Sálarstríð friðarsinnans

„Óumdeilt er að það voru Rússar sem hófu Úkraínustríðið eftir alllangan undirbúning,“ skrifar Þorsteinn Vilhjálmsson, fyrrverandi prófessor. „Þeir hafa síðan farið fram með þvílíkri grimmd og græðgi að við getum ekki setið hjá.“

Auglýsing

Ég fædd­ist árið 1940 og er því á níræð­is­aldri. Um tíu ára aldur fékk ég áhuga á stjórn­málum og hef haldið honum síð­an. Úkra­ínu­stríðið sem nú geisar hefur rifjað upp liðna tíð bæði hjá mér og öðr­um. Margir leggja þar orð í belg með ýmsu móti. Mig langar að lýsa teng­ing­unni við for­tíð­ina eins og hún horfir við mér.

Kalda stríðið gnæfði yfir stjórn­málum Vest­ur­landa allar götur frá því skömmu eftir heims­styrj­öld­ina 1939-1945 og til 1990 eða svo. Eftir styrj­öld­ina skildu leiðir með Banda­mönnum (Banda­ríkja­mönn­um, Bret­um, Frökkum og Sov­ét­mönn­um) sem höfðu áður tekið höndum saman gegn mann­vonsku og útþenslu þýskra nas­ista og haft ótví­ræðan sig­ur. Kjarni deiln­anna í kalda stríð­inu sner­ist um þjóð­skipu­lag. Ríki Vest­ur­landa vildu hafa áhersl­una á einka­fram­tak, auð­valds­skipu­lag (kap­ít­al­isma) og á lýð­ræði. Ríki Aust­ur-­Evr­ópu og að hluta Asíu aðhyllt­ust hins vegar – eða töldu sig aðhyll­ast – þjóð­skipu­lag komm­ún­ism­ans sem byggð­ist meðal ann­ars á ritum leið­tog­anna Marx, Eng­els, Leníns og Maós. Lýð­ræði var fórn­að, meðal ann­ars með vísun í kenn­ing­una um alræði öreig­anna sem væri tíma­bundin nauð­syn á leið­inni til fyr­ir­heitna lands­ins.

Kjarna­vopna­kapp­hlaupið setti mik­inn svip á kalda stríð­ið. Banda­ríkja­menn hófu leik­inn í ágúst­byrjun 1945 með því að varpa tveimur sprengjum á japönsku borg­irnar Hiros­hima og Naga­saki, og báru fyrir sig að þeir vildu stytta stríðið við Jap­ani sem voru þá einir eftir þeim megin í stríð­inu. En Sov­ét­menn flýttu sér í fót­spor Banda­ríkj­anna og fram­leiddu sínar eigin klofn­un­ar­sprengjur (e. fission bombs). Og um 1950 höfðu bæði „risa­veld­in“ bætt við svo­nefndum vetn­is­sprengjum (sam­runa­sprengj­um, e. fusion bombs) sem voru marg­falt öfl­ugri en hin­ar.

Auglýsing

Smám saman rann það upp fyrir skyn­sömu fólki um heim allan að þetta kapp­hlaup gat ekki stig­magn­ast enda­laust, og fyrsti milli­ríkja­samn­ing­ur­inn um tak­mörkun á fram­leiðslu kjarna­vopna var gerður árið 1968. Jafn­framt gerðu menn sér grein fyrir því að öflug kjarna­vopn væru galla­gripir í styrj­öld vegna þess að ein sprengja gæti haft áhrif um allan heim, líka heima hjá árás­ar­að­il­an­um, og fyrstu sprengj­urnar mundu snú­ast í höndum hans eins og bjúg­verp­ill (bú­m­er­ang), dreifa geisla­virku efni um stór svæði og ef til vill valda kjarn­orku­vetri um hálfan heim­inn. – En engu að síður ótt­uð­ust margir á þessum tíma að kalda stríðið kynni að hitna og enda með kjarn­orku­stríði.

Öflug kjarna­vopn eru galla­gripir í styrj­öld, geta valdið veru­legu tjóni hjá árás­ar­að­il­an­um.

Grunn­ur­inn að Sov­ét­ríkj­unum hafði verið lagður árið 1922 undir for­ystu Rúss­lands sem var langstærsta og fjöl­menn­asta Sov­ét­rík­ið, og árið 1940 voru Eystra­salts­ríkin inn­lim­uð. Úkra­ína hóf bar­áttu fyrir algeru sjálf­stæði árið 1918 en varð að lokum sér­stakt ríki innan Sov­ét­ríkj­anna, við hlið Rúss­lands, árið 1922. Eftir stríðslokin 1945 sömdu Banda­menn um skipt­ingu Evr­ópu í áhrifa­svæði og flest ríki Aust­ur-­Evr­ópu komu þá í hlut Sov­ét­ríkj­anna. Ríkin á svæði þeirra stofn­uðu með sér svo­nefnt Var­sjár­banda­lag árið 1955 eftir að Nató hafði verið stofnað árið 1949. Var­sjár­banda­lagið var leyst upp árið 1991 og má segja að þá hafi kalda stríð­inu lok­ið.

Nafnið „kalda stríð­ið“ vísar til þess að aldrei kom til beinna vopna­við­skipta milli stríðs­að­ila, en leið­togar þeirra voru ann­ars vegar Banda­ríkja­menn og hins vegar Sov­ét­rík­in. Þessi ríki voru oft kölluð „risa­veldi“ (e. super­powers) og eld­uðu með sér grátt silfur bæði í hug­mynda­fræði og einnig í fram­leiðslu, lífs­kjörum, geim­ferðum og hvers konar yfir­ráð­um. Þó að ekki kæmi til beinna vopn­aðra átaka milli þeirra urðu óbein átök þar sem annað hvort risa­veldið beitti vopnum sínum gegn til­teknum smá­ríkjum eða hópum víðs vegar um hnött­inn. Fræg­asta dæmið er Víetna­m-­stríðið (1955-1975), þar sem Banda­ríkin voru virkir þátt­tak­endur og börð­ust gegn sam­ein­ingu lands­ins, en Sov­ét­ríkin veittu and­stæð­ingum Banda­ríkj­anna ýmiss konar óbeinan stuðn­ing. Þátt­taka Banda­ríkj­anna í þessu stríði var afar umdeild á Vest­ur­lönd­um, ekki síst í Banda­ríkj­unum sjálf­um. Hún var meðal ann­ars rök­studd með svo­nefndri dómínó-­kenn­ingu, sem sé að „heimskomm­ún­isminn“ eða stuðn­ings­menn Víetnama mundu halda áfram land­vinn­ingum ef þeir hefðu sigur í þessu stríði. Sig­ur­inn náð­ist að lokum og Víetnam sam­ein­að­ist í eitt ríki, en dómínó-­kenn­ingin rætt­ist engan veg­inn því að harla fáir dómínó-kubbar féllu í kjöl­far­ið. Ósigur Banda­ríkja­manna í þessu stríði varð þeim því­líkt áfall að þeir forð­uð­ust í ára­tugi að skipta sér af málum ann­arra með því að senda veru­legt her­lið til fjar­lægra landa. Víetna­m-­stríðið hafði mikil áhrif á vinstrið á Vest­ur­lönd­um, ekki síst hér á Íslandi. And­staðan gegn því flétt­að­ist saman við bar­átt­una gegn banda­rísku her­stöð­inni á Mið­nes­heiði og gegn aðild okkar að Nató, en öfl­ug­ustu Nató­ríkin studdu Banda­ríkja­menn dyggi­lega í stríð­inu. Þessi and­staða náði ekki aðeins til íslenskra sós­í­alista heldur einnig til þjóð­varn­ar­manna og hluta af Fram­sókn­ar- og Alþýðu­flokks­mönn­um. Hún styrkt­ist enn í þorska­stríð­unum gegn Bretum sem voru að sjálf­sögðu í Nató eins og Íslend­ing­ar.

Við sem tókum þátt í þess­ari bar­áttu litum flest á okkur sem frið­ar­sinna. Við börð­umst gegn hern­aði í öllum mynd­um, hvort sem hann var á vegum Banda­ríkja­hers í Víetnam eða sov­éska Rauða hers­ins í Ung­verja­landi 1956, í Tékkóslóvakíu 1968 og síðar í lang­vinnu en árang­urs­lausu stríði í Afganist­an. Við höfðum megna skömm á öllu vopna­skaki þar sem risa­veldin beittu her­valdi til að þjóna lund sinni, valda­græðgi og meintum hags­munum sem tengd­ust yfir­ráðum þeirra.

Heims­mynd kalda stríðs­ins hafði verið að mót­ast í hálfa öld þegar stríð­inu lauk nokkuð skyndi­lega um 1990. Járn­tjaldið féll, Sov­ét­ríkin leyst­ust upp og ein­stök ríki sem höfðu áður verið innan þeirra fengu fullt sjálf­stæði, þar á meðal Rúss­land, Úkra­ína, Bela­rús (áður Hvíta-Rúss­land), Eystra­salts­ríkin þrjú, ríkin í Kákasus og Asíu­ríkin sem gár­ung­arnir kalla einu nafni „Langt­burtist­an.“ Sum fyrrum aðild­ar­ríki Var­sjár­banda­lags­ins gengu síðar í Nató ásamt Eystra­salts­ríkj­unum sem réðu nú slíkum málum sjálf.

Ekki skiptir síður máli að þjóð­skipu­lag og ríkj­andi við­horf flestra þess­ara ríkja ger­breytt­ust og verða nú engan veg­inn kennd við komm­ún­isma eða sós­í­al­isma; auð­jöfr­ar, kap­ít­alistar og ólíg­arkar fitna þar á fjós­bit­anum ekk­ert síður en í for­ystu­ríki kap­ít­al­ism­ans, Banda­ríkjum Norð­ur­-Am­er­íku. Þannig er mér ger­sam­lega ómögu­legt að sjá nokkurn sam­felldan þráð í þjóð­skipu­lagi eða ríkj­andi hug­myndum sem liggi frá Sov­ét­ríkjum Leníns eða kalda stríðs­ins til Rúss­lands undir stjórn Pútíns. Ég get ekki einu sinni tínt það til að sós­í­alistar kalda stríðs­ins og Pútín eigi sam­leið í andúð á Banda­ríkj­unum því að síð­asti for­seti Banda­ríkj­anna, Don­ald Trump, hefur ving­ast við Pútín. Þannig ber að mínu mati allt að einum brunni: Evr­ópska vinstrið á ekk­ert sam­eig­in­legt með Vla­dimir Pútín eða stuðn­ings­mönnum hans. Þvert á móti virð­ist Pútín leggj­ast á árar með hægrisinn­uðum popúlistum víðs vegar í Evr­ópu.

Evr­ópska vinstrið á ekk­ert sam­eig­in­legt með Vla­dimir Pútín.

Þessu var allt öðru vísi farið í kalda stríð­inu. Í byrjun þess litu margir sós­í­alistar á Sov­ét­ríkin sem fyr­ir­heitna landið en það reynd­ist síðar vera tál­sýn ein. Sam­staðan tak­mark­að­ist þá hjá mörgum við það eitt að báðir börð­ust gegn heims­valda­stefnu Banda­ríkj­anna, til dæmis í Víetnam.

Eftir að kalda stríð­inu lauk vorum við mörg í hópi frið­ar­sinna sem héldum að varla yrði aftur hefð­bund­ið, vopnað land­vinn­inga­stríð í Evr­ópu. Vita­skuld mundi þó rísa ágrein­ingur milli ríkja um hitt og þetta, en slíkt yrði leyst með aðferðum sið­aðra manna, sem sé með sam­komu­lagi, ef til vill þó með aðkomu og aðstoð ann­arra ríkja eða alþjóða­stofn­ana. Allar götur síðan fyrri heim­styrj­öld­inni lauk árið 1918 hafa menn ráðið við það til dæmis að draga landa­mæri milli ríkja eftir vand­aða atkvæða­greiðslu íbúa á við­kom­andi svæði. En draum­sýn okkar um frið­sam­lega lausn ágrein­ings­mála hefur Pútín hnekkt með grimmi­legri inn­rás sinni í Úkra­ínu.

Sumir vinstri­menn vilja bera blak af Pútín eða útskýra gerðir hans með vísun í þróun mála í nágranna­löndum Rúss­lands og Úkra­ínu. Tísku­orðið í þessu sam­hengi er „geópóli­tík“ sem á hér að snúa að almennum valda­hlut­föllum á svæð­inu. Svar mitt við þessu er ein­falt: Í augum frið­ar­sinna getur engin geópóli­tík í Evr­ópu 21. aldar rétt­lætt skefja­lausa beit­ingu vopna­valds til að ná ein­hverjum mark­mið­um, til dæmis breyt­ingum á landa­mær­um. Slíkar aðgerðir eru hrátt ofbeldi og auk þess tíma­skekkja á vett­vangi Evr­ópu.

Geópóli­tík getur ekki rétt­lætt grófa beit­ingu vopna­valds gegn sak­lausu fólki.

Nú kem ég að því atriði í hegðun Pútíns sem ég hef ekki botnað neitt í, en get þó ekki látið kyrrt liggja. Mann­kyns­sagan sýnir okkur fjöl­breytt lit­róf í til­högun rík­is­valds. Við höfum séð bæði lýð­veldi, kon­ungs­ríki og keis­ara­dæmi. Þau síð­ast­nefndu verða oft til með þeim hætti að ein þjóð „leggur undir sig“ aðrar þjóðir í kring. Það er ekki til­viljun að keis­ara­dæmum hefur fækkað mjög í heim­inum frá því um 1900 því að þau fólu yfir­leitt í sér að ein þjóð kúg­aði aðra. Margt bendir til að Vla­dimir Pútín gæti vel hugsað sér að end­ur­reisa rúss­neska keis­ara­dæmið í svip­uðum stíl og það var um alda­mótin 1900. Hann hefur líka talað um að eyða Úkra­ínu sem sjálf­stæðu ríki á landa­kort­inu en þyk­ist vilja ving­ast við íbú­ana með valdið að vopni. En það er harla óvenju­leg aðferð að ætla að stofna til sam­starfs og vin­áttu með því að fara fram með grimmum og villi­mann­legum árásum á sama aðila. Slík hegðun verkar nú á dögum sem öfug­mæli miðað við mark­miðið sem látið er í veðri vaka en mun aldrei nást til lengdar vegna óheil­ind­anna sem liggja að baki. Því er óljóst hvernig Pútín ætti að takast að ráða yfir Úkra­ínu og hafa gagn af land­vinn­ingum sín­um, í megnri óþökk lands­manna og gegn vænt­an­legri and­spyrnu þeirra. Til dæmis má líka vel vera að Pútín hafi að lokum fullan sigur í stríð­inu í ein­hverjum þröngum hern­að­ar­tækni­legum skiln­ingi, eftir að hafa lagt stór land­svæði í rúst. Slíkir sigrar eru vel þekktir í mann­kyns­sög­unni og eru kenndir við Pyrr­hos sem var kon­ungur í gríska hér­að­inu Epiros. Sigrar hans á víg­vell­inum voru svo dýr­keyptir að hann kærði sig ekki um fleiri slíka.

Vel má vera að Pútín hafi að lokum „fullan sig­ur“ í her­tækni­legum skiln­ingi en hann verður þá dýr­keyptur eins og hjá Pyrr­hosi í fornöld.

Það var ekki auð­velt að vera frið­ar­sinni í Evr­ópu á tutt­ug­ustu öld. Í byrjun hennar lýstu heilu stjórn­mála­flokk­arnir yfir stuðn­ingi sínum við frið­ar­hyggju. Þeirra á meðal voru ekki síst flokkar sós­í­alde­mókrata í hinum ýmsu lönd­um, en þeir voru þá lengst til vinstri. En þegar fyrri heims­styrj­öldin hófst árið 1914 sner­ist þeim hug­ur, og það voru bara nokkrir sér­vitr­ingar sem stóðu með sjálfum sér, þar á meðal Albert Ein­stein. Þegar síð­ari heims­styrj­öldin braust út end­ur­tók sagan sig og harla fáir predik­uðu frið­ar­hyggju þegar nas­istar Þýska­lands óðu uppi í Evr­ópu. Jafn­vel Ein­stein lét sig hafa það að mæla með því að Banda­ríkja­menn reyndu að smíða atóm­sprengju.

Frið­ar­sinnum er auð­vitað þvert um geð að þurfa að taka afstöðu í stríði en stundum þarf að gera fleira en gott þyk­ir. Óum­deilt er að það voru Rússar sem hófu Úkra­ínu­stríðið eftir all­langan und­ir­bún­ing. Þeir hafa síðan farið fram með því­líkri grimmd og græðgi að við getum ekki setið hjá. Við erum eftir sem áður í góðum félags­skap með frið­ar­sinnum allra tíma sem hafa líka þurft að taka afstöðu þegar þeim ofbauð ofbeldi hern­að­ar­ins.

Höf­undur er fyrrum pró­fessor í vís­inda­sögu og eðl­is­fræði.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Sortuæxli myndast þegar fólk verður fyrir sólbruna og raunar þrefaldast líkurnar á að fólk þrói með sér húðkrabbamein við það eitt að sólbrenna á tveggja ára fresti.
Óttast fjölgun tilfella sortuæxla samhliða hlýnandi veðri
Sérfræðingar í Bretlandi óttast að tilfellum húðkrabbameins muni fjölga samhliða loftslagsbreytingum og hvetja fólk til að vera vart um sig í sólinni.
Kjarninn 15. ágúst 2022
Kaupfélag Skagfirðinga hefur hagnast um 18 milljarða króna á fjórum árum
Eigið fé Kaupfélags Skagfirðinga, samvinnufélags í eigu 1.465 félagsmanna með höfuðstöðvar á Sauðárkróki, hefur þrefaldast frá árinu 2010 og er 49,5 milljarðar. Eignir félagsins eru metnar á tæplega 80 milljarða. Verðmætasta bókfærða eignin er kvóti.
Kjarninn 15. ágúst 2022
Áfengi spilar afar stjórt hlutverk í danskri unglingamenningu.
Danskir menntaskólar endurhugsi drykkjumenninguna
Danska heilbrigðisstofnunin hefur sent menntaskólum landsins bréf þar sem óskað er eftir því að hætt verði að gera áfengi hátt undir höfði á viðburðum á vegum skólanna.
Kjarninn 14. ágúst 2022
Vilja gera óperuna aðgengilega fyrir Íslendinga
Kammeróperan ætlar að flytja meistarverkið Così fan tutte eftir Mozart íslensku á óperukvöldverði í Iðnó. Safnað er fyrir verkefninu á Karolina fund.
Kjarninn 14. ágúst 2022
Korn frá Úkraínu loks á leið til Afríku á barmi hungursneyðar
Flutningaskip á vegum Sameinuðu þjóðanna er á leið til Afríku með fullan farm af korni frá Úkraínu. Um er að ræða fyrstu kornflutninga frá Úkraínu til Afríku síðan Rússland réðst inn í Úkraínu.
Kjarninn 14. ágúst 2022
Vindmyllurnar sem yrðu notaðar í vindorkuverið í Hvalfirði yrðu um 250 metrar á hæð. Þær yrðu á fjalli sem er 647 metrar á hæð og því sjást mjög víða að.
Vindorkuverið hefði „veruleg áhrif á ásýnd“ Hvalfjarðar og nágrennis
Hvalfjörður er þekktur fyrir fjölbreytt og fallegt landslag. Stofnanir segja „mjög vandasamt“ að skipuleggja svo stórt inngrip sem vindorkuver er á slíku svæði og að það yrði „mikil áskorun“ að ná sátt um byggingu þess.
Kjarninn 14. ágúst 2022
Mikið var látið með HBO Max þegar streymisþjónustan var kynnt til leiks vorið 2020 og hún auglýst gríðarlega.
Bylting á HBO Max veldur því að veitan kemur seinna til Íslands og efnisframboð minnkar
Bið Íslendinga eftir HBO Max mun lengjast um rúm tvö ár. Ástæðan er sameining móðurfélags HBO við fjölmiðlarisann Discovery. Ný stjórn er í brúnni og allt virðist vera gert til að spara pening.
Kjarninn 14. ágúst 2022
Kristjanía er eins konar undraland í miðri Kaupmannahöfn.
Kristjaníubúar fá tilboð
Danska ríkið hefur gert íbúum Kristjaníu tilboð sem felur í sér umtalsverðar breytingar frá núverandi skipulagi. Íbúum „fríríkisins“ myndi fjölga talsvert ef breytingarnar ganga eftir. Samningaviðræður milli íbúanna og ríkisins standa yfir.
Kjarninn 14. ágúst 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar