibjörg Sólrún Gísladóttir
Segir Jón Baldvin „haga sér eins og rándýr sem velur bráð sína af kostgæfni“
Fyrrverandi formaður Samfylkingarinnar segir að Íslendingar eigi „mjög erfitt með að horfast í augu við að flottir karlar misbeiti valdi sínu gagnvart ungum konum og körlum.“ Það þurfi hins vegar að horfast í augu við að þeir geri það.
Kjarninn 3. október 2022
Joola marar í hálfu kafi undan ströndum Gambíu, daginn eftir slysið.
444 börn
Titanic Afríku hefur ferjan Joola verið kölluð. Það er þó sannarlega ekki vegna glæsileika hennar heldur af því að hún hlaut sömu skelfilegu örlög.
Kjarninn 2. október 2022
Ólöf Sverrisdóttir ákvað að skrifa ljóð á hverjum degi í eitt ár. Úr varð ljóðabókin Hvítar fjaðrir.
Ljóðin féllu eins og hvítar fjaðrir af himnum ofan
Ólöf Sverrisdóttir leikkona ákvað að skrifa ljóð á hverjum degi og við það fóru ljóðin að koma til hennar í svefnrofanum á morgnana. Afraksturinn ber heitið „Hvítar fjaðrir“ og safnað er fyrir útgáfu ljóðabókarinnar á Karolina fund.
Kjarninn 2. október 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar