Verðbólga upphaf og endir

Í aðsendri grein leitast Björn Ólafsson við að skýra frá orsökum þeirrar verðbólgu sem nú ríkir. Hann fer einnig yfir þær aðgerðir sem hægt er að grípa til svo hægt sé að stemma stigu við verðbólgunni.

Auglýsing

Hér á eftir verður fjallað um verð­bólgu, skað­semi hennar og leiðir til að ná henni nið­ur.

Sagan

Frá upp­hafi 21 aldar hefur verð­bólga ekki verið talin sér­stakt vanda­mál í vest­rænum iðn­ríkj­um. Á árunum 1970 til 1990 var aftur á móti verð­bólga eitt helsta við­fangs­efni hag­stjórn­ar. Á þeim tíma sem lið­inn er hefur þekk­ing á fyr­ir­bær­inu senni­lega tap­ast að ein­hverju leyti.

Auglýsing

Milton Fried­man dregur saman vit­neskju um verð­bólgu í bók sinni Money Mis­chi­ef- Epis­odes in Monet­ary History á eft­ir­far­andi hátt:

  1. Verð­bólga er pen­inga­legt fyr­ir­bæri sem er afleið­ing af hrað­ari vexti pen­inga­magns en fram­leiðslu.
  2. Stjórn­völd ráða eða geta ráðið vexti pen­inga­magns.
  3. Það er aðeins ein lækn­ing við verð­bólgu, hæg­ari vöxtur pen­inga­magns.
  4. Það tekur tíma fyrir verð­bólgu að ná fót­festu ( talið í árum) og langan tíma að hjaðna.
  5. Óskemmti­legar auka­verk­anir fylgja hjöðnun verð­bólgu.

Ef verð­bólga er aðeins pen­inga­legt fyr­ir­bæri er orsakanna ekki að leita í raun­hag­kerf­inu. Verð­hækkun á t.d. olíu leiðir ekki til verð­bólgu ein og sér. Ef inn­flutt olía eða bensín hækkar mikið geta menn ann­ars vegar minnkað notkun svo sem í anda hag­sýnu hús­móð­ur­innar sem sagði að sig varð­aði ekk­ert um það hvað benz­ín­líter­inn kost­aði, hún keypti alltaf fyrir fimm þús­und á viku. Hins vegar geta menn haldið óbreyttri notkun en þá minnkar spurn eftir öðrum vörum, sem lækka vænt­an­lega í verði. Þriðja leiðin er að halda öllu óbreyttu um hríð með því að auka útlán eða pen­inga­magn og þar með fer olíu­verðs­hækk­unin út í verð­lag­ið. Ósjálf­bærar kaup­kröfur verka­lýðs­fé­laga eru oftar afleið­ing af verð­bólgu fremur en orsök og sama gildir um þenslu á hús­næð­is­mark­aði.

Orsakir fyrir aukn­ingu pen­inga­magns geta verið marg­vís­leg­ar. Það er þó fyrst og fremst rík­is­sjóður (hið opin­bera) og banka­kerf­ið, ásamt seðla­banka, sem geta fram­leitt meiri pen­inga en sam­ræm­ist fram­leiðslu­magni. Hér á árum áður þegar verð­bólgan var sem mest töl­uðu ráða­menn alltaf um verð­bólgu eins og hún væri utan­að­kom­andi vandi þrátt fyrir það að hún væri þeirra eigið skil­getið afkvæmi.

Und­an­farin ár hefur pen­inga­magn hér­lendis (M3) yfir­leitt auk­ist hraðar en þjóð­ar­fram­leiðsla. 2019 til 2021 varð að með­al­tali nær engin hag­vöxtur vegna nið­ur­sveifl­unnar 2020 en pen­inga­magn jókst um rúm­lega 8% að með­al­tali hvert ár. Útgjöld hins opin­bera voru langt umfram tekjur 2020 og 2021. Jafn­framt slak­aði seðla­bank­inn á pen­inga­legu aðhaldi ásamt veru­legri vaxta­lækk­un. Þessi fram­vinda er að tals­verðu leyti við­brögð við Covid far­aldr­in­um. Hvað sem segja má um gagn­semi þeirra er ljóst að núver­andi verð­bólga hefur verið að grafa um sig í nokkurn tíma.

Skað­semi verð­bólg­unnar þarf ekki að tíunda. Hún veldur ófyr­ir­sjá­an­legum til­færslum á eignum og tekj­um, dregur úr fram­leiðslu, veikir geng­ið, leiðir til rangra fjár­fest­inga, skerðir kjör almenn­ings, einkum þeirra verst settu, og veldur almennt ójafn­vægi í hag­kerf­inu.

Vextir og verð­bólga

Sú verð­bólga sem nú herjar á Vest­ur­lönd er bein afleið­ing af lágum vöxt­um, halla­rekstri rík­is­sjóða og mik­illi pen­inga­prentun und­an­farin ár sem ætlað var að halda uppi eft­ir­spurn og þar með fram­leiðslu á Covid tím­um. Þá hefur stríðið í Úkra­ínu og flösku­hálsar í fram­leiðslu aukið á vand­ann. Mjög lágir vextir eru óeðli­legt ástand þar sem ávöxt­un­ar­krafa á nýfram­kvæmdir verður óraun­hæf og láns­traust vex úr hófi því fleiri stand­ast greiðslu­mat t.d. við hús­næð­is­kaup. Evr­ópski seðla­bank­inn hefur fram að þessu talið að verð­hækk­anir á olíu og ýmsum nauð­synjum muni ekki kalla á vaxta­hækk­anir þar sem áhrifin á verð­lag muni hjaðna hratt. Í Banda­ríkj­unum og víðar eru vaxta­hækk­anir hafn­ar. Reyndar virð­ist Milton Fried­man telja að það sé mis­skiln­ingur að seðla­bankar geti stjórnað vöxt­um. Hér er áherslu­munur því seðla­bankar hafa aug­ljós­lega áhrif á vaxta­stigið þó full­komin stjórn sé ekki fyrir hendi. Vextir eru háðir mörgum þáttum svo sem arð­semi fram­kvæmda, ásamt fram­boði og eft­ir­spurn á láns­fé. Jafn­vel þótt vaxta­hækk­anir komi til fram­kvæmda munu þær einar sér ekki duga til að draga úr verð­bólgu, til þess þarf að draga úr halla­rekstri hins opin­bera og auka arð­bæra fram­leiðslu.

Seðla­bank­inn hefur hækkað vexti ört til að ná tökum á verð­bólg­unni. Það er vanda­samt verk­efni að ákveða vaxta­stig og tíma­setn­ingu vaxta­breyt­inga. Hærri vextir draga úr nýmyndun pen­inga smátt og smátt en röng tíma­setn­ing á vaxta­hækk­unum og/eða of háir vextir hafa nei­kvæð áhrif á afkomu heim­ila, fram­leiðslu og fjár­fest­ingu. Áhrif á afkomu hins opin­bera geta verið nei­kvæð og tafið fyrir því að jöfn­uður náist.

Aðgerðir til að ráða nið­ur­lögum verð­bólg­unnar hér­lendis

Fall­ist menn á mat Milton Fried­mans þarf fyrst og fremst að draga saman pen­inga­magn til að ráða nið­ur­lögum verð­bólg­unn­ar. Áherslan verður þá á fjár­mál hins opin­bera og sér­tækum ráð­stöf­unum til að tak­marka útlána­þenslu svo sem að draga úr getu banka­kerf­is­ins (og líf­eyr­is­sjóða) til að auka pen­inga­magn með raun­hæfu láns­hæf­is­mati og hæfi­legum arð­sem­is­kröfum á allar fjár­fest­ing­ar, þ.m.t. fjár­fest­ingar hins opin­bera. Minni þungi verður á vaxta­tæk­inu en raun­vextir þurfa að vera jákvæðir og end­ur­spegla fram­boð og eft­ir­spurn á láns­fjár­mark­aði.

Stefnt er að jöfn­uði í útgjöldum hins opin­bera á næstu 4-5 árum. Útgjöld hins opin­ber munu því vaxa í takt við þjóð­ar­fram­leiðslu fram til 2027. Hið opin­bera mun því ekki stuðla að sam­drætti í pen­inga­magni fyrst um sinn. Nauð­syn­legt er að rík­is­út­gjöld vaxi hægar en hag­vöxtur þegar frá næsta ári.

Seðla­bankar leit­ast við að stýra verð­bólgu­vænt­ingum með því meðal ann­ars að upp­lýsa mark­að­inn um hvernig vaxta­tæk­inu verði beitt til að ná verð­bólgu nið­ur. Það er umdeil­an­legt að hve miklu leyti hægt er að stýra vænt­ingum um verð­bólgu. Þó er ljóst að vænt­ingar um hærri verð­bólgu geta virkað sem freist­ing til verð­hækk­ana einkum ef um fákeppni eða ein­okun er að ræða á mark­aði. Besta vörn neyt­enda er öflug sam­keppni. Hér þurfa stjórn­völd að vera á verði gegn sér­hags­munum og afnema höft á sam­keppni utan­lands sem inn­an­lands.

Mik­ill fjöldi ferða­manna getur ýtt undir styrk­ingu geng­is­ins tíma­bund­ið. Til að jafna sveiflur ætti að opna fyrir útstreymi fjár­magns þannig að líf­eyr­is­sjóðir geti fært eignir erlendis í rík­ara mæli. Þannig er dregið úr fjár­fest­ingum sjóð­anna á inn­lendum mark­aði og dregið úr pen­inga­magni. Jafn­framt minnkar áhætta þeirra af verk­efna­fjár­fest­ingum inn­an­lands sem ættu hvort sem er ekki að vera í þeirra verka­hring nema að litlu leyti.

Til lengri tíma litið þarf að leit­ast við að lækka kostnað og spara útgjöld sem víð­ast í hag­kerf­inu. Draga verður úr halla­rekstri með því hækka skatta og/eða ná fram sparn­aði og hag­ræð­ingu. Aðilar frjálsa vinnu­mark­að­ar­ins þurfa að gæta hófs í launa­kröfum sem og starfs­menn hins opin­bera. Ná þarf fram sparn­aði í opin­berri stjórn­sýslu. Sam­fé­lagið hefur t.d. ekki efni á að reka marg­falt kerfi í stjórn­sýslu sveit­ar­fé­laga. Hægt er að stór­lækka mat­væla­verð með auknum inn­flutn­ingi og sam­drætti í óhag­kvæmri land­bún­að­ar­fram­leiðslu. Auð­linda­gjald í sjáv­ar­út­vegi léttir byrðar rík­is­sjóðs og skatt­greið­enda. Mynt­ráð við evru og síðan inn­ganga í evru­svæðið sparar mik­inn við­skipta­kostnað og styrkir pen­inga­kerf­ið. Traustur gjald­mið­ill er ein for­senda fyrir efna­hags­legum stöð­ug­leika og lágri verð­bólgu í opnu örhag­kerfi.

Þegar verð­bólga hjaðnar koma í ljós afleið­ingar af röngum fjár­fest­ingum með tap­rekstri og auknu atvinnu­leysi. Mót­væg­is­að­gerðir geta falist í skatta­lækk­unum á lægstu laun en hækkun á háar tekjur til mót­væg­is, átaki í bygg­ingu íbúða þar sem verði er haldið niðri með rað­bygg­ingum og fram­boði á lóð­um. Jafn­framt þarf að efla atvinnu­starf­semi sem nýtir menntað vinnu­afl og skilar arði gegnum fram­leiðni og gæða­sam­keppni. Ósjálf­bær frum­vinnsla er of stór þáttur í atvinnu­upp­bygg­ingu lands­ins.

Loka­orð

Hætt er við að verð­bólga fest­ist í sessi ef ekki er gripið til sam­ræmdra aðgerða sem draga úr pen­inga­þenslu. Vextir Seðla­bank­ans hafa verið hækk­aðir mjög hratt að und­an­förnu, mun hraðar en í nágranna­lönd­un­um. Öðrum þræði er það fórn­ar­kostn­aður við örmynt án akk­er­is. Samt sem áður ættu vaxta­hækk­anir ásamt sam­drætti í útgjöldum hins opin­bera að bíta á verð­bólg­una en það tekur tíma. Lyk­il­at­riði er að hið opin­bera og atvinnu­lífið taki höndum saman til að berja þennan vágest nið­ur. Stöðugt gengi og verð­lag, jöfn­uður í fjár­málum hins opin­bera ásamt hæfi­legu aðhaldi gegnum vaxta­stig er for­senda fyrir efna­hags­legum stöð­ug­leika og fram­för­um.

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meghan og Harry kynntust á Instagram. Hljómar kannski ekki eins og ævintýri, enda hafa þau sagt skilið við slík, að minnsta kosti konungleg ævintýri.
Sannleikur Harrys og Meghan – frá þeirra eigin sjónarhorni
Harry og Meghan fundu sig knúin til að segja „sinn eigin sannleika“ af samskiptum þeirra við konungsfjölskylduna og ákvörðun þeirra að segja skilið við allar konunglega skyldur. Sannleikurinn er nú aðgengilegur á Netflix en sitt sýnist hverjum.
Kjarninn 9. desember 2022
Ingrid Kuhlman
Sjö tegundir hvíldar
Kjarninn 9. desember 2022
Tillaga Andrésar Inga Jónsson, þingmanns Pírata, um að fresta umræðu um breytingu á lögum um útlendinga fram yfir áramót var felld við upphaf þingfundar. Stjórnarandstaðan sakar meirihlutann um að setja fjölda mála í uppnám með þessu.
Segja stjórnarmeirihlutann stilla öryrkjum upp á móti útlendingum
Tillaga þingmanns Pírata um að taka af dagskrá frumvarp um alþjóðlega vernd var felld á Alþingi. Stjórnarandstöðuþingmenn segja það fáránlegt að afgreiða eigi frumvarpið áður en eingreiðsla til öryrkja verði tekin fyrir á þingi.
Kjarninn 9. desember 2022
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra.
Ekki upplýst formlega en leitað til hennar „í krafti vináttu og persónulegra tengsla“
Forsætisráðherra segir að hún hafi ekki verið upplýst formlega um að ráðherra hafi sýnt af sér vanvirðandi framkomu. Þegar leitað sé til hennar sem trúnaðarvinar sé um persónuleg málefni að ræða sem kalli ekki á að hún setji þau í farveg stjórnsýslumála.
Kjarninn 9. desember 2022
Hægt er að horfa á sjónvarp með ýmsum hætti.
Myndlyklum í útleigu fækkað um 25 þúsund á fimm árum
Þeim sem leigja myndlykla fyrir nokkur þúsund krónur á mánuði af fjarskiptafyrirtækjum til að horfa á sjónvarp hefur fækkað um tíu þúsund á einu ári. Fleiri og fleiri kjósa að horfa á sjónvarp í gegnum app.
Kjarninn 9. desember 2022
Hér sést annar mannanna vera leiddur inn í héraðsdóm eftir handtöku í september.
Búið að birta ákæru gegn tveimur mönnum fyrir að skipuleggja hryðjuverk
Í september voru tveir menn handteknir grunaðir um að hafa ætlað að fremja hryðjuverk á Íslandi. Þeir eru taldir hafa ætlað að ráðast að Alþingi og nafngreindum stjórnmálamönnum. Búið er að birta lögmönnum þeirra ákæru.
Kjarninn 9. desember 2022
Litla-Sandfell stendur um 95 metra upp úr Leitahrauni í Þrengslunum.
Náma í Litla-Sandfelli veldur „miklum neikvæðum umhverfisáhrifum“
Skipulagsstofnun telur Eden Mining vanmeta umhverfisáhrif námu í Litla-Sandfelli. Að fjarlægja fjall velti upp þeirri hugmynd „hvort verið sé að opna á þá framtíðarsýn að íslenskar jarðmyndanir verði í stórfelldum mæli fluttar út til sementsframleiðslu“.
Kjarninn 9. desember 2022
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra.
Fullyrt að stjórnvöld hafi breytt reglugerð til að aðstoða Pussy Riot eftir beiðni Ragnars
Mikil leynd hefur ríkt yfir því hverjir hafa fengið útgefin sérstök íslensk vegabréf á grundvelli reglugerðarbreytingar sem undirrituð var í vor. Nú er fullyrt að hennii hafi verið breytt eftir að Ragnar Kjartansson leitaði til Katrínar Jakobsdóttur.
Kjarninn 9. desember 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar