Staða efnahagsmála: Aldrei nógu góð

glufimagg.jpg
Auglýsing

Mat manna á stöðu efna­hags­mála fer fyrst og fremst eftir því við hvað þeir miða. Miðað við hvað við héldum að við værum rík árið 2007 er þjóðin frekar blönk núna. Miðað við Norð­menn erum við líka hálf­gerðir þurfaling­ar. Á flesta aðra mæli­kvarða hafa Íslend­ingar það að jafn­aði hins vegar mjög gott. Að jafn­aði er reyndar hættu­legt orða­lag í þessu sam­hengi – í því felst að horft er fram­hjá því að sumir hafa það verra en aðr­ir. Þeir eru lík­lega almennt óánægðir með stöð­una. Hinir flestir ánægð­ari. Nema þeir beri sig saman við Norð­menn.

Ótrú­legur vöxtur á 20. öld



Frá upp­hafi síð­ustu aldar hefur lands­fram­leiðsla á mann á Íslandi 15-fald­ast. Síð­ustu hálfa öld hefur hún meira en þre­fald­ast. Það er ótrú­legur vöxt­ur. Þótt lands­fram­leiðsla sé afar ófull­kom­inn mæli­kvarði á lífs­kjör eru þau svo miklu betri nú en þá að það er nær ógjörn­ingur fyrir flesta núlif­andi Íslend­inga að setja sig í fót­spor þeirra for­feðra sinna sem tóku við stöðn­uðu, blá­fá­tæku land­bún­að­ar­landi og breyttu því í for­ríkt nútíma­ríki. Það tók ekki nema u.þ.b. fjórar kyn­slóð­ir.

[em­bed]htt­p://issu­u.com/kjarn­inn/docs/2014_09_04/36[/em­bed]

Íslend­ingar munu fyr­ir­sjá­an­lega ekki upp­lifa næstum jafn­miklar breyt­ingar á efna­hags­líf­inu á 21. öld­inni og þeirri tutt­ug­ustu. Það er nán­ast úti­lokað annað en að hag­vöxtur verði mun hæg­ari á þess­ari öld en þeirri síð­ustu. Margir af þeim þáttum sem skiptu miklu fyrir hag­vöxt á síð­ustu öld munu ekki leika sama hlut­verk næstu ára­tugi. Þannig skipti aukin sókn kvenna út á vinnu­mark­að­inn miklu. Þær voru helm­ingi færri en karlar á vinnu­mark­aði á milli­stríðs­ár­unum en eru nú litlu færri. Það munar um minna. Ald­urs­skipt­ing þjóð­ar­innar varð sömu­leiðis sífellt hag­stæð­ari síð­ustu hálfa öld, þ.e. sífellt hærra hlut­fall var á þeim aldri þar sem fólk er almennt á vinnu­mark­aði. Það hlut­fall náði hámarki fyrir um fimm árum og mun fara lækk­andi næstu ára­tugi.

Auglýsing

Byggt á nátt­úru­auð­lindum



Mikið af vexti síð­ustu aldar byggði á auk­inni nýt­ingu nátt­úru­auð­linda. Verð­mæti útfluttra sjáv­ar­af­urða 28-fald­að­ist á síð­ustu öld. Það kall­aði á nýja tækni, gríð­ar­legar fjár­fest­ingar í skipa­stól og veið­ar­færum og útfærslu land­helg­inn­ar. Þessi vöxtur hefur nú stöðvast. Und­an­far­inn ald­ar­fjórð­ung eða svo hefur verð­mæti útfluttra sjáv­ar­af­urða sveifl­ast í kringum tvo millj­arða Banda­ríkja­dala á ári á föstu verð­lagi. Það er ekk­ert útlit fyrir að fiski­miðin fari að skila umtals­vert meiru þótt lík­lega megi enn bæta nýt­ingu afla og ná meiri verð­mætum með ýmsum öðrum hætti. Þá er fisk­eldi enn lítið í sniðum hér­lendis og getur lík­lega vax­ið. Við höfum aldrei náð sam­bæri­legum tökum á því og Norð­menn.

Vöxt­ur­inn í orku­geir­anum var enn örari en í sjáv­ar­út­vegi. Síð­ustu hálfa öld hefur raf­orku­fram­leiðslan nær tvö­fald­ast á hverjum ára­tug og þrí­tug­fald­ast alls. Sá vöxtur hefur ekki stöðvast en óhugs­andi er annað en að það hægi veru­lega á hon­um. Þótt deilt sé um hvaða virkj­ana­kosti á að nýta hefur eng­inn lagt til það margar virkj­anir að þær gætu staðið undir slíkum vaxt­ar­hraða nema í e.t.v. einn ára­tug enn eða svo. Það er annað mál að allt útlit er fyrir að hægt verði að skapa mun meiri verð­mæti úr raf­orkunni með sölu hennar úr landi um sæstreng en gert hefur verið með sölu til álvera und­an­farna ára­tugi.

Um aðrar nátt­úru­auð­lind­ir, sér­stak­lega olíu, er fátt hægt að segja nú. Um nýt­ingu þeirra er nær full­komin óvissa. Nýjar leiðir til að vinna olíu eða gas á landi draga úr líkum á að hag­kvæmt verði á næstu ára­tugum að nýta hugs­an­lega olíu á hafs­botn­inum við Ísland. Alþjóð­leg þróun í átt að því að draga almennt úr brennslu jarð­efna­elds­neytis vegna gróð­ur­húsa­á­hrifa gerir það líka. Þá vinnur það ekki með Íslend­ingum á þessu sviði að þekk­ing inn­an­lands á olíu­vinnslu er nær engin og inn­viðir ekki til stað­ar. Við vissum meira um alþjóða­fjár­mál þegar ákveðið var að breyta land­inu í alþjóða­fjár­mála­mið­stöð með alkunnum árangri en við vitum um olíu­vinnslu nú.

Fjöl­mörg sókn­ar­færi



Hvar eru þá sókn­ar­fær­in? Þau eru mörg og ekki mjög fjar­læg eða lang­sótt – en það þarf að vanda vel til verka til að ná þeim. Sjáv­ar­út­vegur og orku­geir­inn verða auð­vitað afar mik­il­vægir áfram en vilji menn að hag­kerfið vaxi þarf næsta hag­vaxt­ar­skeið fyrst og fremst að byggja á fjár­fest­ingu í mannauði sem skilar auk­inni fram­leiðni á vinnu­stund en ekki auk­inni nýt­ingu nátt­úru­auð­linda. Fyr­ir­mynd­ina að þessu þarf ekki að sækja langt. Þetta hefur verið Dönum ljóst lengi og þeir hafa náð afar góðum árangri að þessu leyti. Þeir eiga ara­grúa fyr­ir­tækja í bæði fram­leiðslu og þjón­ustu af ýmsum stærðum sem eru vel sam­keppn­is­hæf alþjóð­lega. Lyk­ill­inn að vel­gengn­inni er fyrst og fremst hug­vit.

Verg lands­fram­leiðsla á mann er svipuð hér­lendis og í Dan­mörku. Við náðum Dönum að þessu leyti á átt­unda ára­tug­in­um, fyrir u.þ.b. einni kyn­slóð, og höfum haldið í við þá síð­an, en vorum hálf­drætt­ingar á við þá í upp­hafi síð­ustu ald­ar. Við þurfum hins vegar að hafa tals­vert meira fyrir þess­ari lands­fram­leiðslu en Dan­ir. Fram­leiðni á vinnu­stund er lægri hér, en vinnu­stund­irnar á mann fleiri, þrátt fyrir að við búum að mun meiri nátt­úru­auð­lindum á mann en Dan­ir.

Til að ná Dönum (og þar með ýmsum öðrum nágranna­löndum okk­ar) hvað fram­leiðni á vinnu­stund og þar með tíma­kaup varðar þarf að fjár­festa tals­vert í rann­sókn­um, þróun og menntun og styðja vel við nýsköp­un. Það gilda nákvæm­lega sömu lög­mál um þetta hér­lendis og ann­ars stað­ar.

vlf-gylfi Myndin birt­ist röng í snjall­tækja­út­gáfu Kjarn­ans en birt­ist rétt hér og í PDF-­út­gáfu og Issu­u-­út­gáfu. Beðist er vel­virð­ingar á þessu.

Óstöð­ug­leiki helsti vand­inn



Við­skiptaum­hverfið þarf líka að verða mun stöðugra. Án þess verður Ísland seint freist­andi kostur fyrir þá sem vilja hefja rekstur nema þá e.t.v. helst á sviðum sem tengj­ast beint nátt­úru­auð­lindum lands­ins. Það er ein helsta skýr­ing þess hve hörmu­lega hefur tek­ist að fá erlenda fjár­festa til Íslands alla tíð. Við höfum að sönnu fengið nóg fé frá útlöndum – en það hefur verið að uppi­stöðu til láns­fé, ekki eigið fé með þeirri þekk­ingu og við­skipta­tengslum sem slík fjár­fest­ing getur fært til lands­ins.

Óstöð­ug­leik­inn birt­ist m.a. í því að sam­drátt­ar­skeiðið sem hófst með hrun­inu varð það fjórða frá lýð­veld­is­stofnun þar sem lands­fram­leiðsla á mann dregst svo skarpt saman að það tekur fjölda ára að vinna það aftur upp. Óstöð­ug­leik­inn hefur þó verið enn meiri þegar kemur að verð­lagi og gengi – þ.e. íslensku krón­unni. Ekk­ert nágranna­landa okkar hefur búið við svipað umhverfi og við þegar kemur að pen­inga­mál­um. Núver­andi gjald­eyr­is­höft eru bara ein varðan enn á þeirri þrauta­göngu. Óstöð­ugur gjald­mið­ill býr til óþol­andi umhverfi fyrir bæði atvinnu­rek­endur og laun­þega.

Vöxtur getur komið víða fram. Á Íslandi hafa und­an­farin ár komið fram ýmis mjög áhuga­verð fyr­ir­tæki sem hafa haslað sér völl alþjóð­lega. Flest selja ýmiss konar þjón­ustu en einnig eru nokkur iðn­fyr­ir­tæki. Vand­inn er að þau eru helst til fá. Það er nán­ast hægt að telja þau stærstu á fingrum sér. Svona fyr­ir­tækjum er hægt að fjölga.

Lítil fram­leiðni í þjón­ustu



Út­flutn­ingur og gjald­eyr­is­sköpun er þó ekki það eina sem skiptir máli fyrir hag­vaxt­ar­horfur á Íslandi. Ekki eru síður sókn­ar­færi inn­an­lands. Fram­leiðni í ýmsum geirum inn­lendrar þjón­ustu er lít­il. Fyr­ir­tæki eru smá og sam­keppni tak­mörk­uð. Þetta kemur m.a. fram í versl­un. Það er því miður nán­ast reglan að vörur eru tals­vert dýr­ari hér­lendis en í nágranna­lönd­un­um. Ekki vegna flutn­ings­kostn­aðar og opin­berra gjalda, þótt slíkt skipti máli, heldur vegna þess að rekstr­ar­ein­ing­arnar eru svo litlar og óhag­kvæmar hér og aðhald mark­að­ar­ins tak­mark­að. Þessu verður vart breytt nema með því að íslenski mark­að­ur­inn verði sam­ofn­ari mörk­uðum nágranna­land­anna. Það gefur kost á auk­inni stærð­ar­hag­kvæmni og sam­keppni, sem eykur fram­leiðni í verslun og vöru­dreif­ingu og lækkar vöru­verð.

Ekk­ert af þessu mun ger­ast sjálf­krafa. Þetta eru lang­tíma­verk­efni fyrir sam­fé­lagið í heild.

Þokka­legt útlit til næstu ára



Ef við horfum til skemmri tíma, nokk­urra ára, eru flestar hag­spár nokkurn veg­inn sam­hljóma. Spáð er ein­hverjum hag­vexti, e.t.v. 3% á ári fyrir lands­fram­leiðslu í heild og um 2% fyrir vöxt lands­fram­leiðslu á mann. Í sögu­legu sam­hengi er það þokka­legt og í sam­an­burði við nágranna­löndin fínt. Einnig er spáð afgangi af við­skiptum við útlönd sem nemur um 2% af lands­fram­leiðslu. Það er líka ágætt. Við þurfum helst að hafa ein­hvern afgang á næstu árum vegna skuld­setn­ingar inn­lendra aðila utan­lands.

Afgang­ur­inn þarf ekki að vera meiri en þetta til að hrein skuld lands­manna við útlönd minnki hratt. Íslend­ingar skulda nú erlendum aðilum um hálfa lands­fram­leiðslu, þegar tekið hefur verið til­lit til lík­legra end­ur­heimta úr þrota­búum föllnu bank­anna, inn­lendra og erlendra eigna búanna og skipt­ingu kröfu­hafa. Með 3% hag­vexti á ári og 2% afgangi af við­skiptum við útlönd tekur innan við 20 ár að snúa stöð­unni við. Þá ættu Íslend­ingar meiri eignir í útlöndum en sem nemur eignum erlendra aðila hér og skuldum við útlönd. Það væri ekk­ert frá­leitt mark­mið, m.a. vegna þess að óhag­stæð­ari ald­urs­dreif­ing þjóð­ar­innar þegar líður á öld­ina gerir það æski­legt að eiga hreinan sjóð í útlöndum þegar þar að kem­ur.

Bráða­vand­inn snýr einkum að því að tals­verður hluti erlendra skulda er ekki fjár­magn­aður til langs tíma. Þær skuldir eru fjár­magn­aðar með höft­unum sem binda fé hér­lend­is. Það er vel leys­an­legt við­fangs­efni. Það er auð­vitað líka hægt að klúðra verk­efn­inu með glanna­skap og búa til hnút sem tekur mörg ár að leysa en það er annað mál.

Hið opin­bera í þokka­legum málum



Staðan gagn­vart útlöndum er eitt, fjár­mál hins opin­bera ann­að. Þar er þó eng­inn bráða­vandi. Halli á rekstri ríkis og sveit­ar­fé­laga verður lík­lega ein­hver í ár en þó ekki meiri en svo að hreinar skuldir hins opin­bera standa nokkurn veg­inn í stað sem hlut­fall af lands­fram­leiðslu. Það er ágæt­lega við­un­andi. Hreinar skuldir hins opin­bera eru þó helst til hátt hlut­fall af lands­fram­leiðslu, rúm 50%. Það ætti að vera lang­tíma­mark­mið að lækka það eitt­hvað. Líf­eyr­is­skuldir hins opin­bera eru ekki inni í þess­ari tölu. Þær eru um 25% af lands­fram­leiðslu. Á móti á hið opin­bera vara­sjóð sem er eitt­hvað stærri, sem byggir á því að eignir líf­eyr­is­sjóða eru skatt­lagðar við útgreiðslu. Það er ástæðu­laust að missa svefn yfir þess­ari stöðu.

Það er raunar almennt ástæðu­laust að missa svefn yfir lífs­kjörum Íslend­inga. Þau eru mjög góð og geta orðið enn betri þegar líða tekur á öld­ina ef við höldum skyn­sam­lega á spil­un­um. Lífs­kjörin verða þó lík­lega sveiflu­kennd­ari hér en í nágranna­lönd­un­um. Það er annað mál að við verðum varla almennt ánægð með þau. Jafn­vel Norð­menn eru það ekki.

Kanntu vel við Kjarnann?

Við á Kjarnanum þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Úr Er ég mamma mín?
„Sláðu hann, Sólveig! Kýld‘ann, Kristbjörg!“
Leiklistargagnrýnandi Kjarnans fjallar um Er ég mamma mín? eftir Maríu Reyndal í Borgarleikhúsinu.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Þórdís Kolbrún R. Gylfadóttir
Nýsköpunarmiðstöð Íslands lögð niður um næstu áramót
Niðurstaða greiningarvinnu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins er sú að hluta verkefna Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands megi framkvæma undir öðru rekstrarformi.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Ríkisstjórnin vill auka gagnsæið hjá 30 óskráðum en þjóðhagslega mikilvægum fyrirtækjum
Í drögum að nýju frumvarpi, sem ríkisstjórnin hefur lagt fram til að auka traust á íslenskt atvinnulíf, er lagt til að skilgreining á „einingum tengdum almannahagsmunum“ verði víkkuð verulega út og nái meðal annars til stóriðju og sjávarútvegsrisa.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Virkjanir undir 10 MW hafa verið kallaðar smávirkjanir.
Vilja einfalda lög og reglur um smávirkjanir
Þingmenn Framsóknarflokksins segja umsóknarferli varðandi minni virkjanir fjárfrekt og langt og að smávirkjanir séu umhverfisvænir orkugjafar þar sem þær stuðli „að minni útblæstri óæskilegra efna sem hafa áhrif á hitastig jarðar“.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Aðalsteinn Leifsson
Aðalsteinn Leifsson nýr ríkissáttasemjari
Félags- og barnamálaráðherra hefur skipað Aðalstein Leifsson framkvæmdastjóra hjá EFTA sem ríkissáttasemjara frá og með 1.apríl næstkomandi.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Stefán Eiríksson, sem nýverið var valinn af stjórn RÚV til að stýra fyrirtækinu til næstu fimm ára hið minnsta.
Verðandi útvarpsstjóri vill opna safn RÚV fyrir fjölmiðlum og almenningi
Stefán Eiríksson vill að allt efni sem er til staðar í safni RÚV, og er ekki bundið rétthafatakmörkunum, verði opið og aðgengilegt öllum almenningi og öðrum fjölmiðlum til frjálsra nota.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Ástráður með það til skoðunar að stefna íslenska ríkinu ... aftur
Ástráður Haraldsson hefur fjórum sinnum sóst eftir því að komast að sem dómari við Landsrétt. Þrívegis hefur honum verið hafnað en ekki hefur verið tekin ákvörðun um eina umsókn hans. Ástráður telur sig hafa mátt þola ítrekuð réttarbrot.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Mannréttindadómstóll Evrópu: Ríkið þarf að greiða Elínu bætur
Mannréttindadómstóll Evrópu hefur kveðið upp dóm í máli Elínar Sigfúsdóttur, fyrrverandi framkvæmdastjóra fyrirtækjasviðs Landsbankans, gegn íslenska ríkinu.
Kjarninn 25. febrúar 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar
None