Skjótt skipast veður ...

Þröstur Ólafsson skrifar um stöðu mála í Afganistan og alþjóðamálum.

Auglýsing

Í sögu eftir Stefan Zweig segir frá gömlum, blindum manni sem fær heimsókn frá þekktum fornbókasala. Gamli maðurinn, sem verið hafði viðskiptavinur föður hans, vill ólmur sýna honum frímerkjasafn sitt. Hann fletti stoltur fjölmörgum möppum og sagði gestinum frá frímerkjunum sem hann gjörþekkti. Að lokum segir gamli maðurinn að fornbókasalinn muni fá þetta mikla safn til sölu að honum látnum. Það einstæða við þessa hegðun öldungsins var, að ekkert frímerki var eftir í öllum möppunum. Eiginkonan og dóttir höfðu smám saman selt hvert einasta stykki til að eiga fyrir salti í grautinn.

Mér datt þessi snjalla saga í hug þegar rifjuðust upp fyrir mér allar þær heitstrengingar og fullyrðingar sem vestræn veldi létu frá sér fara á tuttugu ára tímabili, um góðan árangur við að byggja upp öflugan her og traust lögreglulið í Afganistan. Þegar vestrænir herir yfirgáfu landið í skyndi, hvarf þessi vel þjálfaði her eins dögg fyrir sólu. Þessar hersveitir virðast aðeins hafa verið til á launaskrá bandaríkjahers. Gamli blindi frímerkjasafnarinn vissi ekki að möppurnar voru tómar, en þeir vestrænu voru fangar eigin óskhyggju, hugarkreddu eða barnaskapar. Allar þær NATO þjóðir sem tóku þátt í þessari afgönsku feigðarför bera hér ábyrgð, við Íslendingar líka, en Bandaríkin þó sýnu mest. Það er líka rétt að við komumst ekkert hjá því að fylgja bandamönnum okkar til Afganistan, eins og það var heimskulegt að fylgja Bandaríkjunum til Íraks.

Lýðræðið varð ekki til á einni nóttu

Bandaríkjamenn ásamt bandamönnum tóku sér fyrir hendur að breyta aldagömlu rammíslömsku þjóðfélagi í nútíma lýðræði á örskömmum tíma (Nation building). Það var auðvitað barnaskapur. Þeir hugðu ekki til þess, að það tók vestrænar þjóðir margar aldir fullar átaka og afturkippa áður en starfhæft lýðræðiskerfi fór að skjóta rótum. Enn er það svo að lýðræðið á víða í vök að verjast og reynt er að takmarka virkni þess við vélrænar kosningar á nokkurra ára fresti. Það virðist einnig gleymast að forsendur lýðræðis er skýr aðgreining veraldlegs og trúarlegs valds. Keisaranum það sem hans er og Guði það sem honum ber. Án aðgreiningar veraldlegs og trúarlegs valds, sem í vestrænni kristni tók fyrst á sig praktíska mynd snemma á miðöldum, hefði þróun til valddreifingar í evrópskum samfélögum seint orðið að veruleika. Einstaklingshyggja og fjölhyggja hefðu ekki orðið grunnstef þjóðfélagsgerðarinnar. Mikilvægust var þó Upplýsingarstefnan, sem vildi sjá mynduga, upplýsta og gagnrýna borgara er síðar mynduðu grunnmúr lýðfrelsis. Hún vildi útiloka trúna frá öllu veraldlegu vafstri. Þetta leiddi seinna til mannréttindayfirlýsingar og nútíma réttarríkis.

Auglýsing
Þessi aðskilnaður valdsins átti sér aldrei stað hjá þjóðum sem mótaðar voru af Islam. Lög Kóransins (Allah) eru jafnframt veraldleg lög ríkisins. Þess vegna er mótstaðan við vestræn gildi svo sterk hjá þjóðum sem mótaðar eru af Islam. Talibanar berjast gegn nútímanum, sem er vissulega markaður vestrænum gildum, og draga fram Sharia úr Kóraninum, túlka þau á eigin veg og setja samfélagið í lás. Lýðræði er ekkert annað en dreifing samfélagslegs vald til sem flestra. Það er kjarni í trú islams að lög Allah séu jafnframt lög mannanna og lögbók Allah sé Kóraninn. Fyrr á öldum var sums staðar einnig tekið mið af Biblíutexta þegar kveða þurfti upp dóma. Sú mikla aukning á útbreiðslu Islam sem við erum vitni að um þessar mundir, vekur ekki bjartsýni um framtíð þeirrar opnu samfélagsgerðar sem byggir á frelsi einstaklingsins, umburðarlyndi, mannréttindum, almennri velferð og óháðu dómsvaldi. 

Hvað er framundan?

Ófarirnar þarna fyrir austan eru líka afleiðing ótrúlega grimmilegra hernaðaraðgerða bandarískra málaliða sem létu sprengjum rigna yfir landið í tíma og ótíma. Fjölskyldusamkomur, giftingar og afmælisveislur voru eftirsótt skotmörk. Það tók bandaríska stjórnendur ekki nema rúmlega þrú ár frá hernámi að snúa afgönsku þjóðinni á móti sér. Allt í einu, sagði afganskur blaðamaður, áttu Bandaríkin enga formælendur lengur. Hrakfarirnar í Afganistan eiga eftir að hafa áhrif á framtíð NATO og stöðu Vestursins í heiminum. Þetta er þriðja stríðið sem Bandaríkin tapa eða hrökklast niðurlútir frá. Sú niðurlæging mun smita út frá sér. Ófarirnar munu draga úr áhrifum Vestursins á gang heimsmála, tiltrú á mátt þeirra og samfélagslegt aðdráttarafl þess mun dvína. Í bandarískum stjórnmálum eiga sér nú stað átök um hlutverk Bandaríkjanna í heiminum og fyrir hverju þau munu berjast. Þjóðirnar í austri munu i vaxandi mæli líta á okkur, ríkar vestrænar þjóðir sem hernaðarlega og pólitískt ótraustverðar. Þær munu hika við að reiða sig mikið á Vestrið. Veraldarsagan einkennist af átökum og stríðum um völd og áhrif, ekki af vinsamlegu friðarspjalli yfir kaffibolla. Ef við viljum viðhalda samfélagsgerð okkar verðum við að berjast fyrir henni. 

Fullveldisgildran og breytt umhverfi

Evrópuþjóðirnar sem verið hafa varkárari í hrifningu sinni á engilsaxnesku hernaðarbrölti og líta forystu BNA gagnrýnum augum, munu vilja styrkja varnir sínar á eigin forsendum. Það gæti haft í för með sér breytta stefnumörkun, jafnvel uppskiptingu NATO. Það gæti þýtt að ESB, eða stærri ríkin innan þess, tæki að sér að fylla í skarðið. Án samþykkis þjóðþinga aðildarlandanna er ESB nú máttlítil, valdarír stofnun án boðvalds yfir nokkrum herafla. Ef Evrópuríkin ætla að standa upprétt við mótun pólitískrar umgerðar heimsmálanna verða þau að efla ESB sem verkfæri með því að færa til bandalagsins fleiri valdsvið. Kannski það sé lexía átaka aldarinnar að alvarleg deilumál verði fremur útkljáð á vígvellinum en í samningasölum. Þjóðfélagsgerð okkar verður ekki varin bara við kjörkassana. Valdaríki heimsins hafa þá sterku tilhneigingu að vilja steypa önnur ríki í eigin samfélagsmót. Hvorki Kína né Rússland bera í brjósti ólgandi þrá eftir lýðræði. Bæði þessi ríki reka ágjarna og harðdregna utanríkisstefnu. Þau leggja undir sig bæði lönd og hafsvæði. Hvorugt þessara ríkja hefur réttbundið samfélag sem fyrirmynd né heillandi hugmyndafræði sem aðdráttarafl. Bæði hafa öflugan her.

Hver sem framtíð NATO verður þarf Evrópa að styrkja samstöðu sína og varnarmátt, annars verður hún máttvana bitbein heimsveldanna. Ísland er hluti Evrópu. Öll okkar gildi trúarleg sem veraldleg eru þaðan komin. Viðskiptahagsmunir okkar þar eru mikilvægastir. Við þurfum því að styrkja böndin þangað enn frekar. Meðan vofa Trumps svífur yfir vötnunum getum við ekki treyst sambandinu við Bandaríkin, til þess er stefnan hans of hverful og hrokafull. Samstarf er ekki einkennisorð hans. Aðild að ESB er eini skynsamlegi valkostur okkar. Með því færum við okkur nær meirihluta Norðurlanda sem þar eru fyrir og leggjum lóð okkar á vogarskál þess opna samfélags mannréttinda og réttar sem einkennir bandalagið. Látum ekki fullveldisgildruna steingera hugsun okkar og athafnir og blekkja okkur eins og öldunginn hjá Zweig.

Höfundur er hagfræðingur. 

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Árni Stefán Árnason
Dýravernd í aðdragandi alþingiskosninganna 2021 – Hluti I
Kjarninn 19. september 2021
Bjarni Jónsson
Stjórnmálaflokkarnir og dánaraðstoð
Kjarninn 19. september 2021
Soffía Sigurðardóttir
Samvinna til árangurs
Kjarninn 19. september 2021
Lesendum Morgunblaðsins og Fréttablaðsins fækkað um 20 prósent frá miðju ári 2019
Lestur Fréttablaðsins hefur helmingast á rúmum áratug og minnkað um 20 prósent frá því nýir eigendur keyptu blaðið um mitt ár 2019. Þróun á lesendahópi Morgunblaðsins er nánast sú sama. Mikið tap er á rekstri beggja dagblaða.
Kjarninn 19. september 2021
Jón Ormur Halldórsson
Pólitíska miðjan hennar Merkel
Kjarninn 19. september 2021
Steinar Frímannsson
Góð, en stundum þokukennd stefna – Umhverfisstefna Viðreisnar
Kjarninn 19. september 2021
Tugir innherjasvikamála órannsökuð þegar Fjármálaeftirlitið hætti rannsóknum
Fyrrverandi rannsakandi á verðbréfasviði Fjármálaeftirlitsins eftir hrun bankakerfisins segir sögu sína í bók sem brátt kemur út í Bretlandi og Bandaríkjunum. Hann segir stór mál enn hafa verið órannsökuð þegar FME slaufaði rannsóknarteymum sínum.
Kjarninn 19. september 2021
Þegar Pia Kjærsgaard var forseti danska þingsins á árunum 2015-2019 lét hún hengja upp stóran danskan fána í þingsalnum.
Uppgjör
Árlegt flokksþing Danska þjóðarflokksins fer fram nú um helgina. Það er haldið í skugga deilna um forystu flokksins og hrapandi fylgi. Háværar raddir hafa heyrst um nauðsyn þess að skipta um formann og eitt kunnuglegt nafn heyrst æ oftar: Pia Kjærsgaard.
Kjarninn 19. september 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar